Nhiều người có thói quen uống một tách trà bạc hà ấm sau bữa ăn nhiều dầu mỡ để giảm cảm giác đầy bụng, khó tiêu. Vị the mát tự nhiên mang lại cảm giác sảng khoái tức thì, khiến thức uống này trở thành giải pháp dân gian phổ biến cho các vấn đề tiêu hóa. Tuy nhiên, không ít người sau khi uống lại cảm thấy nóng rát vùng ngực, ợ chua và khó chịu dữ dội hơn bình thường.

Thực tế, bạc hà là một "con dao hai lưỡi" đối với hệ thống tiêu hóa. Dù có tác dụng làm dịu co thắt ở ruột và dạ dày, các hoạt chất tự nhiên trong loại thảo mộc này lại tác động trực tiếp lên van ngăn cách giữa dạ dày và thực quản. Đối với người có cơ địa bình thường, đây là thức uống hỗ trợ tiêu hóa tốt; nhưng với người có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản, bạc hà có thể kích hoạt cơn khó chịu dữ dội hơn rất nhiều.

Cơ chế tác động lên cơ trơn tiêu hóa

Cây bạc hà (Mentha piperita) là loài thực vật lâu năm phổ biến ở châu Âu và Bắc Mỹ, vốn được sử dụng qua nhiều thập kỷ trên khắp thế giới để làm dịu các rối loạn tiêu hóa [1]. Thành phần hoạt chất chính tạo nên đặc tính sinh học của tinh dầu bạc hà là menthol, cùng với menthone, cineol, pulegone và các loại dầu bay hơi khác [1], [2]. Tinh dầu bạc hà và các cấu tử của nó có tác dụng giãn cơ trơn và chống co thắt mạnh mẽ lên nhiều cơ quan [1].

Cơ chế giãn cơ này diễn ra chủ yếu thông qua việc ức chế các kênh canxi phụ thuộc điện thế loại L (L-type calcium channels), từ đó làm suy giảm tác động gây co thắt của các chất dẫn truyền như acetylcholine, histamine, 5-hydroxytryptamine và chất P [3]. Ngoài ra, nó còn hoạt động thông qua việc chẹn kênh canxi hoặc tác động trực tiếp lên hệ thần kinh ruột [4]. Nhờ cơ chế chống co thắt này, tinh dầu bạc hà giúp các cơ quan như dạ dày, tá tràng và ruột già giảm bớt các cơn co thắt bất thường [1]. Bên cạnh đó, bạc hà còn có khả năng điều hòa độ nhạy cảm của hệ thần kinh trung ương và nội tạng qua các kênh thụ thể cation tiềm năng thụ cảm thoáng qua (TRP), đồng thời mang đặc tính kháng khuẩn và kháng viêm [4].

Hai mặt của tinh dầu bạc hà đối với cơ thắt thực quản dưới

Mặc dù có lợi ích lớn trong việc làm dịu ống tiêu hóa dưới, tác dụng giãn cơ trơn của tinh dầu bạc hà lại là nguồn cơn gây rắc rối tại van ngăn dạ dày - thực quản. Vùng ranh giới này được kiểm soát bởi cơ thắt thực quản dưới (LES) - một vòng cơ trơn có nhiệm vụ siết chặt để ngăn dịch vị và thức ăn từ dạ dày trào ngược lên thực quản. Một đánh giá y khoa công bố năm 2023 xác nhận tinh dầu bạc hà và các thành phần của nó tác động làm giãn cơ trơn và chống co thắt lên chính cơ thắt thực quản dưới, dạ dày, tá tràng và ruột già [1]. Khi cơ thắt thực quản dưới bị giãn nở hoặc giảm trương lực đóng kín, "cánh cửa" ngăn cách bị mở hé, tạo điều kiện thuận lợi cho axit dạ dày trào ngược lên phía trên, gây ra cảm giác ợ nóng và viêm rát [1], [2].

Tuy vậy, tác động của tinh dầu bạc hà lên thực quản không hoàn toàn tiêu cực mà phụ thuộc vào bệnh lý cụ thể. Trong các trường hợp co thắt thực quản lan tỏa (DES) - một chứng rối loạn vận động hiếm gặp gây ra các cơn co thắt đồng thời dữ dội - tác dụng làm giãn cơ của bạc hà lại trở thành liệu pháp hữu ích [5]. Do đó, việc tinh dầu bạc hà giúp ích hay gây hại phụ thuộc hoàn toàn vào vị trí và bản chất của tình trạng rối loạn vận động mà người bệnh đang gặp phải.

Bằng chứng từ các nghiên cứu khoa học

Các nghiên cứu lâm sàng đã phân tích chi tiết tác động của tinh dầu bạc hà trên các nhóm đối tượng khác nhau:

Năm 2001, một nghiên cứu đánh giá hiệu quả của tinh dầu bạc hà trên 8 bệnh nhân liên tiếp bị đau ngực hoặc khó nuốt do co thắt thực quản lan tỏa [5]. Các nhà nghiên cứu sử dụng hệ thống đo áp lực thực quản 8 kênh (perfusion manometry) để đánh giá áp lực cơ thắt thực quản dưới và các cơn co bóp của thân thực quản sau 10 lần nuốt nước, trước và sau 10 phút uống dung dịch chứa 5 giọt tinh dầu bạc hà hòa trong 10 mL nước [5]. Kết quả ghi nhận:

  • Tinh dầu bạc hà loại bỏ hoàn toàn các cơn co bóp thực quản đồng thời ở toàn bộ 8 bệnh nhân (p < 0,01) [5].
  • Cải thiện đáng kể số lượng các cơn co bóp nhiều pha, co bóp tự phát và co bóp bị nhỡ [5].
  • Độ biến thiên biên độ co bóp thực quản giảm từ 33,4 ± 36,7 xuống 24,9 ± 11,0 mmHg (p < 0,05) [5].
  • Độ biến thiên thời gian co bóp giảm từ 2,02 ± 1,80 xuống 1,36 ± 0,72 giây (p < 0,01) [5].
  • Triệu chứng đau ngực ở 2 trong số 8 bệnh nhân đã biến mất hoàn toàn sau khi dùng tinh dầu bạc hà [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận áp lực cơ thắt thực quản dưới, áp lực co bóp và thời gian co bóp ở cả thực quản trên lẫn thực quản dưới không có sự khác biệt trước và sau khi dùng tinh dầu bạc hà [5]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là quy mô mẫu rất nhỏ (chỉ 8 người).

Năm 2020, một báo cáo ca bệnh ghi nhận trường hợp một nữ bệnh nhân 80 tuổi mắc co thắt thực quản lan tỏa kèm nhiều bệnh nền phức tạp (Alzheimer, Parkinson, phình mạch não, tiền sử đột quỵ) đã đạt được sự thuyên giảm triệu chứng khó nuốt nhờ sử dụng tinh dầu bạc hà [3]. Báo cáo nhấn mạnh rằng menthol giúp thúc đẩy giãn cơ trơn thông qua ức chế kênh canxi loại L [3].

Năm 2023, một nghiên cứu khác tiến hành truyền dung dịch menthol (nồng độ 3 mM, thời gian 20 phút, tốc độ 8 mL/phút) trực tiếp vào thực quản qua ống thông mũi kết hợp đo áp lực thực quản độ phân giải cao (HRM) trên 13 người tình nguyện khỏe mạnh và 11 bệnh nhân mắc trào ngược dạ dày thực quản (GERD) [6]. Quy trình bao gồm ghi nhận ban đầu, 16 lần nuốt nước (5 mL, 10 mL, 15 mL) và nghiệm pháp nuốt nhanh liên tiếp trước và sau truyền [6]. Kết quả cho thấy:

  • Tích phân co bóp đoạn xa (DCI khi nuốt 5 mL nước) không đổi rõ rệt ở cả nhóm khỏe mạnh (735 ± 127 so với 814 ± 117 mmHg, p = 0,5) và nhóm bệnh nhân GERD (295 ± 78 so với 338 ± 96 mmHg, p = 0,99) [6].
  • Chỉ số tăng cường áp lực thì hít vào của cơ thắt thực quản dưới không thay đổi đáng kể ở người khỏe mạnh (8,67 ± 1,09 so với 7,69 ± 0,96 mmHg, p = 0,15) và ở bệnh nhân GERD (8,8 ± 1,18 so với 8,22 ± 0,91 mmHg, p = 0,43) [6].
  • Menthol không làm thay đổi các thông số nhu động thực quản hay chức năng rào cản của cơ thắt thực quản dưới, ngoại trừ độ trễ đoạn xa ở lần nuốt 10 mL [6]. Đáng chú ý nhất, nghiên cứu kết luận rằng việc truyền menthol gây ra cảm giác khó chịu dữ dội hơn đáng kể ở nhóm bệnh nhân trào ngược (GERD) so với nhóm người khỏe mạnh [6]. Điều này chứng minh rằng dù áp lực cơ học tức thời có thể chưa thay đổi ngay trên máy đo, menthol vẫn kích hoạt mạnh mẽ cảm giác đau rát và khó chịu ở niêm mạc nhạy cảm của người bị trào ngược [6].

Lợi ích tiêu hóa và giới hạn của bằng chứng

Đối với đường tiêu hóa dưới, tinh dầu bạc hà có hồ sơ nghiên cứu rất tích cực. Các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng giả dược ủng hộ mạnh mẽ việc sử dụng tinh dầu bạc hà trong điều trị hội chứng ruột kích thích (IBS), chứng khó tiêu chức năng, đau bụng chức năng ở trẻ em và chứng buồn nôn sau phẫu thuật [4]. Tinh dầu bạc hà cũng được ứng dụng trên lâm sàng để hỗ trợ nội soi đại tràng và chụp mật tụy ngược dòng (ERCP) dễ dàng hơn nhờ khả năng chống co thắt cơ trơn [1], [4]. Bạc hà được đánh giá là liệu pháp thảo dược an toàn với hồ sơ an toàn vượt trội so với nhiều loại thuốc điều trị quy ước trong các rối loạn tiêu hóa chức năng [1], [4].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần phân biệt rõ ràng giữa hai dạng dùng: tinh dầu bạc hà chiết xuất đậm đặc và nước trà bạc hà hãm thông thường. Đa số các thử nghiệm thành công với hội chứng ruột kích thích sử dụng viên nang bao tan trong ruột (chẳng hạn như Colpermin) [7]. Nghiên cứu dược động học cho thấy dạng viên bao giải phóng chậm này giúp bài tiết menthol qua nước tiểu chậm hơn và đạt đỉnh thấp hơn so với viên gelatin mềm thông thường, đồng thời menthol chưa chuyển hóa được tìm thấy ở dịch hồi lưu ruột, giúp đưa hoạt chất xuống thẳng ruột non và đại tràng mà không bị giải phóng sớm ở dạ dày [7]. Ngược lại, trà bạc hà uống trực tiếp đi qua thực quản và dạ dày, giải phóng tinh dầu ngay tại van thực quản, làm tăng nguy cơ kích ứng trực tiếp đối với cơ thắt thực quản [1], [6].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng bạc hà chữa đau bụng

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi cơn đau bụng, khó chịu tiêu hóa đều có thể giải quyết bằng một tách trà bạc hà. Đây là quan niệm sai lầm có thể khiến tình trạng bệnh trở nên tồi tệ hơn. Nếu cảm giác đau tức là do co thắt đại tràng hoặc đầy hơi ruột non, bạc hà có thể hỗ trợ rất tốt [1], [4]. Nhưng nếu cơn đau bắt nguồn từ viêm loét dạ dày hoặc trào ngược dịch vị, việc uống bạc hà sẽ làm tăng cảm giác nóng rát và khó chịu niêm mạc [2], [6].

Một hiểu lầm khác là các sản phẩm tự nhiên, thảo mộc thì an toàn tuyệt đối ở mọi mức liều. Các tác dụng phụ thường gặp của tinh dầu bạc hà dù ở mức nhẹ nhưng vẫn bao gồm trào ngược dạ dày thực quản, ợ nóng, buồn nôn, nôn mửa, phản ứng dị ứng và tiêu chảy [2]. Khi dùng quá liều, tinh dầu bạc hà có thể trở nên cực kỳ nguy hiểm. Y văn năm 2012 đã ghi nhận một ca lâm sàng suýt tử vong ở một phụ nữ 40 tuổi do uống phải liều độc tinh dầu bạc hà dạng lỏng [2]. Bệnh nhân nhập viện trong tình trạng hôn mê sâu, sốc, huyết áp không đo được, nhịp thở chỉ còn 6-8 lần/phút, cơ thể nồng nặc mùi bạc hà và phải can thiệp thở máy cùng thuốc vận mạch mới hồi phục ý thức sau 24 giờ [2]. Ngoài ra, liều cao tinh dầu bạc hà còn có nguy cơ gây độc cho gan và thận (viêm thận kẽ và suy thận cấp) [2].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng trà bạc hà?

Dựa trên các dữ liệu sinh lý và lâm sàng, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:

  • Người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Dung dịch chứa menthol làm tăng mạnh mức độ khó chịu và đau rát thực quản ở người có bệnh nền trào ngược so với người khỏe mạnh [6]. Ngoài ra, tác động giãn cơ trơn của tinh dầu bạc hà lên cơ thắt thực quản dưới có thể kích hoạt các cơn ợ chua nặng nề [1], [2].
  • Người có tiền sử ợ nóng, viêm thực quản: Menthol có thể kích thích niêm mạc đang tổn thương và gây ra tác dụng phụ ợ nóng, buồn nôn [2], [6].
  • Người mắc bệnh lý gan, thận nặng: Cần tuyệt đối tránh các chế phẩm tinh dầu bạc hà liều cao không kiểm soát do nguy cơ độc tính trên gan và suy thận cấp [2].
  • Người có bệnh lý phức tạp hoặc đang dùng nhiều loại thuốc: Nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng tinh dầu bạc hà như một biện pháp hỗ trợ thường xuyên [3].

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn

Để tận dụng lợi ích của bạc hà mà không gây hại cho đường tiêu hóa, người dùng cần lưu ý cách sử dụng hợp lý:

  • Lựa chọn đúng dạng dùng: Nếu bạn bị hội chứng ruột kích thích hoặc co thắt đại tràng, nên ưu tiên các chế phẩm dạng viên nang bao tan trong ruột theo chỉ định y khoa [4], [7]. Dạng bào chế này giúp menthol vượt qua dạ dày an toàn và chỉ phát huy tác dụng giãn cơ khi xuống đến ruột già, hạn chế tối đa nguy cơ làm giãn cơ thắt thực quản [7].
  • Cách pha trà bạc hà: Nếu sử dụng lá bạc hà tươi hoặc khô để hãm trà, chỉ nên dùng một lượng nhỏ (vài lá), hãm loãng và không uống quá đặc. Tránh uống trà bạc hà ngay trước khi đi ngủ hoặc ngay trước khi nằm, vì tư thế nằm ngang kết hợp với sự giãn cơ thắt thực quản sẽ khiến axit dạ dày dễ dàng trào ngược hơn.
  • Thời điểm dùng: Người có hệ tiêu hóa khỏe mạnh có thể uống trà loãng sau bữa ăn để kích thích tiêu hóa nhẹ nhàng. Nếu sau khi uống xuất hiện cảm giác cồn cào hoặc ợ nóng vùng ngực, cần ngừng sử dụng ngay lập tức [2], [6].
  • Liều lượng tinh dầu: Tuyệt đối không tự ý nhỏ tinh dầu bạc hà nguyên chất vào nước để uống với liều lượng lớn không kiểm soát [2]. Trong các can thiệp nghiên cứu co thắt thực quản, liều lượng được kiểm soát chặt chẽ ở mức 5 giọt tinh dầu hòa trong 10 mL nước [5].

Trà bạc hà và tinh dầu bạc hà là những giải pháp tự nhiên giá trị trong việc hỗ trợ các rối loạn tiêu hóa chức năng và co thắt ruột [1], [4]. Tuy nhiên, tác tính làm giãn cơ trơn của bạc hà đối với cơ thắt thực quản dưới biến nó thành yếu tố kích hoạt cơn ợ nóng ở những người có cơ địa trào ngược [1], [6]. Hiểu rõ cơ chế và tình trạng sức khỏe của bản thân sẽ giúp bạn lựa chọn thời điểm và phương pháp sử dụng an toàn, cân bằng nhất.