Cắt giảm đường cát là nỗi trăn trở lớn nhất của người mắc đái tháo đường type 2 khi phải kiêng khem thèm ngọt mỗi ngày. Nhiều người truyền tai nhau việc dùng cỏ ngọt (Stevia rebaudiana) như một "thần dược" tự nhiên có thể vừa thỏa mãn vị giác vừa giúp hạ đường huyết.
Tuy nhiên, liệu việc chuyển hẳn sang loại cây này có thực sự giúp cải thiện chỉ số kiểm soát đường huyết trung bình HbA1c hay không? Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy cỏ ngọt an toàn để thay thế đường kính nhưng không có tác dụng trực tiếp hạ đường huyết hay cải thiện HbA1c trên cơ thể người.
Bản chất của cỏ ngọt và kỳ vọng kiểm soát đường huyết
Cỏ ngọt là loài cây tự nhiên chứa các hợp chất tạo ngọt glycoside không sinh calo, nổi bật nhất là stevioside và rebaudioside A. Từ lâu, loại thảo mộc này được y học cổ truyền tại Brazil và Paraguay sử dụng trong điều trị đái tháo đường và tăng đường huyết [1].
Kỳ vọng lớn nhất của người bệnh khi sử dụng cỏ ngọt là tìm ra giải pháp cắt giảm lượng đường sucrose hấp thu nhanh vào máu. Khác với đường mía, các phân tử đường của cỏ ngọt đi qua hệ tiêu hóa mà không chuyển hóa thành glucose tự do.
Vì thế, việc dùng sản phẩm này có thể giúp người bệnh thưởng thức vị ngọt trong ăn uống mà không gây đột ngột tăng đường huyết sau bữa ăn. Tuy nhiên, nhiều người nhầm tưởng rằng hoạt chất này có khả năng trị bệnh hoặc thay thế hoàn toàn thuốc điều trị đái tháo đường.
Cơ chế tác động sinh học được ghi nhận từ phòng thí nghiệm
Nhiều giả thuyết cơ chế chuyển hóa của cỏ ngọt đã được làm sáng tỏ trên mô hình động vật và tế bào học. Đánh giá tổng quan năm 2021 chỉ ra rằng các hợp chất steviol glycoside có thể tác động trực tiếp lên thụ thể TRPM5 trên tế bào vị giác và đảo tụy [1]. Sự kích thích này góp phần làm tăng dao động canxi nội bào và thúc đẩy giải phóng insulin theo nồng độ glucose [1].
Ngoài ra, chiết xuất từ lá cây còn được báo cáo làm giảm biểu hiện gen PEPCK tại gan, từ đó hỗ trợ quá trình sử dụng và tăng độ nhạy insulin ở chuột bị thiếu hụt loại hormone này [2]. Một số nghiên cứu cho thấy các thành phần sinh học giúp kích thích tế bào beta đảo Langerhans giải phóng insulin và kích hoạt hệ enzyme tổng hợp glycogen [2].
Các nghiên cứu trên chuột cũng chỉ ra chiết xuất cỏ ngọt có tác dụng điều hòa nồng độ cytokine mô mỡ như omentin và giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR [3]. Ở mức độ mô bào, cỏ ngọt dạng chiết xuất cồn hoặc dạng nano cho thấy khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ bảo vệ cơ tim, gan và tinh hoàn trước các tổn thương do bệnh lý tiểu đường gây ra [3, 4, 7].
Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên người
Dù các thí nghiệm tiền lâm sàng trên động vật đưa ra nhiều kết quả hứa hẹn, kết quả thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người bệnh lại cho thấy bức tranh hoàn toàn khác.
Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi công bố năm 2020 được tiến hành trên 34 bệnh nhân đái tháo đường type 2 để đánh giá tác động thực tế của cỏ ngọt [4]. Các nhà nghiên cứu chia người tham gia thành hai nhóm điều trị kéo dài trong vòng 8 tuần [4].
Nhóm thứ nhất gồm 15 bệnh nhân được chỉ định uống 1 cốc trà pha chiết xuất cỏ ngọt nồng độ 2% trong 3 bữa ăn mỗi ngày [4]. Nhóm đối chứng gồm 19 bệnh nhân sử dụng 1 viên chất tạo ngọt nhân tạo sucralose thay thế [4]. Cả hai nhóm đều được theo dõi chặt chẽ lượng thức ăn nạp vào, chiều cao, cân nặng và chỉ số khối cơ thể (BMI) từ thời điểm ban đầu đến lúc kết thúc [4].
Sau 8 tuần can thiệp, kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ đường huyết lúc đói (FBS) tại thời điểm nền và sau 2 giờ giữa các bệnh nhân [4]. Tương tự, các chỉ số quan trọng gồm nồng độ insulin, chỉ số đường huyết trung bình ba tháng HbA1c và hồ sơ lipid máu hoàn toàn không có sự thay đổi giữa hai nhóm nghiên cứu [4]. Kết luận nghiên cứu khẳng định việc bổ sung chiết xuất cỏ ngọt 2% trong trà chỉ đóng vai trò chất tạo ngọt thay thế chứ không trực tiếp làm hạ đường huyết, HbA1c hay mỡ máu [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu về từng hoạt chất đơn lẻ cũng cho kết quả tương đồng. Nghiên cứu thực hiện năm 2005 trên chuột đái tháo đường Goto-Kakizaki (GK) được bổ sung đường uống hợp chất tinh khiết rebaudioside A với liều 0,025 g/kg thể trọng mỗi ngày trong suốt 8 tuần [5]. Kết quả kiểm tra dung nạp glucose qua đường động mạch (IAGTT) vào tuần thứ 8 cho thấy nồng độ glucose, glucagon và phản ứng của insulin không có sự khác biệt so với nhóm đối chứng [5]. Hoạt chất rebaudioside A tinh khiết không giúp cải thiện khả năng kiểm soát đường huyết hay hạ huyết áp trên mô hình này [5].
Khoảng cách giữa nghiên cứu động vật và ứng dụng trên người
Cần nhìn nhận khách quan sự khác biệt giữa các kết quả tiền lâm sàng và thử nghiệm thực tế. Trong một số thí nghiệm động vật, việc sử dụng dịch chiết nước từ lá cỏ ngọt trong 8 tuần làm giảm đường huyết ngẫu nhiên tới 73,2% và đường huyết lúc đói 66,1% [1]. Nồng độ HbA1c của chuột đái tháo đường được tiêm chiết xuất cũng giảm về mức gần như bình thường (dưới 6,5%) nhờ tăng cường phục hồi glycogen [2]. Một nghiên cứu năm 2015 cho thấy liều 250 mg/kg và 500 mg/kg ở chuột làm giảm đường huyết lúc đói và giảm chỉ số kháng insulin HOMA-IR [3].
Tuy nhiên, người bệnh không thể đồng nhất kết quả trên chuột với hiệu quả lâm sàng ở người. Liều lượng dùng trên động vật thường rất cao nếu quy đổi ra thể trọng người bình thường. Chiết xuất thô dùng trong phòng thí nghiệm chứa nhiều hợp chất chưa qua tinh chế, khác với các gói đường ăn kiêng bán trên thị trường.
Hơn nữa, thử nghiệm RCT trên người kéo dài 8 tuần đã chỉ ra rằng khi dùng ở liều lượng thực tế (pha nước uống hàng ngày), cỏ ngọt không làm giảm HbA1c hay đường huyết lúc đói [4]. Cơ chế hạ đường huyết thực sự chỉ phát huy khi người bệnh dùng cỏ ngọt để "cắt giảm" đường sucrose dư thừa, chứ bản thân cỏ ngọt không tạo ra tác dụng dược lý như thuốc hạ đường huyết.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cỏ ngọt
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cỏ ngọt như vị thuốc chữa bệnh có thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường. Nhiều người bệnh tự ý bỏ thuốc hạ đường huyết được bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước sắc lá cỏ ngọt với hy vọng chỉ số HbA1c sẽ tự hạ. Đây là hành động nguy hiểm có thể dẫn đến biến chứng tăng đường huyết cấp tính.
Một quan niệm sai lầm khác là dùng cỏ ngọt không giới hạn liều lượng trong chế biến món ăn và đồ uống. Mặc dù các hợp chất steviol glycoside không chuyển hóa thành calo, việc duy trì khẩu vị quá ngọt thường xuyên sẽ làm chậm quá trình cai nghiện đường của cơ thể.
Người bệnh cũng thường chủ quan ăn nhiều thực phẩm giàu tinh bột sau khi đã dùng đồ uống bằng cỏ ngọt vì nghĩ mình đã "tiết kiệm" được lượng calo. Hành vi ăn bù này vô tình khiến lượng đường huyết sau ăn và chỉ số HbA1c tăng vọt ngoài tầm kiểm soát.
Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Dù được các tổ chức quản lý an toàn thực phẩm đánh giá là phụ gia an toàn, người bệnh có cơ địa dị ứng các loại cây thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần cẩn trọng khi sử dụng cỏ ngọt tự nhiên. Một số trường hợp có thể gặp phản ứng mẫn cảm hoặc rối loạn tiêu hóa nhẹ khi dùng liều lượng quá lớn.
Người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc thuốc điều trị huyết áp cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ phụ trách. Mặc dù thử nghiệm lâm sàng trên người cho thấy chiết xuất cỏ ngọt 2% không làm thay đổi đường huyết lúc đói hay huyết áp [1, 2], sự kết hợp giữa các thảo dược bổ trợ với phác đồ thuốc Tây y vẫn cần được giám sát chặt chẽ để tránh nguy cơ tương tác thuốc.
Phụ nữ mang thai hoặc đang trong giai đoạn cho con bú mắc tiểu đường thai kỳ không nên tự ý dùng các chế phẩm cỏ ngọt chưa rõ nguồn gốc xuất xứ. Việc kiểm soát đường huyết trong thai kỳ đòi hỏi chế độ dinh dưỡng chuẩn hóa được tư vấn bởi bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng lâm sàng.
Cách áp dụng cỏ ngọt an toàn vào thực đơn hàng ngày
Để khai thác tối đa lợi ích của cỏ ngọt, người mắc đái tháo đường type 2 nên sử dụng sản phẩm này với mục đích thay thế đường mía trong các công thức nấu ăn hoặc pha chế nước uống nhẹ nhàng.
Người bệnh có thể sử dụng chiết xuất cỏ ngọt để pha cùng trà xanh, cà phê hoặc làm gia vị nêm nếm các món luộc, nấu, kho trong gia đình. Cần chọn mua sản phẩm của các nhãn hiệu uy tín, kiểm tra kỹ thành phần trên bao bì để tránh mua phải loại có pha trộn thêm các loại đường chuyển hóa nhanh như dextrose hay maltodextrin.
Việc dùng chất tạo ngọt chỉ là giải pháp tạm thời hỗ trợ quá trình điều chỉnh lối sống. Lời khuyên tốt nhất là người bệnh nên từng bước tập thích nghi với việc giảm dần độ ngọt tự nhiên của toàn bộ chế độ ăn, tập trung vào các nhóm thực phẩm tươi nguyên bản giàu chất xơ.
Cỏ ngọt là giải pháp thay thế phù hợp cho đường tinh luyện giúp giảm tải năng lượng mà không làm tăng đường huyết tức thì. Tuy nhiên, người bệnh không nên đặt kỳ vọng rằng loại cây này sẽ làm giảm chỉ số HbA1c hay thay thế thuốc điều trị. Kiểm soát đái tháo đường type 2 bền vững luôn đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa dinh dưỡng cân đối, vận động thể chất đều đặn và tuân thủ phác đồ y khoa từ bác sĩ chuyên khoa.
