Nhiều phụ huynh lo lắng về tình trạng thừa cân ở con trẻ hoặc muốn áp dụng các xu hướng ăn uống kiêng khem của người lớn cho gia đình. Ý định cắt giảm tinh bột (carb) trong khẩu phần của trẻ nhỏ xuất phát từ mong muốn kiểm soát cân nặng, nhưng việc áp dụng thiếu căn cứ y khoa có thể dẫn đến nguy cơ chậm lớn và thiếu hụt dưỡng chất.

Các nghiên cứu hiện nay về chế độ ăn ít carb chủ yếu được thực hiện trên người lớn, người béo phì hoặc bệnh nhân đái tháo đường, chưa có bằng chứng khoa học nào khuyến nghị việc cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt ở trẻ nhỏ bình thường [1]. Với lứa tuổi mầm non, carbohydrate vẫn là nguồn năng lượng trọng yếu, và việc giảm carb tùy tiện rất dễ đẩy trẻ vào tình trạng thiếu hụt calo cùng các vi chất thiết yếu [2], [3].

Chế độ ăn ít carb: Bằng chứng trên trẻ em còn thiếu hụt

Các thử nghiệm về chế độ ăn ít tinh bột hoặc chế độ ketogenic phần lớn chỉ tập trung vào nhóm người trưởng thành mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc người béo phì nhằm cải thiện chỉ số đường huyết và giảm cân [1]. Nghiên cứu về các giải pháp như dùng gạo giảm carb cũng chỉ đánh giá phản ứng đường huyết sau ăn ở đối tượng người lớn [1].

Đối với trẻ em, carbohydrate được xác định là một phần quan trọng của chế độ ăn uống lành mạnh [2]. Ngay cả với trẻ mắc đái tháo đường týp 1 hoặc týp 2, mục tiêu dinh dưỡng là học cách đếm và cân bằng lượng carb với thuốc hoặc insulin, đồng thời ưu tiên các nguồn carb lành mạnh chứ không phải triệt tiêu tinh bột [2].

Nguy cơ suy dinh dưỡng khi trẻ thiếu hụt năng lượng

Trẻ nhỏ từ 1 đến 4 tuổi có nhu cầu calo cao trên mỗi đơn vị trọng lượng cơ thể để đáp ứng tốc độ tăng trưởng liên tục [3], [4]. Việc giảm bớt nguồn năng lượng chính từ tinh bột mà không có giải pháp bù đắp calo phù hợp rất dễ khiến trẻ rơi vào tình trạng thiếu năng lượng trường diễn [3].

Một phân tích dữ liệu dinh dưỡng chỉ ra rằng lượng calo nạp vào không đủ là một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến nhẹ cân và suy dinh dưỡng thể thấp còi [3]. Khi không nhận đủ năng lượng, cơ thể trẻ sẽ bị rối loạn phát triển thể chất và tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng đường tiêu hóa nếu điều kiện chăm sóc không đảm bảo [3].

Hiểu đúng về khẩu phần và đặc điểm ăn uống của trẻ

Trẻ chập chững biết đi không phải là "người lớn thu nhỏ", và khẩu phần của trẻ thường bị người chăm sóc ước lượng quá mức cần thiết [5]. Hành vi ăn uống của lứa tuổi này thay đổi thất thường theo từng bữa và từng ngày, dẫn đến lượng ăn vào có thể nhiều hơn hoặc ít hơn nhu cầu thực tế [5].

Hướng dẫn dinh dưỡng khuyến cáo cha mẹ nên xây dựng bữa ăn đa dạng với ít nhất ba đến bốn nhóm thực phẩm cho bữa chính và một đến hai nhóm cho bữa phụ [5]. Khi giới thiệu thức ăn mới, phụ huynh cần kiên nhẫn lặp lại từ 10 đến 15 lần trước khi trẻ chấp nhận, thay vì vội vàng loại bỏ thực phẩm [5].

Nguy cơ mất cân bằng vi chất và sức khỏe lâu dài

Các rối loạn dinh dưỡng ở trẻ nhỏ có thể biểu hiện dưới hai dạng là thừa năng lượng gây béo phì hoặc thiếu hụt dưỡng chất gây thiếu máu thiếu sắt [4]. Bảng khẩu phần định lượng theo bằng chứng từ Diễn đàn Trẻ sơ sinh và Trẻ nhỏ (Infant & Toddler Forum) cho thấy trẻ 1–4 tuổi có thể nhận đủ dinh dưỡng qua chế độ ăn cân bằng, ngoại trừ vitamin D cần bổ sung hàng ngày [4].

Chế độ ăn của trẻ trong giai đoạn này tác động trực tiếp đến sức khỏe răng miệng, tiêu hóa và phòng ngừa thừa cân về sau [6]. Việc cắt giảm quá mức các nhóm chứa tinh bột như ngũ cốc nguyên hạt, trái cây có thể dẫn đến nguy cơ thiếu hụt chất xơ, gây táo bón và ảnh hưởng đến thói quen ăn uống kéo dài đến tuổi trưởng thành [2], [6].

Điều chưa biết

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa cung cấp ngưỡng an toàn về lượng carb tối thiểu mà trẻ 1–4 tuổi có thể dung nạp mà không bị ảnh hưởng phát triển thần kinh và thể chất.

Hiện tượng giảm lượng tinh bột một cách có chủ đích ở trẻ nhỏ khỏe mạnh có giúp phòng ngừa các rối loạn chuyển hóa sau này hay không vẫn là câu hỏi chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn chứng minh. Hiệu quả của các sản phẩm gạo tách đường bột hoặc chế độ low-carb trên sự tăng trưởng của trẻ em vẫn chưa được nghiên cứu [1].

Những nhóm trẻ cần đặc biệt thận trọng

  • Trẻ sinh non, nhẹ cân khi sinh: Nhóm này cần theo dõi dinh dưỡng chặt chẽ để phục hồi thể chất mà không làm tăng nguy cơ hội chứng chuyển hóa sau này [3], [7].
  • Trẻ đang có cân nặng dưới chuẩn hoặc có nguy cơ suy dinh dưỡng: Tuyệt đối không áp dụng chế độ ăn hạn chế bất kỳ nhóm đa lượng nào nếu không có chỉ định từ bác sĩ [3].
  • Trẻ mắc đái tháo đường: Việc điều chỉnh carb phải đi kèm với điều chỉnh insulin hoặc phác đồ điều trị dưới sự giám sát của chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng [2].

Cách áp dụng thực tế cho bữa ăn của trẻ

Thay vì cắt bỏ cơm, cháo hay các nguồn tinh bột truyền thống, phụ huynh nên tập trung loại bỏ các nguồn "calo rỗng" bằng cách hạn chế tối đa thực phẩm và đồ uống nhiều năng lượng nhưng nghèo dinh dưỡng như nước ngọt, bánh kẹo [5].

Bữa ăn của trẻ nên ưu tiên các loại carbohydrate chất lượng cao từ trái cây, rau củ, ngũ cốc nguyên hạt và sữa, sữa chua ít béo [2]. Gia đình nên duy trì việc ăn cùng trẻ tại bàn ăn, tắt tivi trong bữa ăn và chia khẩu phần phù hợp với lứa tuổi để trẻ tự điều chỉnh nhu cầu nạp năng lượng một cách tự nhiên [5].

Việc tự ý áp dụng chế độ ăn ít carb cho trẻ nhỏ tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe hơn là lợi ích. Để trẻ phát triển tối ưu, cha mẹ nên duy trì chế độ ăn cân đối, đa dạng nhóm chất và tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ nhi khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng của con.