Nhiều gia đình Việt Nam có thói quen đốt trầm hương, đặc biệt là các sản phẩm từ cây bạch mộc hương, để tạo không gian thư giãn hoặc phục vụ thờ cúng tâm linh. Tuy nhiên, việc đốt trầm thường xuyên trong phòng kín tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe hô hấp hơn chúng ta tưởng.
Khói sinh ra từ quá trình đốt trầm chứa nhiều hạt bụi mịn, hợp chất hữu cơ và khí độc gây kích ứng niêm mạc hô hấp trực tiếp. Khi hít phải liên tục trong không gian kém thông khí, người dùng dễ gặp phản ứng viêm phế quản, suy giảm dung tích phổi và làm nặng thêm bệnh hô hấp mạn tính [1], [2].
Khói trầm hương tác động đến đường thở như thế nào?
Bất kể nguồn gốc thảo mộc là gì, khói sinh ra từ quá trình đốt cháy đều giải phóng các phân tử có hại cho đường hô hấp [2]. Khói trầm chứa các sản phẩm phụ dạng khí độc hại như lưu huỳnh dioxit (SO2), nitơ dioxit (NO2) và carbon monoxide (CO) [1].
Hít phải các khí này, dù ở kích thước nano, cũng thúc đẩy mức độ căng thẳng oxy hóa trong các mô phế quản và mạch máu [1]. Hơn nữa, dịch ngưng tụ từ khói trầm chứa các hạt bụi và hợp chất hữu cơ khi vào đường thở sẽ kích hoạt phản ứng thâm nhiễm tế bào viêm [3]. Cụ thể, các đại thực bào tập trung nhiều hơn tại phế nang và lượng cytokine gây viêm tăng cao, dẫn đến tổn thương cấu trúc mô phổi [3].
Bằng chứng tổn thương phổi từ phòng thí nghiệm
Nghiên cứu công bố năm 2025 thử nghiệm truyền khí quản lặp lại dịch ngưng tụ khói trầm ở chuột đực trong 2 tuần nhằm đánh giá độc tính cấp [3]. Kết quả ghi nhận phổi chuột bị viêm rõ rệt, tăng trọng lượng phổi, thâm nhiễm tế bào đơn nhân và gia tăng tụ tập đại thực bào ngay ở liều dưới 2,5 mg/kg/ngày [3]. Nghiên cứu kết luận khói trầm nhắm thẳng vào phổi dưới dạng phơi nhiễm ngắn hạn [3]. Dù vậy, phương pháp lọc dịch ngưng tụ trong thử nghiệm chưa gom hết các khí dễ bay hơi trong đời thực [3].
Một thử nghiệm năm 2019 trên chuột đực albino cho thấy phơi nhiễm khói trầm Ả Rập mạn tính kích hoạt hàng loạt chất trung gian gây viêm như interleukin-4 (IL-4), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), MCP-1 và protein phản ứng C (CRP) [4]. Chuột còn bị sụt giảm men chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và glutathione (GSH), đồng thời tăng chất chỉ thị oxy hóa malondialdehyde (MDA) [4]. Điều đáng mừng là khi ngừng phơi nhiễm khói trầm trong 30 ngày, toàn bộ các chỉ số viêm và oxy hóa này đều hồi phục đáng kể [4].
Ngoài tổn thương đường thở, nghiên cứu năm 2015 trên chuột Wistar còn phát hiện khói trầm làm thay đổi biểu hiện gen phì đại cơ tim và tăng các chất chỉ thị tổn thương tim như CK-MB, LDH [5]. Điều này chứng minh tác hại của khói trầm không chỉ dừng ở bề mặt phổi mà còn lan tỏa toàn thân qua phản ứng viêm [5].
Trẻ em và người trưởng thành chịu ảnh hưởng ra sao?
Một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu từ năm 2012 đến 2014 trên hơn 4.000 học sinh tại Hồng Kông ghi nhận việc đốt trầm trong nhà làm giảm chức năng phổi và cản trở sự phát triển chức năng phổi ở trẻ [2]. Trẻ phơi nhiễm khói trầm tăng nguy cơ mắc viêm phế quản và viêm tiểu phế quản ở cả hai giới, riêng bé trai còn tăng tỷ lệ viêm phổi và thở khò khè [2]. Các khảo sát dịch tễ học trên cộng đồng trẻ em cũng cho thấy tỷ lệ ho, khò khè và hen suyễn tăng theo mức độ phơi nhiễm khói [2].
Tại Ả Rập Xê Út, nghiên cứu cắt ngang năm 2021 khảo sát 125 người trưởng thành trẻ tuổi, gồm 45 người làm việc tại cửa hàng trầm và 80 người đối chứng [6]. Kết quả cho thấy tỷ lệ thở khò khè hoặc thở rít ở nhóm tiếp xúc khói trầm cao tới 35,5%, so với mức trung bình 16,8% của toàn bộ mẫu [6]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, tiếp xúc khói trầm liên quan trực tiếp đến khó thở, tức ngực và những cơn thức giấc giữa đêm do ho [6].
Đối với người lớn tuổi, một nghiên cứu tại Đài Loan chỉ ra người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) cần tránh các khu vực đốt trầm ít nhất 1 giờ mỗi ngày [1]. Việc đốt trầm kéo dài tích lũy tổn hại nặng nề lên đường hô hấp, khiến phụ nữ nội trợ có nguy cơ cao do thời gian thắp hương thường xuyên trong nhà [1].
Nguy cơ ung thư đường hô hấp khi dùng nhiều năm
Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu theo dõi 61.320 người gốc Hoa tại Singapore từ năm 1993 đến năm 2005 để đánh giá mối liên hệ giữa việc dùng trầm hương và bệnh ung thư [7]. Sau thời gian theo dõi, các chuyên gia ghi nhận 325 ca ung thư đường hô hấp trên và 821 ca ung thư phổi [7].
Dùng trầm hương làm tăng đáng kể nguy cơ ung thư biểu mô đường hô hấp trên không phải vòm họng [7]. Thời gian và cường độ đốt trầm tỷ lệ thuận với nguy cơ ung thư biểu mô tế bào vảy trên toàn bộ đường hô hấp [7]. Người dùng trầm hương lâu năm có nguy cơ mắc ung thư biểu mô tế bào vảy cao gấp 1,8 lần so với người không dùng [7]. Dù vậy, nghiên cứu chưa thấy mối liên hệ rõ rệt giữa khói trầm và ung thư phổi thông thường [7].
Những nghiên cứu chưa tìm thấy tác hại: Hiểu sao cho đúng?
Một số khảo sát cắt ngang trước đây ghi nhận kết quả trái ngược. Khảo sát trên 346 học sinh tiểu học tại Hồng Kông cùng 293 bà mẹ không hút thuốc không tìm thấy mối liên quan giữa việc đốt trầm với các triệu chứng như ho mạn tính, khạc đờm mạn tính, viêm mũi dị ứng hay hen suyễn [2], [8]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận việc đốt trầm không làm tăng nguy cơ ung thư phổi ở người không hút thuốc [8].
Một nghiên cứu khác trên 35.036 trẻ em từ 6 đến 15 tuổi tại Đài Loan ghi nhận việc đốt trầm ở nhà cho kết quả âm tính với sự xuất hiện của hen suyễn [8]. Các nhà khoa học lý giải rằng những gia đình có con bị dị ứng bẩm sinh thường chủ động giảm đốt trầm để bảo vệ con, dẫn đến số liệu thống kê bị đảo ngược [8]. Hơn nữa, nồng độ phơi nhiễm thực tế của một số hộ gia đình rất thấp, hoặc chế độ ăn giàu cá tươi và retinol đã làm giảm nhẹ triệu chứng hô hấp, đóng vai trò như biến số gây nhiễu [2], [8].
Ai cần tuyệt đối tránh xa khói trầm?
Người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và hen suyễn cần tránh xa nơi đốt trầm vì kích thích viêm phế quản bùng phát rất nhanh [1], [2]. Người có nhiều bệnh lý đường hô hấp kết hợp càng dễ bị khói trầm tác động tiêu cực [1].
Trẻ nhỏ có hệ hô hấp chưa hoàn thiện cũng là đối tượng dễ tổn thương chức năng phổi và dễ khởi phát triệu chứng khò khè khi hít phải khói trầm [2]. Người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc chức năng nội mô kém cũng nên hạn chế, do khí thải từ khói trầm làm giảm phản ứng giãn mạch nội mô và kích thích stress oxy hóa [1], [4].
Dùng trầm hương an toàn trong đời sống
Nếu yêu thích hương thơm của bạch mộc hương, người dùng nên chuyển sang các phương pháp xông nhiệt không khói như dùng đĩa nhiệt hoặc đèn xông điện. Cách làm này giúp tinh dầu tự nhiên trong gỗ khuếch tán mà không đốt cháy sợi gỗ thành tro, tránh sinh ra hạt bụi mịn và khí CO, NO2 độc hại [1], [3].
Khi thắp nhang trầm vì mục đích thờ cúng, chỉ nên thắp 1 nén duy nhất và tuyệt đối không đóng kín cửa phòng. Cần mở toang cửa sổ hoặc bật quạt thông gió để luồng khí lưu thông liên tục, giải tán nồng độ hạt bụi mịn ra ngoài môi trường. Tránh thắp trầm trong phòng ngủ kín, phòng có người già, trẻ nhỏ hoặc người đang có triệu chứng ho sốt hô hấp.
Thói quen thưởng trầm hay thắp hương tâm linh mang giá trị tinh thần, nhưng sự an toàn cho lá phổi phải được đặt lên hàng đầu. Giữ không gian thông thoáng, giảm tần suất đốt và từ bỏ việc đốt khói trong phòng kín là cách đơn giản nhất để bảo vệ hệ hô hấp cho cả gia đình. Khi gặp các triệu chứng ho kéo dài, khò khè hoặc khó thở, bạn nên đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời [6].