Thực dưỡng dùng củ dền thải độc gan: Đâu là sự thật khoa học?

Trào lưu dùng nước ép củ dền hoặc đưa loại củ này vào thực đơn thực dưỡng để "thanh lọc, thải độc gan" đang lan truyền mạnh mẽ trên mạng xã hội. Nhiều người tin rằng sắc đỏ đậm cùng vị ngọt thanh của củ dền có khả năng tống khứ độc tố tích tụ lâu ngày trong cơ thể.

Tuy nhiên, khái niệm "thải độc gan" theo cách hiểu dân gian hoàn toàn không có cơ sở sinh học chuẩn xác. Củ dền chứa một hoạt chất tự nhiên quan trọng là betaine, vốn đã được chứng minh có khả năng hỗ trợ chuyển hóa chất béo và bảo vệ tế bào gan trong các thí nghiệm trên động vật [1, 6]. Dẫu vậy, các bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên cơ thể người hiện vẫn còn rất hạn chế ^[1].

Hiểu đúng về cơ chế tự thải độc của gan

Nhiều người lầm tưởng gan giống như một màng lọc máy móc, sẽ giữ lại cặn bẩn và cần các loại thực phẩm đặc biệt để "rửa trôi". Thực tế, gan là cơ quan tự đảm nhiệm chức năng xử lý chuyển hóa và vô hiệu hóa độc chất liên tục mỗi ngày thông qua các chuỗi phản ứng enzym phức tạp.

Khi các hợp chất có hại đi vào cơ thể, gan sử dụng các hệ thống oxy hóa và liên hợp để biến đổi chúng thành các chất ít độc hơn, dễ tan trong nước để đào thải qua nước tiểu hoặc phân. Củ dền không trực tiếp cuốn trôi bất kỳ chất độc nào ra khỏi gan. Vai trò thực sự của các hoạt chất từ củ dền nằm ở việc cung cấp dưỡng chất, tham gia điều hòa chuyển hóa mỡ và chống lại tổn thương oxy hóa bên trong tế bào gan [1, 6].

Hoạt chất betaine tác động thế nào lên gan?

Củ dền là một trong những nguồn thực vật dồi dào betaine tự nhiên ^[2]. Hoạt chất này đóng vai trò là một chất cho nhóm methyl, giúp duy trì nồng độ S-adenosylmethionine (SAM) nội sinh – một phân tử thiết yếu để sản sinh chất chống oxy hóa glutathione trong tế bào gan ^[3]. Khi chu trình này hoạt động trơn tru, gan sẽ tự bảo vệ tốt hơn trước các gốc oxy hóa tự do độc hại ^[3].

Betaine hoạt động như một chất hướng mỡ (lipotrope), làm tăng quá trình oxy hóa axit béo trong ty thể và phục hồi khả năng tổng hợp cũng như bài tiết lipoprotein mật độ rất thấp (VLDL) ^[1]. Nhờ cơ chế này, mỡ được vận chuyển ra ngoài gan thay vì tích tụ lại thành các giọt chất béo bệnh lý ^[1]. Đồng thời, betaine còn làm giảm quá trình tân tạo mỡ tại gan và ức chế sự hấp thu các axit béo tự do từ mô mỡ chuyển về gan ^[1].

Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật nói gì?

Hàng loạt thí nghiệm tiền lâm sàng đã chứng minh tác dụng bảo vệ gan ấn tượng của chiết xuất củ dền và betaine tinh khiết. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã kiểm tra tác động của chiết xuất methanol từ củ dền trên mô hình chuột đực Wistar bị tiểu đường tuýp 2 gây bởi streptozotocin (35 mg/kg) kết hợp chế độ ăn giàu chất béo trong 5 tuần ^[4]. Sau đó, chuột tiếp tục ăn giàu béo trong 12 tuần và được cho dùng chiết xuất củ dền với liều 250 hoặc 500 mg/kg ^[4].

Kết quả cho thấy chiết xuất củ dền cải thiện cấu trúc mô gan, làm giảm sự tích tụ mỡ, đồng thời giảm đáng kể nồng độ men gan aspartate aminotransferase (AST) và alanine aminotransferase (ALT) trong huyết thanh ^[4]. Chiết xuất này cũng làm giảm chỉ số stress oxy hóa malondialdehyde, hạ các chất trung gian gây viêm như TNF-alpha, interleukin-6, và làm giảm biểu hiện gen tân tạo mỡ SREBP1/2 ^[4]. Ngược lại, nồng độ glutathione toàn phần, superoxide dismutase và thụ thể PPARalpha tăng lên đáng kể, trong đó mức liều 500 mg/kg mang lại hiệu quả rõ rệt hơn ^[4].

Cơ chế giảm thoái hóa mỡ cũng được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2007 trên 32 con chuột đực C57BL/6 chia thành bốn nhóm (8 con mỗi nhóm) ^[5]. Khi chuột bị gây nhiễm mỡ gan bằng chế độ ăn giàu sucrose lâu ngày, việc bổ sung betaine dạng khan nồng độ 1% (khối lượng/thể tích) vào nước uống đã làm giảm đáng kể mức độ nhiễm mỡ ^[5]. Tác dụng này gắn liền với sự kích hoạt hệ thống enzym AMP-activated protein kinase (AMPK) và làm suy giảm hoạt tính tổng hợp lipid của gan ^[5].

Đối với tổn thương gan do bia rượu, nghiên cứu năm 2023 trên chuột Wistar đực được cho uống khẩu phần lỏng chứa cồn kết hợp hoặc không kết hợp 10 mg betaine/mL trong 6 tuần đã chỉ ra rằng betaine giúp làm giảm số lượng và kích thước các giọt mỡ lớn trong tế bào gan ^[6]. Bổ sung betaine đảo ngược sự thay đổi cấu trúc lipidomic của giọt mỡ do rượu gây ra ^[6]. Nghiên cứu từ năm 1997 cũng khẳng định bổ sung betaine trong chế độ ăn không chỉ bảo vệ gan trước sự thâm nhiễm mỡ do rượu mà còn làm đảo ngược một phần tình trạng gan nhiễm mỡ sau khi ngừng dùng ethanol ^[3].

Ngoài ra, betaine còn thể hiện tiềm năng bảo vệ trước tác nhân bức xạ ion hóa. Trong nghiên cứu năm 2019, chuột bị chiếu xạ tổng liều 9 Gy (chia 3 liều 3 Gy/tuần) và được cho uống bổ sung betaine với liều 400 mg/kg/ngày từ sau mũi chiếu đầu tiên cho đến hết đợt xạ ^[2]. Kết quả ghi nhận betaine làm giảm chất chỉ điểm stress oxy hóa, phục hồi hàm lượng glutathione, tăng hoạt tính enzym giải độc GSH transferase, đồng thời làm giảm chỉ số xơ hóa và cải thiện chức năng gan rõ rệt ^[2].

Bằng chứng trên người: Đang ở đâu?

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm trên động vật rất khả quan, việc ngoại suy rằng uống nước ép củ dền sẽ "thải độc" hay trị bệnh gan ở người là hoàn toàn vội vã. Một tổng quan y khoa năm 2022 lưu ý rằng dù betaine rất hứa hẹn trong việc làm giảm tình trạng nhiễm mỡ gan do rượu ở người, phần lớn các nghiên cứu hiện tại chỉ mới dừng lại ở mô hình động vật và nuôi cấy tế bào ^[1]. Tính đến tháng 8 năm 2021, cơ sở dữ liệu y khoa PubMed chỉ ghi nhận số lượng rất ít các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về hiệu quả của betaine trên bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) hoặc viêm gan thoái hóa mỡ (NASH) ^[1].

Một đánh giá tổng quan năm 2021 trích dẫn nghiên cứu của Miglio và cộng sự cho thấy dùng betaine đường uống trong 8 tuần giúp bệnh nhân mắc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MAFLD) giảm phì đại gan và giảm nồng độ các enzym chỉ thị tổn thương gan ^[7]. Tình trạng thiếu hụt betaine cũng liên quan đến mức độ nặng hơn của bệnh gan [2, 7]. Tuy vậy, giới khoa học đều thống nhất rằng cần có các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn, được thiết kế chặt chẽ hơn để khẳng định hiệu quả điều trị và tính an toàn theo từng độ tuổi, giới tính và chủng tộc [2, 4].

Thêm vào đó, việc sử dụng hoạt chất betaine tinh khiết với nồng độ chuẩn hóa trong các thử nghiệm y khoa hoàn toàn khác với việc uống vài ly nước ép củ dền thông thường. Nồng độ hoạt chất trong thực phẩm tự nhiên dao động lớn và khó có thể đạt ngưỡng trị liệu giống như các nghiên cứu thực nghiệm.

Những hiểu lầm thường gặp về "thải độc" bằng củ dền

Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng chỉ cần uống nước ép củ dền đậm đặc liên tục trong vài ngày sẽ "tẩy sạch" độc tố của gan sau những chuỗi ngày ăn uống thiếu lành mạnh hoặc lạm dụng rượu bia. Không có loại củ nào có thể thay thế hoạt động bài tiết tự nhiên của gan và thận, cũng như không thể đảo ngược tức thì những tổn thương mô mạn tính.

Một hiểu lầm khác là hiện tượng nước tiểu hoặc phân chuyển màu đỏ sau khi uống nhiều nước ép củ dền. Đây là hiện tượng beeturia hoàn toàn lành tính do các sắc tố betacyanin không bị phân hủy hết trong hệ tiêu hóa, chứ không phải gan đang tống các "chất độc màu đỏ" ra ngoài cơ thể như một số hội nhóm truyền miệng.

Lạm dụng các chế độ "thanh lọc" chỉ uống toàn nước củ dền còn có thể gây mất cân bằng dinh dưỡng, hạ đường huyết hoặc rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng. Khi thiếu hụt protein và năng lượng kéo dài, khả năng tổng hợp các enzym xử lý độc chất nội sinh của gan thậm chí còn bị suy giảm thay vì được tăng cường.

Nhóm người cần thận trọng khi dùng củ dền

Củ dền là thực phẩm bổ dưỡng, nhưng không phải ai cũng có thể dùng thoải mái với lượng lớn:

• Người có tiền sử sỏi thận: Củ dền chứa hàm lượng oxalate tương đối cao. Việc uống nước ép củ dền đậm đặc thường xuyên có thể làm tăng nguy cơ hình thành sỏi canxi oxalate trong đường tiết niệu.
• Người có hội chứng ruột kích thích (IBS): Củ dền chứa một lượng carbohydrate chuỗi ngắn (FODMAPs), dễ gây đầy hơi, đau quặn bụng và tiêu chảy ở những người có đường ruột nhạy cảm.
• Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý gan mạn tính hoặc đái tháo đường: Không nên tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển sang dùng củ dền hay các liệu pháp thực dưỡng chưa được kiểm chứng. Cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn chế độ ăn thích hợp.

Áp dụng củ dền an toàn vào chế độ ăn

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của củ dền mà không gặp phải các tác dụng phụ ngoài ý muốn, bạn có thể áp dụng theo các hướng dẫn sau:

• Liều lượng hợp lý: Một người trưởng thành khỏe mạnh chỉ nên dùng khoảng 100-150g củ dền tươi mỗi lần, khoảng 2 đến 3 lần mỗi tuần. Nếu dùng dưới dạng nước ép, chỉ nên uống từ 100-150ml và không nên uống liên tục ngày này qua ngày khác.
• Cách chế biến: Nên kết hợp củ dền vào các món súp, luộc, hấp hoặc nướng nhẹ để giữ lại tối đa các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên mà không làm thất thoát vi chất. Khi làm nước ép, nên pha loãng với nước lọc hoặc ép chung với các loại củ quả khác như táo, cà rốt để giảm vị ngái và giảm tải lượng đường tự nhiên hấp thu nhanh.
• Kết hợp lối sống lành mạnh: Thay vì tìm kiếm phương pháp thải độc cấp tốc, cách tốt nhất để bảo vệ gan là duy trì chế độ ăn cân đối giàu chất xơ, hạn chế tối đa bia rượu, kiểm soát cân nặng và tập thể dục thường xuyên.

Củ dền là một thực phẩm bổ dưỡng chứa nhiều chất chống oxy hóa và betaine có lợi cho quá trình chuyển hóa lipid nội sinh [1, 4]. Dù vậy, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa loại củ này như một bài thuốc thải độc gan kỳ diệu thay thế cho y học hiện đại và lối sống khoa học.