Mỗi khi thời tiết chuyển mùa hay lao động nặng, nhiều người trung niên và cao tuổi tại Việt Nam thường xuất hiện những cơn đau nhức tại các khớp gối, cổ tay, cột sống. Để đối phó với tình trạng khó chịu này, mẹo dân gian dùng quả tiêu lốt (tiêu lốp) phơi khô ngâm với rượu trắng để làm rượu xoa bóp đã được truyền tai nhau qua nhiều thế hệ.

Thực tế, việc dùng tiêu lốt xoa bóp ngoài da có mang lại tác dụng giảm đau nhức xương khớp nhất định nhờ các hoạt chất sinh học tự nhiên, nhưng đây không phải là phương pháp điều trị triệt để bệnh lý khớp. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy tiêu lốt chứa nhiều alkaloid quý có khả năng ức chế phản ứng viêm và chặn tín hiệu gây đau, song người bệnh không nên thần thánh hóa loại rượu thuốc tự chế này như một phương thuốc chữa lành tổn thương sụn khớp.

Nguồn gốc tiêu lốt và thói quen ngâm rượu xoa bóp

Tiêu lốt, còn được gọi là tiêu lốp hay Piper longum, là loài thực vật nhiệt đới dạng dây leo được trồng và phân bố rộng rãi tại nhiều quốc gia châu Á như Ấn Độ, Trung Quốc, Indonesia [1], [2]. Loại quả này từ lâu đời đã giữ vai trò là một gia vị phổ biến cũng như một vị thuốc quan trọng trong y học cổ truyền Ayurveda của Ấn Độ và y học phương Đông [1]. Trong dân gian, tiêu lốt thường được áp dụng ngoài da như một chất gây kích ứng đối kháng tại chỗ và giảm đau trong các trường hợp đau cơ bắp hay viêm nhiễm [2].

Tại Việt Nam, kinh nghiệm ngâm tiêu lốt nguyên quả hoặc giã dập cùng rượu gạo trên 40 độ tạo thành dung dịch rượu thuốc xoa bóp rất phổ biến. Rượu đóng vai trò dung môi hòa tan tinh dầu và các hoạt chất alkaloid từ dược liệu. Khi thoa xoa bóp ngoài da, người bệnh thường cảm nhận được cảm giác ấm nóng lan tỏa, các khớp đang co cứng có xu hướng thả lỏng và bớt ê buốt tạm thời. Dù vậy, phần lớn người dân mới chỉ áp dụng theo thói quen truyền miệng mà chưa nắm rõ bản chất sinh học bên dưới tác động này.

Cơ chế tác động: Piperine và các alkaloid giảm đau thế nào?

Cơ chế sinh học giúp tiêu lốt có tác dụng làm dịu cơn đau nhức bắt nguồn từ nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp dồi dào của nó. Các nghiên cứu định danh hóa thực vật chỉ ra rằng các alkaloid chính trong tiêu lốt bao gồm piperine, piperlongumine cùng nhiều dẫn chất khác như piperlonguminine, asarinine, sesamine và fargesin [3], [4], [5]. Bên cạnh đó, loại quả này còn chứa một lượng đáng kể tinh dầu, flavonoid và steroid tự nhiên [4].

Khi cơ thể chịu tổn thương khớp hoặc viêm, enzyme phospholipase A2 sẽ chuyển hóa phospholipid màng tế bào thành acid arachidonic [2]. Từ chất trung gian này, enzyme cyclooxygenase (COX), đặc biệt là đồng enzyme COX-2 khu trú tại các mô bị viêm, sẽ tổng hợp nên các prostaglandin vốn là những yếu tố chính gây ra phản ứng sưng viêm và kích hoạt tín hiệu đau [2], [5]. Thông qua phân tích mô phỏng gắn kết phân tử, các hợp chất trong tiêu lốt như asarinine, sesamine, fargesin và piperlonguminine cho thấy năng lượng liên kết tối ưu lần lượt là 10, 10, -9,5 và 9,4 kcal/mol đối với enzyme COX-2 [5]. Sự gắn kết này giúp ức chế enzyme tổng hợp prostaglandin, từ đó cắt giảm tác nhân gây viêm đau ngay tại ổ khớp [5].

Không chỉ dừng lại ở enzyme COX-2, hoạt chất piperine và các phân tử trong tiêu lốt còn tác động lên các tế bào viêm tại bao hoạt dịch khớp. Trong các tế bào nguyên bào sợi bao hoạt dịch lấy từ bệnh nhân viêm khớp dạng thấp được kích thích bởi IL-1beta, hoạt chất piperine đã ức chế sự sản sinh interleukin-6 (IL-6) và prostaglandin E2 (PGE2) theo cơ chế phụ thuộc liều lượng [1]. Đồng thời, piperine cũng làm giảm sự biểu hiện của các yếu tố tiền viêm khác như TNF-alpha và IL-1beta, trong khi kích thích gia tăng yếu tố chống viêm IL-10 [1]. Hoạt tính giảm phù nề, hạn chế u hạt và chống viêm cấp tính của piperine giúp vùng khớp bớt sưng đỏ khi hấp thu hoạt chất [1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả chống thoái hóa và viêm khớp?

Hiệu quả của tiêu lốt trong việc bảo vệ cấu trúc khớp và giảm đau đã được kiểm chứng thông qua nhiều mô hình thực nghiệm khác nhau. Một nghiên cứu đã kết hợp phân tích mạng lưới sinh học, mô hình phân tử cùng các thí nghiệm in vivo và in vitro để đánh giá tác động của tiêu lốt đối với bệnh viêm xương khớp [3]. Kết quả phân tích mạng lưới xác định các đích tác động cốt lõi của tiêu lốt chống lại viêm xương khớp là F2R, F3, MMP1, MMP2, MMP9 và PTGS2 [3]. Các hợp chất nòng cốt piperlongumine, piperlonguminine và piperine thể hiện ái lực liên kết mạnh mẽ với các đích này [3].

Trong thí nghiệm tế bào, chiết xuất tiêu lốt đã ức chế sự biểu hiện của hàng loạt yếu tố tiền viêm do nội độc tố vi khuẩn LPS gây ra, bao gồm F2R, F3, IL-1beta, IL-6, IL-17A, NOS2, PTGS2, PGE2, TNF-beta cùng các enzyme tiêu hủy chất nền sụn khớp như MMP-1, MMP-2, MMP-3, MMP-9 và MMP-13 [3]. Đáng chú ý hơn, trên mô hình chuột cống bị gây thoái hóa khớp, chiết xuất tiêu lốt thể hiện hiệu quả ức chế sự thoái hóa sụn khớp theo cơ chế phụ thuộc vào liều dùng [3]. Các nhà nghiên cứu đánh giá tiêu lốt có tiềm năng đóng vai trò như một ứng viên thuốc điều chỉnh diễn tiến bệnh thoái hóa khớp nhờ tác động đa mục tiêu [3].

Tác dụng chống viêm của tinh dầu ép từ quả tiêu lốt khô cũng được làm rõ trong một nghiên cứu thực nghiệm trên chuột cống [2]. Nghiên cứu sử dụng mô hình gây phù bàn chân sau bên phải của chuột bằng carrageenan và so sánh đối chứng với thuốc chống viêm tiêu chuẩn ibuprofen [2]. Kết quả ghi nhận tinh dầu quả khô tiêu lốt làm giảm phù bàn chân chuột rõ rệt và tạo ra hoạt tính chống viêm có ý nghĩa thống kê cao (p < 0,001) so với nhóm chuột không điều trị [2].

Bên cạnh khả năng kháng viêm trực tiếp, tiêu lốt còn sở hữu đặc tính thúc đẩy khả năng hồi phục tế bào xương và tăng khả năng hấp thu của các hoạt chất khác. Một nghiên cứu năm 2021 tiến hành nuôi cấy tế bào gốc trung mô từ dây rốn người (WJMSCs) ghi nhận chiết xuất quả tiêu lốt ở nồng độ 5 microgam/ml làm tăng sinh tế bào gốc đáng kể (p < 0,001) nhờ giảm tỷ lệ tế bào chết theo chương trình (p < 0,05) [6]. Ở dải nồng độ từ 10 đến 100 microgam/ml, chiết xuất này gia tăng tích tụ canxi, khoáng hóa khuôn nền xương, nâng hoạt tính men phosphatase kiềm lên gấp 3,6 lần (p < 0,001) và làm tăng biểu hiện của các gene tạo xương như Runx2, Osterix, ALP và OPN [6]. Ngoài ra, hoạt chất piperine còn nổi tiếng với năng lực gia tăng sinh khả dụng của các chất dùng kèm, điển hình như làm tăng 60% độ sinh khả dụng của rifampicin trong chế phẩm phối hợp [1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Các tài liệu khoa học ghi nhận tiêu lốt cùng các hoạt chất alkaloid mang lại phổ hoạt tính sinh học rất rộng lớn. Nhóm hoạt chất này đã được chứng minh có đặc tính chống viêm, giảm đau, chống oxy hóa, kháng khuẩn, chống ung thư, bảo vệ gan, giảm lipid máu và điều hòa miễn dịch trong môi trường thực nghiệm [1], [4]. Khi xoa bóp ngoài da, tác động ấm nóng cơ học kết hợp với các chất giảm đau tại chỗ giúp làm dịu cảm giác căng cứng ở các cơ bắp quanh khớp [2].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ khoảng cách giữa các thử nghiệm sinh học và thực tiễn sử dụng rượu ngâm tự chế. Một tổng quan hệ thống về cây tiêu lốt thực hiện theo hướng dẫn PRISMA từ dữ liệu y văn giai đoạn 1967-2019 cho thấy một thực tế đáng lưu tâm [4]. Dù y học cổ truyền tại Ấn Độ, Malaysia, Singapore sử dụng vị thuốc này để giảm đau và hỗ trợ các bệnh lý như viêm khớp dạng thấp, các bằng chứng khoa học vững chắc chủ yếu mới chỉ được xác lập đầy đủ cho hoạt tính trị amip, trừ giun sán, kháng u và đái tháo đường [4]. Đối với bệnh lý viêm khớp dạng thấp, các bằng chứng xác thực trên người vẫn chưa đầy đủ và đòi hỏi các thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu trong tương lai [4].

Hơn nữa, phần lớn các nghiên cứu hiện tại được tiến hành bằng chiết xuất tinh khiết hoặc tinh dầu phân lập trong phòng thí nghiệm trên mô hình động vật hoặc tế bào [3], [2], [6]. Nồng độ piperine và các alkaloid thẩm thấu qua hàng rào da từ dung dịch rượu thuốc ngâm thủ công tại gia đình là không ổn định. Người dùng không thể xác định chính xác liều lượng hoạt chất thấm tới được bao hoạt dịch hay mô sụn ở sâu bên dưới khớp.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng rượu tiêu lốt giảm đau

Hiểu lầm tai hại nhất là coi rượu tiêu lốt như một bài thuốc có thể chữa dứt điểm các bệnh xương khớp mạn tính. Thoái hóa khớp là một quá trình phá hủy cấu trúc sụn khớp và suy giảm chức năng vận động mang tính chất không thể đảo ngược hoàn toàn nếu không can thiệp y khoa bài bản [3]. Rượu ngâm tiêu lốt chỉ cung cấp tác dụng hỗ trợ xoa dịu triệu chứng đau mỏi cơ bắp và chống viêm tạm thời bên ngoài [2]. Việc lầm tưởng đây là thuốc đặc trị có thể khiến người bệnh trì hoãn khám chuyên khoa, làm mất đi giai đoạn vàng để bảo tồn khớp.

Nhiều người còn có quan điểm xoa bóp càng mạnh, đắp rượu càng đặc và càng nhiều lần trong ngày thì khớp sẽ càng mau lành. Cồn ngâm kết hợp với các alkaloid có tính kích ứng đối kháng cao của tiêu lốt có thể gây bỏng rát, xung huyết mạnh tại chỗ hoặc viêm da tiếp xúc [2]. Việc xoa bóp quá thô bạo lên các khớp đang trong giai đoạn sưng nóng đỏ đau cấp tính thậm chí còn kích hoạt thêm phản ứng viêm và làm tổn thương các mô mềm quanh khớp nghiêm trọng hơn.

Một quan niệm sai lệch khác là tự ý bỏ thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn để chuyển hoàn toàn sang dùng rượu tiêu lốt. Tiêu lốt và piperine có khả năng tương tác và thay đổi mạnh mẽ độ sinh khả dụng của nhiều loại thuốc điều trị khi đi vào cơ thể [1]. Bỏ phác đồ điều trị nền có thể khiến các bệnh lý viêm khớp tự miễn tiến triển nhanh chóng, gây biến dạng khớp hoặc tàn phế.

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng rượu xoa bóp tiêu lốt?

Dù là chế phẩm bôi ngoài da, dung dịch rượu tiêu lốt không phù hợp cho tất cả mọi người. Nhóm đối tượng đầu tiên tuyệt đối không được sử dụng là những người đang có vết thương hở, trầy xước, vết loét hoặc tổn thương viêm da tại vị trí đau nhức. Rượu có độ cồn cao và hoạt chất cay nồng từ tiêu lốt sẽ gây kích ứng cực độ, làm tổn thương mô hạt và tăng nguy cơ nhiễm trùng.

Những người có cơ địa nhạy cảm, dễ dị ứng da hoặc mắc các bệnh da mạn tính như chàm, vảy nến tại vùng khớp đau cần hết sức thận trọng. Phản ứng kích ứng đối kháng của dược liệu có thể làm bùng phát cơn ngứa ngáy và dị ứng diện rộng [2]. Phụ nữ đang mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ cũng không nên tự ý dùng các chế phẩm rượu ngâm có nồng độ alkaloid đậm đặc này ngoài da khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế.

Người mắc các bệnh lý xương khớp nặng như viêm khớp dạng thấp tiến triển, thoái hóa khớp độ nặng có biến dạng hoặc nhiễm trùng khớp cần đến các bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác [3], [1]. Người bệnh đang sử dụng các loại thuốc chống viêm, thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc giảm đau theo toa cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi kết hợp xoa bóp rượu tiêu lốt nhằm phòng tránh các phản ứng phụ bất lợi.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống hằng ngày

Nếu muốn sử dụng tiêu lốt ngâm rượu để hỗ trợ xoa bóp giảm đau nhức cơ khớp thông thường khi trở trời, bạn có thể thực hiện theo quy trình an toàn và khoa học. Hãy lựa chọn quả tiêu lốt khô, sạch, không bị nấm mốc hay lẫn tạp chất, giã giập nhẹ rồi ngâm cùng rượu trắng nguyên chất từ 40 đến 45 độ trong bình thủy tinh sạch. Đậy kín nắp và để nơi thoáng mát trong khoảng từ 3 đến 4 tuần để các alkaloid và tinh dầu khuếch tán vào dung dịch rượu [4], [2].

Trước khi dùng lần đầu, hãy luôn thực hiện kiểm tra phản ứng da bằng cách thoa một lượng nhỏ dung dịch lên vùng da mặt trong cẳng tay và theo dõi trong 24 giờ. Nếu xuất hiện mẩn đỏ, ngứa ngáy hoặc phồng rộp, cần rửa sạch ngay bằng nước ấm và ngưng sử dụng hoàn toàn.

Khi sử dụng, chỉ lấy một lượng nhỏ rượu thuốc vừa đủ làm ướt lòng bàn tay hoặc thấm lên một miếng gạc mỏng. Thoa nhẹ nhàng xung quanh các vùng cơ bắp bị căng mỏi, khớp gối hoặc khớp cổ tay bị ê buốt. Thực hiện các động tác mát-xa vuốt ve, xoa tròn nhẹ nhàng trong khoảng 5 đến 10 phút để nhiệt độ bề mặt da tăng lên, hỗ trợ máu lưu thông tốt hơn. Mỗi ngày chỉ nên xoa bóp từ 1 đến 2 lần và không thoa lên vùng da bị viêm tấy đỏ rực. Rượu tiêu lốt tự ngâm chỉ nên xem là biện pháp hỗ trợ vật lý bên cạnh chế độ dinh dưỡng cân bằng và tập luyện nhẹ nhàng.

Lời kết

Việc dùng tiêu lốt ngâm rượu xoa bóp mang lại cơ sở sinh học nhất định trong việc làm dịu các cơn đau cơ và nhức mỏi khớp nhờ hoạt tính chống viêm của piperine và các alkaloid tự nhiên [3], [1], [2]. Tuy nhiên, biện pháp này chỉ đóng vai trò hỗ trợ thư giãn cơ học tại chỗ, không thể thay thế cho các phương pháp chẩn đoán và điều trị y khoa chuyên sâu [4]. Để bảo vệ hệ vận động khỏe mạnh dài lâu, người dân cần giữ lối sống vận động hợp lý và chủ động thăm khám bác sĩ chuyên khoa xương khớp ngay khi xuất hiện các dấu hiệu đau nhức dai dẳng.