Nhiều người dân có thói quen truyền tai nhau kinh nghiệm hái lá, đào củ cây náng quanh vườn về sắc nước uống để giảm đau nhức xương khớp hoặc giảm sưng viêm. Thảo dược tự nhiên vốn mang lại cảm giác lành tính, nhưng liệu việc tự ý đun sắc cây náng uống hàng ngày có thực sự an toàn?

Câu trả lời ngắn gọn là không. Cây náng chứa hàng chục hợp chất alkaloid có hoạt tính sinh học rất mạnh và mang độc tính gây hại trực tiếp cho tế bào [1]. Việc tự ý dùng đường uống, đặc biệt khi dùng quá liều hoặc sắc đặc, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc alkaloid nghiêm trọng.

Thói quen tự sắc cây náng và những thắc mắc thường gặp

Trong đời sống hàng ngày, cây náng thường được trồng làm cảnh hoặc mọc hoang ở nhiều vùng quê. Khi gặp các vấn đề sưng tấy, đau nhức, nhiều người thường nghĩ ngay đến việc lấy lá hoặc củ náng tươi đem giã đắp hoặc đun nước uống. Sự nhầm lẫn giữa các loài cây thuộc chi Náng cũng như niềm tin "cây cỏ tự nhiên không hại" khiến thói quen uống nước sắc cây náng vẫn tồn tại ở nhiều nơi.

Chi Náng (Crinum) trên thế giới rất đa dạng, bao gồm 180 loài có nguồn gốc từ vùng cận Sahara và các khu vực nhiệt đới [2]. Trong đó, loài náng phổ biến (Crinum asiaticum) cùng các thứ (biến chủng) của nó chứa một lượng lớn các hoạt chất hóa học phức tạp trải đều từ lá, thân rễ, củ cho đến quả [3]. Người dân khi tự thu hái bằng mắt thường không thể phân biệt được hàm lượng độc chất bên trong từng bộ phận này.

Cơ chế tác động: Vì sao alkaloid trong cây náng vừa kháng viêm vừa gây độc?

Để hiểu vì sao cây náng có thể giảm sưng đau nhưng lại dễ gây ngộ độc, cần nhìn vào thành phần hóa học cốt lõi của nó. Các nghiên cứu thực vật học trước đây chỉ ra rằng lá cây náng chứa nhiều nhóm chất như alkaloid, coumarin, glycoside, triterpene, hợp chất phenolic và flavonoid [4]. Trong số đó, nhóm alkaloid họ Thủy tiên (Amaryllidaceae alkaloids) đóng vai trò chủ đạo, với lycorine là một trong những alkaloid chính của chi Náng [4].

Khi cơ thể bị viêm, các tế bào miễn dịch sẽ sản sinh ra các chất trung gian gây viêm như nitric oxide (NO), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và prostaglandin E2 (PGE2) [4]. Hoạt chất từ cây náng, điển hình là lycorine, đi vào cơ thể sẽ ức chế quá trình sản sinh nitric oxide (NO), từ đó làm dịu phản ứng viêm và giảm đau (tác dụng kháng cảm thụ đau) [4].

Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng ức chế viêm và độc tính trên tế bào của nhóm alkaloid này rất mong manh. Nhiều alkaloid trong cây náng thể hiện độc tính tế bào (cytotoxicity) mạnh, nghĩa là chúng có khả năng tấn công, gây tổn thương và tiêu diệt các tế bào sống khi tiếp xúc ở nồng độ nhất định [1]. Khi uống nước sắc tự chế, cơ thể tiếp nhận toàn bộ hỗn hợp alkaloid thô chưa qua tách chiết, khiến các tế bào lành trong cơ thể đứng trước nguy cơ bị đầu độc.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hoạt chất và độc tính của cây náng?

Các nhà khoa học đã thực hiện nhiều nghiên cứu phân lập hóa học và thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) cũng như trên động vật (in vivo) để đánh giá chính xác bản chất của cây náng. Không có nghiên cứu nào dưới đây thực hiện thử nghiệm cho người uống nước sắc thô, bởi các hợp chất này đều đang ở giai đoạn sàng lọc độc tính tế bào nghiêm ngặt.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tiến hành phân lập các chất từ lá cây náng (Crinum asiaticum L. var. asiaticum) và tìm thấy tới 42 alkaloid thuộc họ Amaryllidaceae [1]. Trong số này có 11 alkaloid hoàn toàn mới được đặt tên từ crinasiaticine C đến M, cùng 3 alkaloid tự nhiên mới khác là (+)-dihydroepivittatine, (+)-dihydrovittatine và (+)-dihydrohamayne [1]. Nhóm nghiên cứu đem hầu hết các chất này thử nghiệm khả năng kháng viêm thông qua việc ức chế sản sinh nitric oxide (NO) trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích thích bằng lipopolysaccharide [1]. Kết quả cho thấy các hợp chất đánh số 39, 21, 22 và 35 ức chế NO rất mạnh với nồng độ ức chế 50% (IC50) đạt từ 2,5 đến 2,6 muM, ngang ngửa với thuốc kháng viêm đối chứng dexamethasone (có IC50 là 2,7 muM) [1]. Thế nhưng, giới hạn lớn nhất là chính các hợp chất kháng viêm mạnh này lại thể hiện độc tính gây hại trực tiếp lên tế bào thử nghiệm [1]. Chỉ có duy nhất hợp chất số 15 đạt chỉ số chọn lọc cao nhất là 22,5 kèm theo độc tính tế bào ở mức tối thiểu [1].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2021 tập trung đánh giá ảnh hưởng của 4 phương pháp xử lý lá náng (Crinum asiaticum) trước khi chiết xuất đối với hoạt tính kháng viêm trên tế bào RAW264.7 [4]. Kết quả cho thấy tất cả các dịch chiết đều ức chế sản sinh NO, trong đó dịch chiết từ lá sấy bằng lò khí nóng (ký hiệu CAA) đạt hiệu quả cao nhất với chỉ số IC50 là 16,66 +- 1,42 microg/mL [4]. Con số này tương đồng với một báo cáo trước đó ghi nhận mức IC50 là 9,99 +- 0,00 microg/mL [4]. Đối với việc ức chế chất gây viêm TNF-alpha, dịch chiết lá sấy khí nóng CAA cũng mạnh nhất với IC50 đạt 25,21 +- 1,11 microg/mL, trong khi các cách xử lý lá khác kém hiệu quả hơn với IC50 đều lớn hơn 35 microg/mL [4]. Dù vậy, giới hạn của dịch chiết lá náng là hoạt tính kháng viêm (ức chế NO và TNF-alpha) vẫn thấp hơn thuốc chuẩn prednisolone, đồng thời không một dịch chiết nào ức chế được chất gây viêm PGE2 [4]. Cũng trong thí nghiệm này, hoạt chất chính lycorine tuy ức chế mạnh NO nhưng chỉ ức chế rất yếu TNF-alpha và PGE2 [4].

Độc tính tế bào và sự hiện diện dày đặc của alkaloid không chỉ nằm ở lá mà còn tập trung nhiều ở củ, thân rễ và quả. Một nghiên cứu công bố năm 2019 trên phần thân rễ và quả của biến chủng náng Crinum asiaticum var. japonicum đã phân lập được 2 alkaloid mới là crijaponine A, crijaponine B cùng 11 alkaloid đã biết khác (bao gồm cả lycorine, crinamine, hamayne) [3]. Toàn bộ các hợp chất này được đưa vào thử nghiệm đánh giá độc tính tế bào đối với dòng tế bào ung thư cổ tử cung (HeLa), dòng tế bào bệnh bạch cầu (HL-60) và thử nghiệm ức chế men acetylcholinesterase (một loại men quan trọng trong dẫn truyền thần kinh) [3]. Một báo cáo tổng hợp năm 2020 cũng xác nhận lại việc tìm thấy 2 chất mới crijaponine A, B và 11 alkaloid nói trên từ thân rễ và quả của loài này [2].

Ở phần củ (hành) của biến chủng Crinum asiaticum var. japonicum, một nghiên cứu năm 2001 đã tách chiết được alkaloid mới là criasiaticidine A cùng với pratorimine, lycorine và một hợp chất flavan [5]. Các nhà khoa học đã kiểm tra độc tính tế bào trong ống nghiệm (in vitro) của cả 4 chất này trên dòng tế bào u thịt ở chuột (Meth-A) và ung thư biểu mô phổi ở chuột (Lewis lung carcinoma - LLC) [5]. Riêng hoạt chất lycorine (hợp chất số 3) còn được đem thử nghiệm hoạt tính kháng khối u trực tiếp trên cơ thể sống (in vivo) mang tế bào u phổi LLC [5].

Tương tự, với biến chủng náng Crinum asiaticum L. var. sinicum Baker, một nghiên cứu năm 2009 thực hiện trên củ đã phân lập lần đầu tiên được 23 hợp chất, gồm 2 alkaloid mới (asiaticumine A và B) cùng 9 alkaloid đã biết, 4 amide, 5 hợp chất phenolic và 3 flavonoid [6]. Khi đem 10 alkaloid (từ số 1 đến 10) thử nghiệm độc tính trên 4 dòng tế bào khối u của người (gồm A549, LOVO, HL-60 và 6T-CEM), các hợp chất số 3, 4 và từ 7 đến 10 đã cho thấy sự ức chế tế bào rất mạnh mẽ [6]. Đến năm 2011, hai nghiên cứu khác tiếp tục làm rõ thêm kho tàng alkaloid đồ sộ trong biến chủng var. sinicum này: một nghiên cứu phân lập từ toàn cây tìm ra 2 alkaloid mới và 7 alkaloid đã biết [7]; nghiên cứu còn lại phân tích trên lá bằng kỹ thuật sắc ký hiện đại đã nhận diện được 21 hợp chất có độ phân cực tương tự nhau, tách riêng được 13 chất và chứng minh có 7 chất hoàn toàn mới [8].

Ngoài ra, bức tranh độc tính của chi Náng còn được củng cố qua báo cáo năm 2020 trên các loài náng họ hàng: củ cây trinh nữ hoàng cung (Crinum latifolium) chiết xuất bằng cồn 95% chứa 4 dẫn xuất cripowellin mới có hoạt tính sinh học cực mạnh; lá của nó chứa 3 alkaloid mới nhóm crinine và 8 chất đã biết [2]. Loài Crinum erubescens chứa các chất cripowellin A, B, C, D ở phần trên mặt đất, trong khi củ và lá tươi của loài náng hoa đỏ (Crinum amabile) chứa tới 23 alkaloid khác nhau [2].

Lợi ích tiềm năng và giới hạn thực tế của bằng chứng khoa học

Nhìn vào chuỗi dữ liệu trên, lợi ích tiềm năng của cây náng trong y học hiện đại là có cơ sở. Các dịch chiết từ lá náng bằng dung môi cồn (ethanol), methanol hoặc chloroform đã chứng minh được khả năng kháng viêm và giảm đau trong các mô hình thí nghiệm trong ống nghiệm cũng như trên động vật [4]. Nhiều hợp chất đơn lẻ khi tách riêng có khả năng tiêu diệt các dòng tế bào khối u trong phòng thí nghiệm [6].

Tuy nhiên, giới hạn của các bằng chứng này là tất cả đều dừng lại ở mức độ phân lập hóa chất trong phòng thí nghiệm và thử nghiệm trên đĩa nuôi cấy tế bào hoặc trên chuột [5]. Để có được tác dụng mong muốn, các nhà khoa học phải dùng hệ thống máy móc phức tạp nhằm tách riêng từng hợp chất, ví dụ như tìm ra đúng hợp chất số 15 có độ an toàn cao (chỉ số chọn lọc 22,5) và loại bỏ đi các chất gây độc tế bào như hợp chất 39, 21, 22 hay 35 [1]. Hơn nữa, ngay cả khi được xử lý sấy khô chuẩn xác trong phòng thí nghiệm, hiệu quả kháng viêm của dịch chiết lá náng vẫn yếu hơn thuốc tây y tiêu chuẩn là prednisolone [4]. Do đó, những kết quả này hoàn toàn không phải là bằng chứng ủng hộ việc người dân tự đun nấu cây náng để uống.

Những hiểu lầm thường gặp khiến người dùng dễ ngộ độc

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là cho rằng "cây náng chỉ có một vài chất giúp tiêu viêm". Thực tế, chỉ riêng phần lá của một loài náng đã chứa tới 42 alkaloid khác nhau [1], hoặc phần củ chứa tới 23 hợp chất hóa học [6]. Khi đun sôi lá hoặc củ náng với nước, người dùng đang tạo ra một nồi nước chứa hàng chục loại alkaloid độc tính cao hòa lẫn vào nhau mà không thể loại bỏ các chất gây độc tế bào.

Hiểu lầm thứ hai là "cây náng nào cũng giống cây náng nào, bộ phận nào dùng cũng được". Chi Náng có tới 180 loài [2], mỗi loài và mỗi bộ phận từ lá, củ, thân rễ đến quả lại tập trung các nhóm alkaloid khác nhau như nhóm crinine, nhóm galanthamine hay các dẫn xuất cripowellin có hoạt tính cực mạnh [2, 8]. Việc hái nhầm loài hoặc dùng phần củ, quả thay vì lá sẽ làm thay đổi hoàn toàn lượng độc chất đưa vào cơ thể.

Hiểu lầm thứ ba là "sao vàng hạ thổ hoặc phơi khô sẽ làm hết độc". Nghiên cứu năm 2021 đã chứng minh rằng các phương pháp xử lý nhiệt khác nhau trước khi chiết xuất (như sấy bằng lò khí nóng) không hề làm mất đi hoạt chất mà trái lại còn làm tăng hoạt tính sinh học của dịch chiết [4]. Độc chất lycorine và các alkaloid khác vẫn tồn tại bền vững và sẵn sàng gây ngộ độc nếu uống quá liều.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Vì các alkaloid trong cây náng có độc tính tế bào rõ rệt [1] và có tác động lên hệ thống men thần kinh (như thử nghiệm trên men acetylcholinesterase) [3], tất cả mọi người đều cần tránh việc tự ý uống nước sắc cây náng. Đặc biệt, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không được thử nghiệm dưới mọi hình thức:

  • Phụ nữ đang mang thai và cho con bú: Độc tính tế bào mạnh của các hợp chất trong củ và lá náng [1, 4] có thể gây nguy hiểm trực tiếp cho sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ.
  • Trẻ em và người cao tuổi: Đây là nhóm có chức năng gan, thận yếu, khả năng đào thải các alkaloid tự nhiên kém nên rất dễ rơi vào tình trạng ngộ độc cấp tính chỉ với một lượng nhỏ.
  • Người có bệnh nền về gan, thận, tim mạch hoặc đang điều trị bệnh mãn tính: Việc đưa một lúc hàng chục hợp chất lạ vào cơ thể [1, 7] sẽ tạo gánh nặng giải độc lớn và dễ gây tương tác bất lợi với các thuốc điều trị đang sử dụng.

Khi có các biểu hiện đau nhức xương khớp, sưng viêm hoặc có khối u, người bệnh bắt buộc phải thăm khám và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa, tuyệt đối không lấy nước sắc cây náng làm phương pháp thay thế thuốc điều trị.

Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe

Trong đời sống thực tế, nguyên tắc an toàn cao nhất đối với cây náng là không tự ý dùng đường uống dưới dạng nước sắc, trà hãm hay ngâm rượu từ cây tươi và cây khô tự thu hái. Không có bất kỳ liều lượng hay thời điểm uống nước sắc cây náng tự chế nào được khoa học chứng nhận là an toàn cho người.

Cách xử lý nhiệt và dung môi chiết xuất quyết định rất lớn đến tính chất hóa học của thảo dược này [4]. Trong dân gian, lá náng đôi khi được hơ nóng để đắp ngoài da vùng sưng đau, tuy nhiên ngay cả khi dùng ngoài, người dân cũng cần thận trọng không đắp lên vết thương hở để tránh hoạt chất thấm trực tiếp vào máu. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm từ thảo dược họ Thủy tiên để hỗ trợ sức khỏe, người tiêu dùng chỉ nên chọn các chế phẩm đã được cơ quan y tế cấp phép, nơi các nhà sản xuất đã chuẩn hóa quy trình tách chiết và kiểm soát hàm lượng độc tính.

Trong trường hợp bản thân hoặc người nhà trót uống nước sắc lá, củ, quả cây náng và xuất hiện các dấu hiệu bất thường của ngộ độc alkaloid (như buồn nôn, nôn mửa dữ dội, đau bụng, tiêu chảy, chóng mặt, rối loạn nhịp tim), cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất kèm theo mẫu cây đã uống để được cấp cứu kịp thời.

Tóm lại, cây náng là một dược liệu chứa tới hàng chục hợp chất alkaloid có khả năng kháng viêm nhưng đi kèm độc tính gây hại tế bào rất mạnh [1]. Các bằng chứng khoa học hiện tại chỉ mới dừng ở bước tách chiết trong phòng thí nghiệm và thử nghiệm trên tế bào, động vật chứ chưa có cơ sở an toàn cho việc đun nước uống trực tiếp [3, 6]. Để bảo vệ tính mạng và sức khỏe, người dân tuyệt đối không tự ý sắc uống cây náng truyền miệng mà cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ khi có bệnh.