Nhiều người lầm tưởng vắc xin HPV chỉ dành cho phụ nữ để ngừa ung thư cổ tử cung. Thực tế, nam giới cũng đối mặt nguy cơ mắc bệnh lý ác tính do virus này. Câu hỏi đặt ra là tiêm vắc xin HPV bảo vệ cơ thể trước những loại ung thư nào ở cả hai giới.
Câu trả lời ngắn gọn: vắc xin HPV phòng ngừa phần lớn ung thư do virus HPV gây ra ở cả nam và nữ [1], [2]. Danh sách bao gồm ung thư cổ tử cung, ung thư hậu môn, ung thư hầu họng cùng một phần ung thư âm hộ, âm đạo và dương vật [3], [4]. Đáng chú ý, tỷ lệ mắc ung thư hầu họng liên quan HPV hiện đã vượt qua ung thư cổ tử cung tại một số quốc gia [5], [6].
Cơ chế virus HPV gây bệnh và lá chắn từ vắc xin
Nhiễm virus u nhú ở người (HPV) là một trong những bệnh lây truyền qua đường tình dục phổ biến nhất toàn cầu [2]. Loại virus này đóng vai trò tiền thân dẫn đến các khối u ác tính tại vùng sinh dục - hậu môn và vùng hầu họng [2]. Số ca mắc ung thư liên quan HPV đang gia tăng trên thế giới, dù gánh nặng bệnh tật có sự khác biệt tùy theo khu vực địa lý [4].
Virus HPV gây ra tỷ lệ ung thư khác nhau tại nhiều vị trí giải phẫu trên cơ thể [4]. Đây là nguyên nhân bắt buộc dẫn đến ung thư cổ tử cung và gây ra phần lớn ca ung thư hậu môn [4]. Ngoài ra, virus này cũng chịu trách nhiệm cho một tỷ lệ nhỏ hơn các ca ung thư ở âm hộ, âm đạo và dương vật [4].
Trong khoảng 20 năm qua, giới y học xác định thêm HPV là tác nhân gây ung thư hầu họng [4]. Hai chủng virus HPV 16 và HPV 18 chịu trách nhiệm cho gần như toàn bộ ca ung thư hầu họng dương tính với HPV [4]. Tỷ lệ mắc và tử vong của cả ung thư cổ tử cung lẫn ung thư hầu họng đều tăng hàng năm trong hai thập kỷ gần đây [5].
Phòng ngừa ung thư liên quan HPV chia làm hai hướng: ngăn chặn nhiễm trùng ban đầu bằng vắc xin dự phòng và phát hiện sớm để điều trị kịp thời thông qua sàng lọc [4]. Vắc xin HPV tạo lá chắn dự phòng tiên phát hiệu quả nhờ ngăn ngừa các ca nhiễm mới [4], [1]. Bên cạnh lợi ích trực tiếp, việc giảm nhiễm HPV vùng sinh dục nhờ tiêm chủng còn tạo bảo vệ gián tiếp, giúp giảm phơi nhiễm HPV ở vùng miệng cho từng cá nhân [4].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và nhận thức?
Một nghiên cứu tổng quan năm 2015 đánh giá mối liên hệ giữa HPV và ung thư vùng miệng qua dữ liệu từ PubMed, Google Scholar và công cụ tìm kiếm Google [7]. Kết quả xác nhận bằng chứng mạnh mẽ về mối quan hệ nhân quả giữa HPV và ung thư cổ tử cung, đồng thời bằng chứng liên kết HPV với ung thư hầu họng cũng ngày càng tăng [7]. Hai loại vắc xin HPV hiện hành thời điểm đó đều được chứng minh an toàn và hiệu quả dù chi phí còn cao [7]. Nghiên cứu chỉ ra rào cản lớn là các chuyên gia nha khoa chưa sẵn sàng tư vấn cho bệnh nhân về vai trò phòng ung thư của vắc xin này [7].
Một nghiên cứu khác năm 2015 về triển vọng phòng ngừa ung thư hầu họng dẫn chứng một nghiên cứu chứng minh nguyên lý (proof-of-principal study) [4]. Dữ liệu cho thấy vắc xin đạt hiệu quả cao trong việc chống lại tình trạng nhiễm HPV chủng 16 và 18 tại vùng miệng qua một lần phát hiện [4]. Tuy nhiên, giới hạn lớn là với nhóm dân số chưa tiêm chủng, y học vẫn chưa xác thực được phương pháp sàng lọc nào cho các ung thư liên quan HPV ngoài cổ tử cung [4]. Xét nghiệm kháng thể HPV16 E6 trong huyết thanh mở ra hy vọng phát hiện người có nguy cơ trước khi khối u phát triển, nhưng cần thêm nghiên cứu về chẩn đoán, can thiệp và giảm tỷ lệ tử vong trước khi đưa vào lâm sàng [4].
Về nhận thức trong giới y khoa, một khảo sát công bố năm 2019 đã phân tích dữ liệu thu thập năm 2012 từ các nhân viên y tế [3]. Hầu hết nhân viên y tế (96,9%) biết vắc xin HPV ngừa được ung thư cổ tử cung, dao động từ 94,8% ở điều dưỡng thực hành đến 99,2% ở bác sĩ nhi khoa và bác sĩ sản phụ khoa [3]. Tuy nhiên, nhận thức về hiệu quả của vắc xin đối với ung thư hậu môn, hầu họng, âm hộ và âm đạo lại thấp hơn nhiều và chênh lệch giữa các chuyên khoa [3].
Cụ thể, bác sĩ sản phụ khoa có tỷ lệ biết về hiệu quả tiềm năng của vắc xin với ung thư hậu môn, âm hộ, âm đạo cao nhất (lần lượt 63,2%, 56,4% và 45,2%), trong khi bác sĩ nội khoa thấp nhất (40,5%, 20,5% và 17,0%) [3]. Về phòng ung thư hầu họng, tỷ lệ bác sĩ nhi khoa nắm rõ là cao nhất (38%), tiếp đến là bác sĩ sản phụ khoa (34%) và thấp nhất ở bác sĩ nội khoa (20,3%) [3]. Có tới 39,9% nhân viên y tế chỉ chọn ung thư cổ tử cung là loại ung thư duy nhất được vắc xin bảo vệ (chiếm 46,8% ở nhóm bác sĩ nội khoa) [3]. Chỉ 10% chọn đầy đủ tổ hợp ung thư hậu môn, cổ tử cung, âm đạo, âm hộ và hầu họng [3].
Khoảng trống kiến thức cũng xuất hiện ở sinh viên y khoa theo một nghiên cứu năm 2022 [6]. Nghiên cứu kết luận sinh viên y khoa có mức độ hiểu biết chưa đầy đủ về HPV và ung thư đầu cổ liên quan HPV [6]. Nguyên nhân một phần do vắc xin ban đầu chỉ được phê duyệt và tiếp thị mạnh mẽ cho nữ giới để ngừa ung thư cổ tử cung, mãi đến năm 2011 mới được phê duyệt cho nam giới [6].
Đối với cộng đồng, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã phân tích dữ liệu khảo sát ban đầu từ 347 phụ nữ độ tuổi 16 đến 45 [5]. Những người này đang tham gia thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, nhãn mở nhằm so sánh hiệu quả của phác đồ tiêm hai liều so với ba liều vắc xin HPV [5]. Kết quả thống kê mô tả cho thấy lỗ hổng kiến thức rất lớn ở người bệnh [5]. Có tới 53,6% người tham gia không chắc chắn hoặc không biết rằng hầu hết ung thư hầu họng do nhiễm trùng gây ra [5]. Chỉ 34,0% biết có vắc xin phòng ung thư hầu họng, và 44,8% không chắc chắn về vắc xin ngừa ung thư hầu họng dù đã biết về vắc xin ngừa ung thư cổ tử cung [5].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Tổng hợp các đánh giá năm 2021 và 2022 khẳng định vắc xin HPV có tiềm năng ngăn ngừa hầu hết các loại ung thư do virus này gây ra [1], [2]. Bằng chứng thực tế cho thấy tiêm chủng giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc mụn cóc sinh dục, các tổn thương tiền ung thư cổ tử cung và ung thư cổ tử cung [2]. Đặc biệt, cơ quan quản lý Dược phẩm và Thực phẩm (FDA) gần đây đã mở rộng chỉ định của vắc xin HPV sang phòng ngừa cả ung thư hầu họng [2], [6].
Dù hiệu quả đã rõ, độ bao phủ vắc xin trong thực tế vẫn còn thấp [1]. Số liệu tại Mỹ năm 2018 cho thấy chỉ 40% người đủ điều kiện được tiêm chủng, dù tỷ lệ này ở nhóm thanh thiếu niên đạt 70% [1]. Tại các khu vực nghèo tài nguyên - nơi chiếm tới 85% tổng số ca ung thư cổ tử cung toàn cầu - gánh nặng bệnh tật vẫn tập trung chủ yếu ở phụ nữ [4].
Giới hạn lớn nhất của y học hiện nay là sự thiếu hụt công cụ tầm soát cho các ung thư ngoài cổ tử cung [4], [1]. Đối với ung thư hầu họng, các tổn thương tiền ung thư vẫn chưa được xác định và chưa có xét nghiệm sàng lọc định kỳ nào được khuyến cáo [1]. Do đó, khác với ung thư cổ tử cung, tiêm vắc xin HPV là biện pháp dự phòng tiên phát duy nhất hiện có cho ung thư hầu họng [6].
Đối với ung thư âm hộ và hậu môn, giới chuyên môn đã xác định được các tổn thương tiền ung thư nhưng phương pháp sàng lọc tối ưu vẫn chưa rõ ràng [1]. Việc khám ống hậu môn và vùng quanh hậu môn hiện thực hiện tốt nhất bởi bác sĩ được đào tạo qua nội soi hậu môn độ phân giải cao (high-resolution anoscopy) [1]. Hiệu quả của kỹ thuật này trong phát hiện và điều trị tổn thương nội biểu mô vảy mức độ cao ở hậu môn nhằm ngăn chặn ung thư vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu [1]. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng đang nghiên cứu thêm về thời gian bảo vệ của vắc xin, hiệu quả trên nhóm dân số dễ tổn thương và lịch tiêm tối ưu [2].
Những hiểu lầm thường gặp về vắc xin HPV
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi HPV và vắc xin HPV chỉ là vấn đề của phụ nữ [6]. Thực tế, ung thư hầu họng liên quan HPV đang gia tăng ở cả hai giới và đã vượt qua ung thư cổ tử cung để trở thành loại ung thư liên quan HPV hàng đầu tại Mỹ [5], [2], [6]. Nam giới hoàn toàn có nguy cơ mắc ung thư hầu họng, hậu môn và dương vật do chủng virus này [4], [2].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần tầm soát định kỳ mà không cần tiêm vắc xin, hoặc ngược lại. Như các nghiên cứu năm 2015 và 2021 đã chỉ ra, hiện không có bất kỳ xét nghiệm sàng lọc định kỳ nào được công nhận cho ung thư hầu họng, âm hộ hay hậu môn [4], [1]. Trong khi đó, người đã tiêm vắc xin vẫn phải tầm soát ung thư cổ tử cung theo đúng phác đồ chung mà không có sự phân biệt về tình trạng tiêm chủng [1].
Một ngộ nhận khác xuất phát từ một bộ phận nhỏ nhân viên y tế khi cho rằng vắc xin HPV ngừa được cả ung thư tử cung, ung thư buồng trứng hoặc ung thư da [3]. Khảo sát năm 2019 cho thấy dưới 4% nhân viên y tế chọn nhầm các bệnh này [3]. Thực tế, vắc xin chỉ bảo vệ trước các loại ung thư có nguyên nhân từ virus HPV [1], [2].
Ai nên thận trọng và lưu ý gì khi tiêm chủng?
Nhóm đầu tiên cần lưu ý là những người trong độ tuổi từ 27 đến 45 [6]. Khác với nhóm trẻ tuổi được khuyến cáo tiêm đại trà, việc tiêm chủng ở độ tuổi 27-45 chỉ dành cho người có một số yếu tố nguy cơ nhất định và cần dựa trên sự thảo luận, thống nhất quyết định giữa bệnh nhân với bác sĩ [6].
Nhóm thứ hai cần đặc biệt thận trọng là những thế hệ hiện tại chưa từng được tiêm vắc xin HPV [4]. Nhóm này sẽ phải gánh chịu rủi ro mắc các bệnh ung thư liên quan HPV ngoài cổ tử cung trong tương lai gần khi chưa có biện pháp sàng lọc thứ phát [4]. Bên cạnh đó, những người nhiễm HIV cũng là đối tượng có mối liên hệ mật thiết với nhiễm HPV vùng miệng và ung thư hầu họng cần được nhân viên y tế lưu tâm tư vấn [8].
Người có bệnh nền, phụ nữ đang mang thai hoặc người đang dùng thuốc điều trị đặc hiệu nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi tiêm. Vắc xin có tác dụng dự phòng nhiễm mới, không phải thuốc điều trị và không có khả năng chữa khỏi các ca nhiễm HPV hay tổn thương ung thư đã hình thành [4], [1].
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe tối đa
Thời điểm vàng để tiêm vắc xin HPV là ở độ tuổi 11 hoặc 12 cho tất cả các giới nhằm ngăn chặn nguy cơ nhiễm HPV mới [1]. Những người chưa tiêm ở mốc này được khuyến cáo tiêm bù (catch-up vaccination) cho đến hết 26 tuổi [1], [6]. Người từ 27 đến 45 tuổi cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ để đánh giá nguy cơ cá nhân trước khi tiêm [6].
Để kiểm soát toàn diện các bệnh ác tính do HPV, cần kết hợp nhiều bước bao gồm tiêm vắc xin đi kèm với sàng lọc và theo dõi y tế [1]. Phụ nữ có nguy cơ trung bình cần sàng lọc ung thư cổ tử cung định kỳ cho đến năm 65 tuổi, bất kể đã tiêm vắc xin HPV hay chưa [1]. Xét nghiệm HPV DNA đầu tay (được phê duyệt lần đầu năm 2016) hiện được chứng minh có tính ưu việt trong phòng ngừa ung thư cổ tử cung [1].
Đối với các vị trí chưa có xét nghiệm tầm soát chuẩn như hầu họng, âm hộ và hậu môn, người dân cần chủ động theo dõi sức khỏe [1]. Khi đi khám răng miệng định kỳ, người dân có thể chủ động hỏi nha sĩ về nguy cơ nhiễm HPV vùng miệng và cách phòng bệnh [7], [8]. Kết hợp tiêm chủng đúng lịch, duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và quan hệ tình dục an toàn sẽ giúp tối ưu hóa lá chắn bảo vệ cơ thể.
Kết luận
Tiêm vắc xin HPV là biện pháp an toàn và hiệu quả giúp phòng ngừa ung thư cổ tử cung, hầu họng, hậu môn cùng một số ung thư sinh dục khác ở cả nam và nữ [7], [4], [1]. Chủ động tiêm chủng ở độ tuổi 11-26 và duy trì tầm soát ung thư cổ tử cung định kỳ đến 65 tuổi là chìa khóa bảo vệ sức khỏe lâu dài [1]. Người từ 27-45 tuổi hoặc người có bệnh nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ để có quyết định tiêm chủng và theo dõi phù hợp nhất [6].
