Chế độ ăn DASH có giúp kiểm soát tiểu đường thai kỳ?
Nhiều phụ nữ khi mang thai phát hiện mức đường huyết tăng cao và băn khoăn về chế độ ăn phù hợp. Chế độ ăn DASH vốn thiết kế cho người tăng huyết áp, hiện được quan tâm trong can thiệp dinh dưỡng cho thai phụ.
Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và phân tích gộp cho thấy chế độ ăn DASH hỗ trợ kiểm soát đường huyết và cải thiện đề kháng insulin ở thai phụ mắc tiểu đường thai kỳ [1], [2]. Tuy nhiên, dữ liệu can thiệp thực tế vẫn giới hạn ở các thử nghiệm quy mô nhỏ với thời gian can thiệp ngắn [3], [4], [5].
Tác động của chế độ ăn DASH lên đường huyết và kháng insulin
Phân tích gộp mạng lưới năm 2025 trên 28 thử nghiệm với 2.666 người tham gia ghi nhận chế độ ăn DASH là can thiệp hiệu quả nhất trong kiểm soát đường huyết ở thai phụ tiểu đường thai kỳ [1]. Chế độ này làm giảm đường huyết lúc đói, giảm đường huyết sau ăn 2 giờ và giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR [1]. Báo cáo tổng quan năm 2025 cũng kết luận mẫu ăn DASH giúp giảm mức HbA1c và cải thiện mỡ máu ở đối tượng này [2].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2013 trên 32 thai phụ mắc tiểu đường thai kỳ ở tuần 24 đến 28 so sánh chế độ ăn DASH với chế độ đối chứng trong 4 tuần [3]. Nhóm ăn theo DASH giảm đường huyết lúc đói 7,62 mg/dL trong khi nhóm đối chứng tăng 3,68 mg/dL [3]. Chỉ số insulin huyết thanh và điểm kháng insulin HOMA-IR ở nhóm DASH đều giảm rõ rệt sau can thiệp [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận mức tăng khả năng chống oxy hóa toàn phần và glutathione trong huyết tương ở nhóm can thiệp [3].
Một thử nghiệm lâm sàng khác năm 2013 trên 34 thai phụ mắc tiểu đường thai kỳ áp dụng chế độ ăn DASH trong 4 tuần cho thấy sự cải thiện dung nạp glucose qua nghiệm pháp đường huyết ở các mốc 60, 120 và 180 phút [5]. Mức chỉ số HbA1c ở nhóm DASH giảm 0,2% so với mức tăng 0,05% ở nhóm đối chứng [5]. Mẫu ăn này đồng thời làm giảm chỉ số cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol và triglyceride [5].
Tác động đối với kết cục thai kỳ và nhóm tiểu đường trước mang thai
Một thử nghiệm lâm sàng năm 2014 trên 52 thai phụ tiểu đường thai kỳ theo dõi việc ăn theo DASH trong 4 tuần [4]. Tỷ lệ thai phụ phải dùng insulin điều trị ở nhóm DASH là 23%, thấp hơn mức 73% ở nhóm đối chứng [4]. Tỷ lệ sinh mổ ở nhóm DASH ghi nhận 46,2% so với 80,8% ở nhóm đối chứng [4]. Trẻ sơ sinh từ các bà mẹ áp dụng DASH có cân nặng trung bình 3.222,7 g, thấp hơn mức 3.818,8 g ở nhóm đối chứng [4].
Đối với thai phụ mắc tiểu đường trước khi mang thai, một thử nghiệm năm 2021 tại Brazil trên 49 phụ nữ kéo dài 12 tuần ghi nhận nhóm DASH đạt tỷ lệ kiểm soát đường huyết cao hơn (57,1% so với 8,3% ở nhóm đối chứng) và giảm tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến [6]. Thử nghiệm khác năm 2023 trên 68 thai phụ tiểu đường trước thai kỳ cho thấy DASH giúp giảm biến động tăng cân qua các lần khám thai nhưng không làm thay đổi tổng mức tăng cân cả thai kỳ và không tạo khác biệt lớn về kết cục chu sinh [7].
Ở khía cạnh phòng ngừa ban đầu, nghiên cứu quan sát trên 1.760 phụ nữ thuộc dự án Project Viva năm 2018 cho thấy việc tuân thủ chế độ ăn DASH từ đầu thai kỳ không liên quan đến giảm nguy cơ mắc tiểu đường thai kỳ hay rối loạn huyết áp thai kỳ [8].
Những điều nghiên cứu chưa giải đáp
Các nghiên cứu can thiệp hiện có về chế độ ăn DASH trên thai phụ tiểu đường thai kỳ đều có cỡ mẫu nhỏ (từ 32 đến 68 người) và thời gian can thiệp ngắn (chủ yếu kéo dài 4 tuần) [7], [3], [4], [5].
Dữ liệu hiện tại chưa làm rõ tác động dài hạn của chế độ này đối với sức khỏe chuyển hóa của mẹ và trẻ sau khi sinh. Dữ liệu can thiệp trên nhóm thai phụ đa dạng sắc tộc bên ngoài các nhóm thử nghiệm đã công bố vẫn còn thiếu.
Ai nên thận trọng khi áp dụng?
Thai phụ mắc tiểu đường trước thai kỳ hoặc tiểu đường thai kỳ đang dùng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng khi thay đổi chế độ ăn. Việc thay đổi khẩu phần có thể làm biến động nhu cầu insulin [4].
Thai phụ có bệnh lý thận hoặc các rối loạn điện giải mạn tính cần lưu ý hàm lượng khoáng chất như kali, magie trong thực phẩm. Phụ nữ mang thai không tự ý cắt giảm năng lượng quá mức mà cần tham khảo chuyên gia y tế trước khi thực hiện chế độ ăn mới.
Cách áp dụng chế độ ăn DASH phù hợp trong thai kỳ
Chế độ ăn DASH tập trung vào rau củ, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo [3], [4], [5]. Thai phụ cần hạn chế chất béo bão hòa, thực phẩm ngọt và thực phẩm siêu chế biến [3], [6].
Nên giữ mức phân bổ năng lượng cân đối với tỷ lệ carbohydrate, đạm và chất béo hợp lý theo khuyến nghị y khoa [7], [5]. Việc áp dụng cần duy trì lượng natri theo dõi vừa phải và tăng cường chất xơ qua thực phẩm tự nhiên [7], [3].
Chế độ ăn DASH cho thấy tiềm năng tốt trong việc giảm đường huyết và hạ chỉ số kháng insulin ở thai phụ mắc tiểu đường thai kỳ. Dù vậy, thai phụ cần được bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng theo dõi sát sao để cá nhân hóa khẩu phần.
