Trà ô long từ lâu đã trở thành thức uống quen thuộc và được nhiều người lựa chọn với kỳ vọng giảm béo nhanh chóng. Lướt qua các trang mạng xã hội, không khó để bắt gặp những lời quảng cáo thổi phồng loại trà này như một phương pháp "đốt mỡ tự nhiên" mà không cần kiêng khem hay tập luyện.

Thực tế, các bằng chứng khoa học chỉ ra rằng trà ô long có thể hỗ trợ tăng nhẹ tốc độ oxy hóa chất béo và tiêu hao năng lượng ngắn hạn, nhưng mức giảm mỡ trên cơ thể người là rất nhỏ và không thể thay thế cho chế độ thâm hụt calo hay vận động thể chất.

Cơ chế sinh học sau tác dụng sinh nhiệt của trà ô long

Trà ô long là loại trà bán lên men, nằm giữa trà xanh chưa lên men và trà đen lên men hoàn toàn [1]. Quá trình oxy hóa một phần dưới tác động của các enzyme nội sinh chuyển đổi các catechin đơn lẻ thành các polyphenol polyme hóa đặc trưng [1].

Tác dụng kích thích tiêu hao năng lượng và phân giải lipid của trà ô long đến từ sự phối hợp giữa polyphenol và caffeine [2]. Về mặt lý thuyết sinh hóa, hoạt chất epigallocatechin gallate (EGCG) cùng caffeine có thể ức chế enzyme catechol-O-methyl transferase, vốn là enzyme làm bất hoạt các catecholamine trong cơ thể [2]. Cơ chế này duy trì sự kích thích của hệ thần kinh giao cảm lên mô mỡ trắng, từ đó kích hoạt quá trình sinh nhiệt và tăng oxy hóa chất béo [3, 4]. Ngoài ra, caffeine tự nhiên trong trà cũng đóng góp vào việc thúc đẩy tỷ lệ trao đổi chất [2].

Các nghiên cứu trên người nói gì về khả năng đốt mỡ?

Để đánh giá chính xác tác động của trà ô long, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng.

Năm 2001, một nghiên cứu đối đầu chéo được tiến hành trên 12 nam giới khỏe mạnh nhằm so sánh chi tiêu năng lượng trong 24 giờ [3]. Các đối tượng tham gia lần lượt trải qua 4 đợt thử nghiệm: uống nước lọc, uống trà nguyên chất (pha từ 15 g trà/ngày chia 5 lần 300 mL), uống trà loãng (pha từ 7,5 g trà) và uống nước pha 270 mg caffeine [3]. Kết quả đo bằng buồng nhiệt lượng kế gián tiếp cho thấy trà nguyên chất giúp tăng tiêu hao năng lượng 2,9% (tương đương 281 kJ/ngày, tức khoảng 67 kcal) và nước pha caffeine tăng 3,4% (331 kJ/ngày) so với nước lọc [3]. Quá trình oxy hóa chất béo ở nhóm uống trà nguyên chất cũng cao hơn 12% so với nước lọc [3].

Đến năm 2020, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, chéo có đối chứng giả dược theo dõi 12 nam giới không béo phì trong 14 ngày [1]. Mỗi đợt, người tham gia dùng trà ô long (chứa 100 mg caffeine, 21,4 mg gallic acid, 97 mg catechins và 125 mg polyphenol polyme hóa), uống caffeine đơn thuần (100 mg) hoặc dùng giả dược vào bữa sáng và bữa trưa [1]. Đến ngày thứ 14, cả trà ô long và caffeine đều làm tăng quá trình oxy hóa chất béo khoảng 20% mà không làm thay đổi tổng tiêu hao năng lượng trong 24 giờ [1]. Hiệu ứng tăng đốt mỡ của trà ô long thể hiện rõ ràng nhất ở trạng thái sau hấp thu (khi bụng đói) và tiếp tục duy trì trong lúc ngủ mà không gây rối loạn cấu trúc giấc ngủ [1].

Một nghiên cứu khác năm 2003 trên 11 phụ nữ trẻ Nhật Bản khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 20, chỉ số khối cơ thể BMI 21,2) đã so sánh trà ô long với trà xanh và nước lọc [4]. Sau 120 phút uống thử nghiệm, trà ô long làm tăng tích lũy tiêu hao năng lượng lên 10%, cao hơn đáng kể so với mức tăng 4% của trà xanh [4]. Đáng chú ý, trà ô long chứa lượng caffeine và EGCG chỉ bằng khoảng một nửa trà xanh nhưng lượng polyphenol polyme hóa lại cao gấp đôi, cho thấy chính nhóm polyphenol đặc thù này đã góp phần gia tăng chuyển hóa [4].

Tác động trên mô hình động vật

Bên cạnh các thử nghiệm lâm sàng, các nghiên cứu trên chuột cũng làm sáng tỏ thêm cơ chế chuyển hóa mỡ. Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra dịch chiết nước của trà ô long lâu năm trên chuột ăn chế độ giàu chất béo trong 6 tuần (liều 1000 mg/kg trọng lượng cơ thể) [5]. Kết quả cho thấy trà hỗ trợ giảm tích tụ mỡ, thu nhỏ kích thước tế bào mỡ và hạ lipid máu thông qua điều hòa con đường AMPK/ACC, làm tăng biểu hiện của enzyme CPT-1 và giảm biểu hiện của enzyme tổng hợp axit béo (FAS) [5].

Nghiên cứu năm 2014 kéo dài 20 tuần trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo và đường cũng ghi nhận chiết xuất polyphenol từ trà ô long giúp giảm thể tích mỡ nội tạng (đo qua MRI) và tăng biểu hiện gen adiponectin chống viêm tại mô mỡ mào tinh hoàn [6]. Trích dẫn tổng quan cũng ghi nhận việc uống trà ô long trong 6 tuần mang lại hiệu quả giảm cân ở phụ nữ, đồng thời chiết xuất trà ngăn ngừa béo phì và gan nhiễm mỡ do chế độ ăn nhiều chất béo gây ra ở chuột [2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Dù các chỉ số oxy hóa chất béo và tiêu hao năng lượng gia tăng trong phòng thí nghiệm, người tiêu dùng cần nhìn nhận bức tranh tổng thể một cách thận trọng.

Mức tiêu hao năng lượng tăng thêm do trà ô long tạo ra chỉ rơi vào khoảng 280-400 kJ mỗi ngày (tương đương 67-95 kcal) [2, 4]. Lượng calo này rất nhỏ, chỉ tương đương với một vài miếng bánh quy hoặc nửa quả chuối. Nếu khẩu phần ăn hàng ngày dư thừa hàng trăm calo, lượng sinh nhiệt này hoàn toàn bị lấn át và không thể giúp giảm mỡ [7].

Hơn nữa, các thử nghiệm lâm sàng trên người hiện có quy mô mẫu khá nhỏ (chỉ từ 11 đến 12 người) và thời gian can thiệp ngắn (từ vài ngày đến 2 tuần) [1, 2, 8]. Tác dụng tăng đốt mỡ cũng bị ức chế một phần sau bữa ăn [1]. Vì vậy, việc khẳng định trà ô long có thể "đốt cháy mỡ thừa" cấp tốc là thiếu cơ sở thực tế.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà ô long

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem trà ô long như một loại "thuốc giảm cân" thần kỳ, uống càng nhiều mỡ tiêu biến càng nhanh. Thực chất, trà chỉ là yếu tố hỗ trợ sinh nhiệt rất khiêm tốn [7].

Một quan niệm sai lầm khác là có thể ăn uống tùy thích đồ dầu mỡ, đồ ngọt rồi uống một ly trà đậm đặc để "triệt tiêu mỡ". Dù chiết xuất polyphenol trong nghiên cứu động vật cho thấy khả năng cản trở tăng cân do chế độ ăn nhiều béo, việc dung nạp dư thừa calo trên cơ thể người vẫn sẽ chuyển hóa thành mỡ tích lũy [5, 7]. Trà không thể ngăn chặn hoàn toàn sự hấp thu chất béo từ các bữa ăn thịnh soạn.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù tương đối lành tính, trà ô long chứa lượng caffeine đáng kể (khoảng 100 mg đến 270 mg trong các khẩu phần can thiệp nghiên cứu) [1, 2].

Những người nhạy cảm với caffeine cần thận trọng vì caffeine có thể gây tăng nhịp tim cấp tính trong những ngày đầu sử dụng [1]. Phụ nữ mang thai, người mắc chứng mất ngủ, người bị rối loạn nhịp tim hoặc người có bệnh nền tim mạch nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi uống đậm đặc mỗi ngày. Những người đang điều trị bệnh lý gan hoặc tiêu hóa cũng cần trao đổi với chuyên gia y tế trước khi dùng các chế phẩm chiết xuất trà ô long liều cao.

Cách áp dụng thực tế và an toàn

Nếu yêu thích hương vị của trà ô long và muốn bổ sung vào chế độ chăm sóc sức khỏe, bạn có thể áp dụng theo một số hướng dẫn:

  • Thời điểm sử dụng: Nghiên cứu cho thấy tác dụng oxy hóa chất béo của trà ô long thể hiện rõ hơn ở trạng thái sau hấp thu (khoảng vài giờ sau bữa ăn) [1]. Do đó, thời điểm lý tưởng là uống vào giữa buổi sáng hoặc buổi chiều sau bữa ăn chính.
  • Cách pha: Dùng lá trà nguyên chất hãm với nước sôi ở nhiệt độ thích hợp, không nên thêm đường, sữa đặc hay các loại siro ngọt vì sẽ làm mất đi mục tiêu kiểm soát năng lượng.
  • Lượng dùng: Duy trì khoảng 2-3 tách trà mỗi ngày, tương đương lượng tiêu thụ vừa phải, tránh lạm dụng quá mức gây căng thẳng thần kinh hoặc cồn cào dạ dày.
  • Kết hợp lối sống: Xem trà ô long như một thức uống thay thế hoàn hảo cho nước ngọt có gas, trà sữa nhiều đường. Kết hợp cùng chế độ ăn giàu rau xanh, thâm hụt calo nhẹ và duy trì tập luyện đều đặn.

Trà ô long là một thức uống giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và có tác động tích cực nhất định lên quá trình chuyển hóa năng lượng. Tuy nhiên, nó chỉ đóng vai trò hỗ trợ phụ trợ. Nền tảng cốt lõi để giảm mỡ an toàn và bền vững vẫn phải xuất phát từ sự cân bằng giữa chế độ dinh dưỡng kiểm soát năng lượng và thói quen rèn luyện thể lực mỗi ngày.