Tại hầu hết các hàng quán bình dân hay quán ăn vỉa hè ở Việt Nam, hình ảnh những hộp nhựa đựng khăn giấy vuông hoặc những cuộn giấy trắng muốt, không nhãn mác đã trở nên vô cùng quen thuộc. Rất nhiều thực khách có thói quen rút ngay vài tờ giấy để lau bát đĩa, lau đũa muỗng trước khi ăn, rồi tiếp tục dùng chính loại giấy đó để lau miệng và thấm dầu mỡ sau bữa ăn. Hành động tưởng chừng như giúp giữ gìn vệ sinh cá nhân này thực chất lại có thể đưa người dùng đối mặt với những nguy cơ phơi nhiễm hóa chất công nghiệp và tạp chất độc hại mà ít ai ngờ tới.
Thói quen sử dụng khăn giấy không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe bắt nguồn từ hai yếu tố chính: sự hiện diện của các chất làm trắng huỳnh quang và dư lượng hóa chất xử lý cùng tạp chất trong bột giấy tái chế. Dù các chất này không gây ngộ độc cấp tính ngay lập tức, việc cọ xát trực tiếp giấy kém chất lượng lên vùng da nhạy cảm và niêm mạc miệng hàng ngày vẫn tạo ra sự phơi nhiễm hóa chất không đáng có đối với cơ thể.
Bản chất của chất làm trắng huỳnh quang trong ngành công nghiệp giấy
Chất tăng trắng huỳnh quang (Fluorescent Whitening Agents - FWA) là nhóm hợp chất hóa học được sử dụng rộng rãi trong các ngành sản xuất như bột giặt, dệt may, nhựa và công nghiệp sản xuất giấy [1]. Trong sản xuất bao bì giấy thực phẩm, các chất tăng trắng huỳnh quang thường được nhà sản xuất đưa vào quy trình nhằm cải thiện độ trắng và độ sáng quang học của bề mặt sản phẩm [2]. Nhờ khả năng hấp thụ tia cực tím và phát ra ánh sáng xanh lơ, chất này giúp triệt tiêu ánh vàng tự nhiên của sợi cellulose, tạo cảm giác tờ giấy trắng tinh khôi và sạch sẽ giả tạo trước mắt người tiêu dùng.
Nhiều chất làm trắng huỳnh quang có đặc tính hòa tan cao nhưng lại rất khó phân hủy sinh học trong môi trường tự nhiên [1]. Một số hóa chất thuộc nhóm này khi trôi ra môi trường nước có thể vượt qua hệ thống xử lý nước thải sinh học thông thường [1]. Sự tồn lưu lâu dài của các hợp chất huỳnh quang trong chu trình xử lý đã khiến giới khoa học phải nghiên cứu các phương pháp tách chiết phức tạp như chiết điểm đục hai bước bằng chất hoạt động bề mặt để loại bỏ chất tăng trắng VBL khỏi nước thải công nghiệp [3]. Do đó, việc các hóa chất bền vững này xuất hiện trực tiếp trên bề mặt giấy ăn tiếp xúc với miệng luôn là vấn đề cần được kiểm soát chặt chẽ.
Hóa chất và phụ gia ẩn mình trong các loại khăn giấy giá rẻ
Để hạ giá thành sản xuất, nhiều cơ sở gia công thường sử dụng nguồn nguyên liệu là giấy phế liệu, giấy văn phòng đã qua sử dụng hoặc bột giấy tái chế chất lượng thấp. Một nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích thành phần của các sản phẩm giấy tissue đã chỉ ra rằng trong giấy có thể tồn tại rất nhiều loại hóa chất và chất phụ gia sản xuất [4]. Các hóa chất tiềm ẩn này bao gồm chất tẩy trắng, cặn mực in còn sót lại từ giấy tái chế, cùng hàng loạt chất phụ trợ kỹ thuật ở nhiều công đoạn khác nhau [4].
Cụ thể, để tăng độ dai và chống rách khi giấy bị ướt, nhà sản xuất thường bổ sung các chất tăng cường độ bền ướt như nhựa urea-formaldehyde, nhựa melamine-formaldehyde hoặc polyacrylamide glyoxal [4]. Bên cạnh đó, các chất trợ bảo lưu dạng vô cơ như nhôm sunfat, polyaluminium chloride hay các polyme tổng hợp hữu cơ như polyacrylamide cũng được đưa vào quy trình [4]. Chưa dừng lại ở đó, quy trình xeo giấy còn sử dụng thêm các hợp chất chống tạo bọt như dầu silicone, hydrocacbon và các chất làm thoáng khí như cồn béo, este của axit béo cùng chất hoạt động bề mặt [4]. Khi một tờ giấy ăn giá rẻ được tạo thành từ mớ hóa chất hỗn hợp này, việc chà xát chúng lên miệng tiềm ẩn nguy cơ giải phóng các tạp chất trực tiếp vào cơ thể.
Nguy cơ thôi nhiễm khi tiếp xúc với niêm mạc miệng và thức ăn
Mối lo ngại lớn nhất khi sử dụng khăn giấy ăn kém chất lượng tại quán vỉa hè là sự thôi nhiễm của hóa chất từ bề mặt giấy vào cơ thể thông qua tiếp xúc cơ học hoặc tiếp xúc với dung môi lỏng. Một nghiên cứu thực nghiệm đã kiểm tra độ thôi nhiễm của các chất làm trắng huỳnh quang thuộc dẫn xuất 4,4'-diaminostilbene-2,2'-disulfonic acid trên bề mặt giấy trắng [5]. Kết quả đo lường bằng kỹ thuật quang phổ huỳnh quang cho thấy mức độ thôi nhiễm của chất tăng trắng từ giấy được xác định ở mức dưới 0,4 mg trên diện tích 600 cm2 bề mặt giấy khi sử dụng ở nồng độ thông thường là 0,05% hoạt chất [5].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng các chất tăng trắng huỳnh quang có độ sunfonat hóa cao có xu hướng dễ thôi nhiễm vào các dung môi dạng nước [5]. Trong khi đó, các chất có độ sunfonat hóa thấp hơn lại có xu hướng dễ thôi nhiễm vào dung dịch cồn [5]. Đáng chú ý, trong môi trường dung dịch axit dạng nước, mức độ thôi nhiễm đo được là rất thấp ở mức 0,04 mg trên 600 cm2 bề mặt giấy, và không quan sát thấy hiện tượng thôi nhiễm trong môi trường dung dịch chứa chất béo thuần túy [5].
Mặc dù lượng thôi nhiễm trong thử nghiệm phòng thí nghiệm có vẻ nhỏ, nhưng trong thực tế quán ăn, người tiêu dùng thường dùng giấy để lau miệng khi môi đang ướt nước bọt, lau đũa muỗng dính nước canh nóng, hoặc dùng giấy bọc thức ăn. Nước bọt và môi trường ẩm ướt ở niêm mạc miệng có thể đóng vai trò như một dung môi làm hòa tan và bóc tách các phân tử chất tăng trắng cùng vụn xơ giấy lỏng lẻo bám dính vào niêm mạc miệng.
Các nghiên cứu độc học nói gì về chất tăng trắng huỳnh quang?
Khi đánh giá về rủi ro sức khỏe, khoa học thực nghiệm đã thực hiện nhiều thử nghiệm độc học để xác định ngưỡng an toàn của các hợp chất huỳnh quang. Một nghiên cứu độc học công bố từ năm 1975 về độc tính cấp tính qua đường miệng, đường da và đường hô hấp đã chứng minh rằng các hợp chất sử dụng làm chất tăng trắng huỳnh quang có thứ tự độc tính toàn thân ở mức rất thấp [6]. Nghiên cứu này cũng không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy chất tăng trắng huỳnh quang gây ra độc tính trên da [6].
Về tác động đối với sự phát triển và sinh sản, các thử nghiệm độc tính phôi thai trên động vật đã được tiến hành bằng cách cho chuột cống mang thai uống thuốc từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 15 của thai kỳ, và trên thỏ mang thai từ ngày thứ 6 đến ngày thứ 18 của thai kỳ [7]. Kết quả cho thấy hai chất tăng trắng huỳnh quang thuộc nhóm axit bis(triazinylamino hoặc triazolyl)stilbenedisulfonic không gây độc cho phôi thai hoặc gây quái thai ở cả hai loài động vật khi dùng liều hàng ngày lên tới 1000 mg/kg thể trọng [7]. Thậm chí ở thỏ, liều gây độc cho cá thể mẹ lên tới 3000 mg/kg thể trọng đối với một chất tăng trắng huỳnh quang cũng không gây ra các tác động quái thai hay độc phôi [7]. Một nghiên cứu khác được trích dẫn cũng khẳng định một dẫn xuất triazolylstilbenemonosulfonic acid và hai dẫn xuất bis(triazinylamino)stilbenedisulfonic acid không gây tác dụng quái thai trên thỏ khi cho uống ở mức liều lên tới 30 mg/kg mỗi ngày [7].
Mặc dù các dữ liệu độc học cổ điển cho thấy độc tính cấp tính thấp, giới khoa học hiện đại vẫn duy trì sự cảnh giác đối với việc để hóa chất này tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm. Một nghiên cứu năm 2020 nhấn mạnh rằng việc phát triển các phương pháp phát hiện nhanh và nhạy đối với chất huỳnh quang FWA 85 trong bao bì giấy thực phẩm là vô cùng quan trọng vì những nguy cơ tiềm ẩn đối với sức khỏe con người [2]. Nhóm nghiên cứu đã phát triển thành công phương pháp xác định FWA 85 trong bao bì thực phẩm với khoảng tuyến tính từ 5 đến 200 ng/mL, giới hạn phát hiện là 1,20 ng/mL và giới hạn định lượng là 3,99 ng/mL [2].
Về mặt môi trường, một đánh giá sinh thái năm 1975 cho rằng các dư lượng chất làm trắng huỳnh quang trong nước tiếp nhận cuối cùng sẽ được chuyển hóa bởi các hệ thống đào thải tự nhiên và không gây ra rủi ro sinh thái khi được sử dụng đúng cách trong các ngành công nghiệp chính [8]. Dẫu vậy, việc đưa một hóa chất công nghiệp vốn dùng cho dệt may và bột giặt vào trực tiếp khoang miệng thông qua khăn giấy lau ăn vẫn là điều đi ngược lại các nguyên tắc vệ sinh an toàn.
Hiểu lầm phổ biến: Khăn giấy càng trắng tinh thì càng sạch
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người dân là đánh đồng thị giác với độ sạch vi sinh. Nhiều người tin rằng tờ giấy trắng tinh, mịn màng là sản phẩm tinh khiết, đã được khử trùng kỹ lưỡng. Tuy nhiên, màu trắng sáng chói chang của khăn giấy giá rẻ thực chất chỉ là hệ quả của việc lạm dụng chất tăng trắng quang học nhằm che đậy nguồn nguyên liệu tối màu và kém phẩm cấp [2], [4].
Bột giấy tái chế từ nguồn phế liệu thường lẫn nhiều tạp chất, mực in và vi khuẩn tồn lưu [4]. Để biến đống nguyên liệu đen xơ thành những tệp giấy bắt mắt, quy trình tẩy trắng hóa chất và nhuộm huỳnh quang đã can thiệp mạnh mẽ. Bên cạnh đó, giấy ăn giá rẻ ở các quán vỉa hè thường có độ liên kết sợi rất yếu do thiếu chất kết dính đạt chuẩn hoặc tỷ lệ xơ sợi tái chế bị đứt gãy. Khi người dùng miết mạnh lên môi hoặc lau bát đũa, những hạt bụi giấy li ti chứa chất tăng trắng, nhựa urea-formaldehyde hay cặn mực in có thể bám lại trên bề mặt đũa thìa và đi thẳng vào đường tiêu hóa khi ăn uống [4].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Không phải tất cả mọi người đều có phản ứng tức thì khi tiếp xúc với khăn giấy kém chất lượng, nhưng có những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương cần tuyệt đối tránh xa thói quen này:
Thứ nhất là trẻ nhỏ và trẻ sơ sinh. Làn da quanh miệng và niêm mạc môi của trẻ em rất mỏng manh, hệ thống hàng rào biểu mô chưa hoàn thiện. Việc cha mẹ tiện tay dùng giấy ăn ở quán vỉa hè để lau miệng, lau thức ăn dính trên mặt trẻ có thể gây kích ứng cơ học từ bụi giấy ráp hoặc gây viêm da tiếp xúc do các chất phụ gia và chất hoạt động bề mặt tồn dư [4].
Thứ hai là những người đang có tổn thương hở ở khoang miệng như bị nhiệt miệng, viêm loét niêm mạc, viêm nướu hoặc vừa can thiệp nha khoa. Niêm mạc bị rách là cánh cửa mở khiến các tạp chất bám trên xơ giấy, cặn hóa chất tăng cường độ bền ướt và vi khuẩn từ môi trường dễ dàng xâm nhập sâu vào mô mềm bên dưới [4].
Thứ ba là những người có cơ địa dị ứng hoặc nhạy cảm với hóa chất công nghiệp. Các chất khử bọt, chất phân tán, chất giữ màu còn đọng lại trên giấy tái chế có thể kích hoạt các phản ứng ngứa ngáy, mẩn đỏ quanh vùng viền môi sau khi lau [4].
Cuối cùng, dù nghiên cứu trên chuột và thỏ cho thấy các chất tăng trắng huỳnh quang không gây độc tính phôi thai ở liều lượng thử nghiệm [7], phụ nữ mang thai vẫn là đối tượng nên thận trọng tối đa, hạn chế phơi nhiễm với bất kỳ hóa chất công nghiệp không rõ nguồn gốc nào trong sinh hoạt ăn uống hàng ngày.
Thay đổi thói quen nhỏ để bảo vệ sức khỏe khi ăn ngoài
Để tự bảo vệ bản thân và gia đình trước những rủi ro tiềm ẩn từ khăn giấy quán ăn, người tiêu dùng cần chủ động thay đổi một số thói quen ăn uống ngoài hàng quán:
Đầu tiên, hãy từ bỏ thói quen dùng khăn giấy vuông không nhãn mác hoặc giấy vệ sinh cuộn tại quán để lau trực tiếp lên đầu đũa, lòng thìa hay bề mặt bát đĩa. Nếu cảm thấy dụng cụ ăn uống chưa sạch dầu mỡ hoặc bám bụi, giải pháp an toàn nhất là tráng lại bằng nước sôi nóng hoặc dùng khăn ăn chuyên dụng tự mang theo.
Thứ hai, mỗi cá nhân nên chủ động chuẩn bị sẵn khăn giấy bỏ túi hoặc khăn ướt mini có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, đạt các chứng nhận an toàn tiếp xúc thực phẩm để dùng khi lau miệng. Khăn giấy cao cấp làm từ 100% bột trúc nguyên sinh hoặc bột gỗ nguyên chất không chứa huỳnh quang sẽ hạn chế tối đa nguy cơ thôi nhiễm hóa chất.
Thứ ba, nếu bắt buộc phải dùng khăn giấy tại quán khi không có sự lựa chọn nào khác, hãy ưu tiên dùng để thấm vết bẩn trên bàn ăn hoặc lau tay, tuyệt đối hạn chế chà xát mạnh lên niêm mạc môi và vùng da nhạy cảm. Khi lau tay xong, nếu có điều kiện, hãy rửa lại tay dưới vòi nước sạch trước khi cầm nắm thức ăn.
Tóm lại, những xấp khăn giấy trắng tinh ở quán ăn vỉa hè không đồng nghĩa với sự sạch sẽ và vô trùng. Dù các chất tăng trắng huỳnh quang có độc tính cấp tính thấp trong các thử nghiệm khoa học [6], nguy cơ từ các chất phụ gia công nghiệp, nhựa tăng độ dai và xơ sợi tái chế trong giấy kém chất lượng vẫn là mối đe dọa thường trực đối với niêm mạc miệng [4]. Hãy là người tiêu dùng thông thái bằng cách tự mang theo giấy ăn đạt chuẩn để bảo vệ trọn vẹn bữa ăn và sức khỏe của chính mình.
