Trà hoa cúc chamomile có thực sự gây buồn ngủ hay chỉ là giả dược?

Sau một ngày dài làm việc căng thẳng, nhiều người chọn uống một tách trà hoa cúc nóng trước giờ ngủ với hy vọng dễ chợp mắt hơn. Thói quen này phổ biến đến mức trà hoa cúc được xem như phương thuốc tự nhiên trị chứng khó ngủ. Liệu loài thảo mộc này thực sự có tác dụng sinh học gây buồn ngủ, hay chỉ là cảm giác tâm lý từ thói quen thư giãn buổi tối?

Câu trả lời ngắn gọn là trà hoa cúc chứa hoạt chất sinh học thực sự tác động lên não bộ, không hoàn toàn là giả dược. Dù vậy, hiệu quả thực tế ở mức nhẹ đến vừa phải chứ không mạnh như thuốc ngủ, đồng thời các bằng chứng lâm sàng hiện còn giới hạn về quy mô lẫn đối tượng thử nghiệm.

Cơ chế tác động: Apigenin gắn vào thụ thể GABA

Hoa cúc chamomile (Matricaria recutita) thuộc họ Cúc (Asteraceae), chứa nhiều hợp chất tự nhiên quý giá ^[1]. Trong số đó, hoạt chất quan trọng nhất liên quan đến giấc ngủ là apigenin, một chất thuộc nhóm flavonoid [1, 2].

Khi vào cơ thể, apigenin có khả năng vượt qua hàng rào máu não ^[2]. Tại mô thần kinh, phân tử này sở hữu cấu trúc giàu electron, tạo lực liên kết mạnh với nhiều cấu trúc thụ thể và enzym khác nhau ^[3]. Đáng chú ý nhất, apigenin có ái lực vừa phải với vị trí gắn benzodiazepine trên thụ thể GABA ^[2]. Hệ GABA là hệ thống dẫn truyền thần kinh ức chế chính của não bộ, chịu trách nhiệm làm dịu các kích thích thần kinh quá mức.

Nhờ cơ chế gắn thụ thể GABA này, apigenin tạo ra tác dụng an dịu tương tự các hoạt chất thư giãn và hỗ trợ giấc ngủ thông thường ^[2]. Ngoài ra, apigenin còn điều hòa con đường viêm và ức chế glycoprotein CD38, tác động tích cực đến cả chuyển hóa tế bào và giấc ngủ ^[3]. Nhờ tác động dịu tế bào thần kinh, apigenin giúp giảm bớt trạng thái kích thích, đưa cơ thể vào trạng thái sẵn sàng nghỉ ngơi ^[2].

Nghiên cứu trên động vật: Kết quả an thần rõ rệt

Trước khi thử nghiệm trên người, tác dụng an thần của apigenin đã được ghi nhận ở nhiều mô hình động vật ^[3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện hợp chất này gây ra tác dụng an thần rõ ràng trên chuột cống và chuột nhắt trắng ^[3].

Một nghiên cứu tổng hợp năm 2022 cho thấy apigenin giúp giảm căng thẳng mạn tính và làm tăng thời gian ngủ ở động vật thí nghiệm ^[2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận dùng apigenin liều 12,5 đến 25 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày làm tăng nồng độ norepinephrine và ức chế enzym MAOB ^[2]. Ở liều 50 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày, apigenin làm giảm các triệu chứng trầm cảm ở chuột nhờ tác dụng chống viêm ^[2].

Một nghiên cứu khác cho thấy dùng apigenin liều 20-40 mg/kg trên chuột bị trầm cảm do corticosterone giúp cải thiện hành vi và tăng nồng độ yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) ^[4]. Những dữ liệu tiền lâm sàng này chứng minh apigenin tác động thực thể lên hệ thần kinh, tạo tiền đề để tìm hiểu tác dụng trên giấc ngủ con người ^[3].

Bằng chứng lâm sàng ở người cao tuổi: Cải thiện chất lượng ngủ

Khi chuyển sang các thử nghiệm trên người, tác dụng của chiết xuất hoa cúc thể hiện rõ nhất ở đối tượng người lớn tuổi [4, 6]. Người già thường xuyên đối mặt với tình trạng suy giảm chất lượng ngủ, với tỷ lệ rối loạn giấc ngủ lên tới khoảng 40% ^[5].

Năm 2017, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đơn được thực hiện tại một viện dưỡng lão ban ngày ở Iran trên 60 người cao tuổi từ 60 tuổi trở lên ^[6]. Nhóm can thiệp uống viên nang chiết xuất hoa cúc 200 mg hai lần mỗi ngày trong 28 ngày liên tục, còn nhóm đối chứng uống viên nang bột mì 200 mg ^[6]. Độ tuổi trung bình của hai nhóm lần lượt là 69,36 và 70,73 tuổi ^[6].

Kết quả đánh giá theo Chỉ số Chất lượng Giấc ngủ Pittsburgh (PSQI) cho thấy trước can thiệp, chất lượng ngủ của cả hai nhóm đều thấp và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (P = 0,639) ^[6]. Tuy nhiên, sau 28 ngày, chất lượng giấc ngủ ở nhóm dùng chiết xuất hoa cúc đã cải thiện rõ rệt so với nhóm chứng (P < 0,05) ^[6]. Các tác giả kết luận chiết xuất hoa cúc có thể dùng an toàn để nâng cao chất lượng giấc ngủ cho người lớn tuổi ^[6].

Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng khác công bố năm 2017 tại Isfahan cũng ghi nhận việc uống chiết xuất hoa cúc liên tục trong 4 tuần mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc cải thiện chất lượng giấc ngủ của người cao tuổi ^[5].

Mất ngủ kinh niên: Bằng chứng còn mâu thuẫn và giới hạn

Dù hoa cúc cho kết quả khả quan ở người lớn tuổi, hiệu quả trên người mắc chứng mất ngủ kinh niên lại không quá ấn tượng [2, 5].

Năm 2011, một thử nghiệm thí điểm ngẫu nhiên, mù đôi, có kiểm chứng bằng giả dược đã khảo sát 34 bệnh nhân từ 18 đến 65 tuổi bị mất ngủ nguyên phát mạn tính kéo dài từ 6 tháng trở lên ^[7]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng 270 mg chiết xuất hoa cúc hai lần mỗi ngày hoặc dùng giả dược trong 28 ngày ^[7].

Kết quả cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm về các chỉ số ghi nhận qua nhật ký giấc ngủ, bao gồm: tổng thời gian ngủ (TST), hiệu quả giấc ngủ, thời gian bắt đầu ngủ, thời gian thức sau khi ngủ và số lần thức giấc giữa đêm ^[7]. Kích thước hiệu ứng nhìn chung chỉ từ nhỏ đến trung bình đối với thời gian vào giấc và số lần thức giấc ^[7]. Thậm chí, về tổng thời gian ngủ, nhóm dùng giả dược còn ghi nhận kích thước hiệu ứng nhỉnh hơn nhóm hoa cúc ^[7].

Một nghiên cứu tổng hợp năm 2022 cũng xác nhận: trong các thử nghiệm lâm sàng, apigenin không mang lại sự cải thiện đáng kể cho tình trạng mất ngủ mạn tính, chất lượng ngủ chung và thời gian tiềm thời của giấc ngủ ^[2]. Điều này cho thấy hoa cúc không thể thay thế các thuốc điều trị mất ngủ đặc hiệu.

Tác động gián tiếp qua cơ chế giảm lo âu và căng thẳng

Dù không thể lập tức "ru ngủ" những người mất ngủ nặng, hoa cúc vẫn giúp nhiều người dễ ngủ hơn nhờ khả năng giải tỏa căng thẳng và lo âu [1, 6]. Một lượng lớn bằng chứng cho thấy mối liên hệ rõ rệt giữa trầm cảm, lo âu với chất lượng giấc ngủ kém ^[5].

Nghiên cứu lâm sàng dùng chiết xuất hoa cúc chuẩn hóa 1,2% apigenin cho thấy chiết xuất này giúp giảm đáng kể điểm thang đo trầm cảm Hamilton (HAM-D) ở bệnh nhân lo âu ^[4]. Một thử nghiệm lâm sàng dài hạn khác cho bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) dùng 500 mg chiết xuất hoa cúc ba lần mỗi ngày ^[4]. Kết quả duy trì trong 26 tuần thử nghiệm mù đôi cho thấy nhóm dùng hoa cúc duy trì mức độ triệu chứng lo âu thấp hơn đáng kể so với nhóm giả dược ^[4].

Chiết xuất hoa cúc cũng được báo cáo giúp cải thiện tâm trạng và giảm đau, hỗ trợ chức năng hoạt động ban ngày [1, 5]. Do đó, cảm giác dễ ngủ sau khi uống trà hoa cúc phần lớn đến từ trạng thái thư giãn tinh thần và giảm bớt căng thẳng [2, 6].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng uống một tách trà hoa cúc sẽ cho tác dụng mạnh mẽ như một liều thuốc ngủ theo đơn. Đây là ngộ nhận phổ biến. Trên thực tế, hoa cúc không phải là giải pháp dứt điểm cho bệnh mất ngủ mạn tính [2, 5].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu lâm sàng hiện nay chủ yếu dùng dạng viên nang chiết xuất hoa cúc đậm đặc (như liều 200 mg đến 270 mg chiết xuất chuẩn hóa hai lần mỗi ngày) [4, 5]. Lượng apigenin hòa tan trong một túi trà hoa cúc hãm nước sôi thông thường thấp hơn đáng kể so với liều lượng chiết xuất trong nghiên cứu.

Kích thước mẫu trong các thử nghiệm lâm sàng vẫn còn tương đối khiêm tốn, ví dụ 60 người cao tuổi ^[6] hay chỉ 34 bệnh nhân mất ngủ ^[7]. Vì vậy, cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn để xác định chính xác liều lượng tối ưu và mức độ tác động của việc uống trà thông thường [1, 5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù hoa cúc được ghi nhận an toàn và không gây tác dụng phụ đáng kể so với giả dược trong các thử nghiệm lâm sàng ^[7], một số nhóm đối tượng vẫn cần cẩn trọng:

• Người có tiền sử dị ứng với các cây thuộc họ Cúc (Asteraceae): Cần chú ý nguy cơ dị ứng phấn hoa khi uống trà hoa cúc nguyên bông ^[1].
• Người đang dùng thuốc an thần, thuốc điều trị trầm cảm hoặc lo âu: Vì apigenin tương tác với vị trí gắn benzodiazepine của thụ thể GABA, cần hỏi ý kiến bác sĩ để tránh tương tác thuốc ^[2].
• Người đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc mạn tính phức tạp nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng chiết xuất liều cao dài ngày.

Cách dùng hoa cúc trong sinh hoạt hàng ngày

Để khai thác lợi ích thư giãn từ hoa cúc một cách an toàn và hợp lý, bạn có thể áp dụng theo các gợi ý sau:

• Thời điểm uống: Uống 1 tách trà hoa cúc ấm trước giờ đi ngủ khoảng 30–60 phút để cơ thể có thời gian hấp thu và giải tỏa căng thẳng.
• Cách pha: Hãm hoa cúc khô với nước sôi từ 5 đến 10 phút, đậy kín nắp để giữ lại các hợp chất tự nhiên.
• Kết hợp thói quen tốt: Tác dụng của trà hoa cúc sẽ phát huy tối ưu khi kết hợp với việc giữ phòng ngủ tối, hạn chế nhìn màn hình điện thoại trước khi ngủ và duy trì giờ giấc sinh hoạt đều đặn.

Trà hoa cúc chamomile thực sự chứa hoạt chất sinh học apigenin giúp làm dịu thần kinh qua thụ thể GABA, không đơn thuần là giả dược [1, 2]. Dù không mang sức mạnh của thuốc đặc trị mất ngủ [2, 5], một tách trà ấm mỗi tối vẫn là thói quen lành mạnh giúp giải tỏa lo âu và cải thiện chất lượng giấc ngủ một cách tự nhiên [4, 8].