Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một ấm trà xanh nóng hoặc dùng nước trà xanh để uống các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính. Trà xanh vốn được biết đến là thức uống tự nhiên mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tim mạch, nhưng việc kết hợp tùy tiện loại đồ uống này với thuốc tây y lại tiềm ẩn những nguy cơ tương tác bất lợi [1], [2]. Câu hỏi đặt ra là liệu các hoạt chất trong trà xanh có làm giảm sự hấp thu của nhóm thuốc hạ huyết áp, đặc biệt là thuốc chẹn thụ thể beta (beta-blocker) hay không?

Câu trả lời được các nghiên cứu khoa học xác nhận là có: trà xanh và hoạt chất catechin chính trong nó làm giảm đáng kể nồng độ thuốc chẹn beta nadolol trong máu, từ đó có thể làm suy giảm hiệu quả kiểm soát huyết áp của người bệnh [3], [4].

Thói quen uống trà xanh và mối lo tương tác thuốc

Trà xanh (Camellia sinensis) là một trong những thức uống và thực phẩm bổ sung được tiêu thụ phổ biến hàng đầu trên thế giới [5], [1]. Các sản phẩm từ trà xanh thường được người dân sử dụng với kỳ vọng hỗ trợ bảo vệ tim mạch, ngăn ngừa ung thư và hỗ trợ giảm cân [1]. Tại thị trường Mỹ năm 2018, trà xanh thậm chí đứng thứ năm về doanh số trong các kênh bán lẻ thảo dược chính thống [1].

Tuy nhiên, do quan niệm sản phẩm tự nhiên luôn đồng nghĩa với sự an toàn, nhiều người bệnh uống trà xanh cùng lúc với các loại thuốc kê đơn mà không nhận thức được nguy cơ xảy ra tương tác dược động học [5], [1]. Tương tác giữa trà xanh và các thuốc điều trị tim mạch có thể dẫn đến việc suy giảm hiệu quả điều trị hoặc làm thay đổi độ an toàn của thuốc trong thực tế [5], [2].

Cơ chế: Hoạt chất trong trà xanh cản trở thuốc như thế nào?

Thành phần polyphenol dồi dào nhất trong trà xanh là các hợp chất catechin, tiêu biểu là (-)-epigallocatechin-3-gallate (EGCG) [5], [3]. Các hợp chất catechin này đã được chứng minh là có khả năng tác động đến các yếu tố quyết định dược động học của thuốc, bao gồm độ hòa tan của thuốc cũng như hoạt tính của các chất vận chuyển và enzyme chuyển hóa [5].

Đối với phần lớn các thuốc ghi nhận có tương tác, catechin trong trà xanh làm giảm hấp thu thuốc tại ruột non thông qua việc ức chế các chất vận chuyển hấp thu, tăng cường bơm tống thuốc P-glycoprotein hoặc làm giảm độ hòa tan của hoạt chất [5]. Cơ quan tiêu hóa, đặc biệt là ruột non, chính là vị trí trọng yếu diễn ra các tương tác bất lợi này [1].

Thuốc chẹn beta nadolol là một phân tử ưa nước, hầu như không bị chuyển hóa qua hệ enzyme cytochrome P450 ở gan và thải trừ chủ yếu qua thận [1], [6], [4]. Để được hấp thu từ lòng ruột vào máu, nadolol cần sự hỗ trợ của một loại protein vận chuyển mang tên polypeptide vận chuyển anion hữu cơ 1A2 (OATP1A2) [3], [4]. Hoạt chất EGCG trong trà xanh cạnh tranh vị trí gắn và ức chế trực tiếp hoạt động của chất vận chuyển OATP1A2 tại niêm mạc ruột [3], [4]. Khi OATP1A2 bị cản trở, nadolol không thể đi qua màng tế bào biểu mô ruột để vào hệ tuần hoàn, dẫn đến lượng thuốc đi vào cơ thể sụt giảm nghiêm trọng [1], [4].

Bằng chứng từ các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật

Trước khi được đánh giá rộng rãi trên người, hiện tượng sụt giảm hấp thu thuốc chẹn beta do trà xanh đã được phát hiện qua các thử nghiệm tiền lâm sàng có đối chứng.

Một nghiên cứu công bố năm 2013 trên chuột cống trắng đực giống Sprague-Dawley đã làm sáng tỏ tương tác này [6]. Trong nghiên cứu, các nhà khoa học cho chuột uống chiết xuất trà xanh với liều 400 mg/kg thể trọng, hoặc uống hoạt chất EGCG tinh khiết với liều 150 mg/kg thể trọng, hoặc dùng dung dịch nước muối sinh lý làm nhóm đối chứng [6]. Chuột được cho uống các chất này 30 phút trước khi được đưa vào dạ dày một liều duy nhất 10 mg/kg nadolol [6].

Kết quả cho thấy việc sử dụng trước chiết xuất trà xanh làm nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) của nadolol giảm tới 85% và diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) của thuốc giảm 74% so với nhóm đối chứng [6]. Khi cho dùng riêng lẻ hoạt chất EGCG, nồng độ đỉnh và AUC của nadolol cũng bị suy giảm đáng kể [6]. Lượng nadolol bài tiết qua nước tiểu cũng sụt giảm ở nhóm dùng chiết xuất trà xanh và EGCG, trong khi thời gian bán thải của thuốc không có sự khác biệt giữa các nhóm [6]. Điều này khẳng định tương tác xảy ra chủ yếu ở khâu hấp thu tại đường tiêu hóa chứ không ảnh hưởng tới quá trình đào thải của nadolol [6].

Bằng chứng lâm sàng trên người: Hiệu quả hạ áp bị suy giảm

Các thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên người tình nguyện khỏe mạnh đã ghi nhận mức độ suy giảm nồng độ thuốc rất lớn trong thực tế.

Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2014 được tiến hành trên 10 người tình nguyện khỏe mạnh [4]. Những người tham gia nghiên cứu được chỉ định uống 30 mg nadolol cùng với nước trà xanh hoặc nước lọc, sau một giai đoạn duy trì uống 700 ml nước trà xanh mỗi ngày hoặc uống nước lọc liên tục trong 14 ngày [4]. Kết quả phân tích dược động học chỉ ra rằng việc uống trà xanh làm giảm nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) của nadolol tới 85,3% và làm giảm diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC từ 0 đến 48 giờ) tới 85,0% so với khi uống với nước lọc [4]. Độ thanh thải qua thận của thuốc không có sự biến đổi [4]. Đáng chú ý về mặt tác dụng sinh học, tác động hạ huyết áp tâm thu của nadolol đã bị suy giảm đáng kể khi dùng chung với trà xanh [4]. Các thử nghiệm in vitro đi kèm trên tế bào HEK293 cũng xác nhận nadolol là cơ chất của OATP1A2 với hằng số Michaelis Km là 84,3 micromol/l, và trà xanh ức chế quá trình vận chuyển này với chỉ số IC50 là 1,36% [4].

Tiếp đó, một nghiên cứu bắt chéo ngẫu nhiên 3 giai đoạn công bố năm 2018 trên 13 người tình nguyện khỏe mạnh đã đánh giá vai trò của EGCG khi dùng liều đơn [3]. Các tình nguyện viên uống một liều đơn 30 mg nadolol cùng với nước lọc làm đối chứng, hoặc cùng dung dịch chiết xuất trà xanh chứa nồng độ EGCG thấp hoặc nồng độ EGCG cao [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ trung bình hình học của diện tích dưới đường cong nồng độ thuốc nadolol trong máu giảm xuống còn 0,72 ở nhóm dùng chiết xuất liều thấp và còn 0,60 ở nhóm dùng chiết xuất liều cao so với nhóm đối chứng [3]. Các thông số như thời gian đạt nồng độ đỉnh (Tmax), thời gian bán thải và độ thanh thải qua thận không có sự khác biệt [3]. Nghiên cứu này chứng minh rằng chỉ cần một lần uống đồng thời chiết xuất trà xanh cũng đủ làm thay đổi đáng kể dược động học của nadolol [3]. Thử nghiệm in vitro trên tế bào HEK293 biểu hiện OATP1A2 cho thấy EGCG ức chế cạnh tranh quá trình vận chuyển nadolol với giá trị Ki là 19,4 micromol/l [3].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 cũng trích dẫn dữ liệu lâm sàng cho thấy việc sử dụng sản phẩm nước trà xanh đóng lon làm giảm diện tích dưới đường cong của nadolol tới 85% so với mức ban đầu [1]. Do nadolol chuyển hóa rất ít và không thay đổi thời gian bán thải, các nhà khoa học quy kết nguyên nhân sụt giảm này hoàn toàn do sự ức chế chất vận chuyển hấp thu OATP ở niêm mạc ruột [1]. Hoạt chất EGCG cũng được xác định là chất ức chế mạnh hoạt tính của các enzyme UGT (như UGT1A1, UGT1A8, UGT1A10) trong microsome ruột người [1].

Liều lượng gây tương tác và bức tranh tương tác rộng hơn

Hiện tượng tương tác không chỉ dừng lại ở các sản phẩm chiết xuất liều cao mà có thể xảy ra ngay với lượng trà pha thông thường trong đời sống thường nhật.

Theo các số liệu công bố năm 2021, nồng độ tổng lượng catechin trong một tách trà xanh pha truyền thống dao động từ 110 đến 210 mg trên mỗi 100 ml [7]. Do đó, một tách trà xanh thể tích tiêu chuẩn khoảng 200 ml có thể chứa khoảng 220 đến 420 mg catechin [7]. Các phân tích chỉ ra rằng việc uống một lần chiết xuất trà xanh hoặc nước trà xanh chứa khoảng 300 mg EGCG là đủ để gây ra tương tác dược động học làm giảm hấp thu thuốc trên lâm sàng [7]. Vì vậy, việc uống các sản phẩm trà xanh hay thực phẩm bổ sung chứa lượng nhỏ EGCG cũng có thể làm giảm nồng độ thuốc trong huyết tương trong điều kiện thực tế [7].

Tổng quan năm 2025 về các tương tác dược động học cho thấy đa số các phân tích lâm sàng (chiếm 72%) ghi nhận mức giảm đáng kể phơi nhiễm toàn thân của thuốc từ 18% đến 99% khi dùng chung với trà xanh [5]. Danh sách các thuốc bị giảm nồng độ bao gồm nhiều loại thuốc điều trị tim mạch và bệnh mạn tính như nadolol, celiprolol, lisinopril, digoxin, atorvastatin, rosuvastatin, nintedanib, raloxifene, axit folic và fexofenadine [5]. Một nghiên cứu năm 2022 trên 10 người tình nguyện khỏe mạnh dùng fexofenadine với chiết xuất trà xanh chứa khoảng 300 mg EGCG cũng ghi nhận diện tích dưới đường cong của fexofenadine giảm 70% và lượng bài tiết qua nước tiểu giảm 67% do ức chế OATP1A2 [8]. Ngược lại, một phân tích (chiếm 6%) ghi nhận trà xanh làm tăng 50% phơi nhiễm thuốc sildenafil, và 22% phân tích cho thấy dược động học không bị ảnh hưởng, chẳng hạn như với fluvastatin, pseudoephedrine, simvastatin hay tamoxifen [5].

Các tương tác giữa trà xanh và thuốc tim mạch đã được ghi nhận với simvastatin, rosuvastatin, nadolol và sildenafil thông qua các nghiên cứu dược động học, tuy nhiên có sự biến thiên lớn giữa các cá thể [2]. Các báo cáo ca bệnh thực tế đã liên kết sự thay đổi nồng độ thuốc khi dùng trà xanh với những biến đổi về tính an toàn và hiệu quả điều trị của thuốc, điển hình như nadolol và erlotinib [5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà cùng thuốc

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng các sản phẩm thảo mộc và nước uống nguồn gốc tự nhiên hoàn toàn lành tính nên có thể dùng chung với bất kỳ loại dược phẩm nào [1]. Thực tế nghiên cứu cho thấy "tự nhiên" không đồng nghĩa với "an toàn", và các thành phần hóa thực vật hoàn toàn có khả năng can thiệp sâu sắc vào con đường hấp thu của thuốc tổng hợp [1].

Hiểu lầm thứ hai là nhiều người tin rằng trà xanh chỉ làm tăng thải trừ thuốc hoặc gây tương tác nếu dùng kéo dài nhiều tháng trời. Dữ liệu khoa học đã chứng minh chỉ một liều đơn dùng đồng thời chiết xuất trà xanh hoặc một lần uống trà xanh chứa catechin cũng đủ để ức chế OATP1A2 và làm giảm hấp thu nadolol ngay lập tức [3], [7].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng tương tác này xảy ra ở gan. Bản chất nadolol chuyển hóa rất ít tại gan, và sự suy giảm nồng độ trong máu xuất phát từ việc thuốc bị chặn ngay từ cửa ngõ hấp thu tại ruột non [1], [4]. Trà xanh không làm thay đổi thời gian bán thải hay độ thanh thải qua thận của nadolol [3], [6], [4].

Nhóm người cần thận trọng và cách áp dụng thực tế

Những bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp hoặc các bệnh lý tim mạch bằng thuốc chẹn beta nadolol cần đặc biệt cẩn trọng trước thói quen uống trà xanh [5], [2], [4]. Người đang sử dụng các thuốc tim mạch khác từng được ghi nhận tương tác như rosuvastatin, lisinopril, digoxin hay thuốc chống đông có khoảng điều trị hẹp như warfarin cũng không nên chủ quan khi dùng các chế phẩm trà xanh [5], [2].

Để đảm bảo hiệu quả điều trị tối ưu và hạn chế tối đa nguy cơ tương tác, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Tuyệt đối không dùng nước trà xanh (kể cả trà pha ấm hay trà đóng chai, đóng lon) để uống thuốc nadolol hoặc các thuốc điều trị mạn tính [1], [4]. Luôn luôn uống thuốc cùng với nước lọc đun sôi để nguội.
  • Duy trì khoảng cách thời gian giữa việc uống trà xanh và thời điểm dùng thuốc để tránh tình trạng catechin có mặt đồng thời trong đường tiêu hóa làm cản trở quá trình hấp thu thuốc [3], [2].
  • Tránh sử dụng các loại thực phẩm chức năng hoặc viên uống bổ sung chiết xuất trà xanh liều cao trong thời gian đang điều trị bằng thuốc hạ áp [5], [3].
  • Theo dõi chỉ số huyết áp thường xuyên tại nhà; nếu nhận thấy chỉ số huyết áp không ổn định hoặc có xu hướng tăng cao dù vẫn uống thuốc đều đặn, cần rà soát lại chế độ ăn uống và thông báo ngay cho bác sĩ điều trị [2], [4]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý thay đổi liều lượng thuốc hoặc ngừng dùng thuốc khi chưa có chỉ định y khoa.

Tóm lại, trà xanh là thức uống mang lại nhiều giá trị sinh học nhưng các bằng chứng khoa học khẳng định hoạt chất EGCG trong trà xanh có thể làm giảm mạnh sự hấp thu và hiệu quả hạ áp của thuốc nadolol [3], [4]. Người đang dùng thuốc điều trị huyết áp cần chủ động kiểm soát thói quen uống trà, uống thuốc đúng cách và trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ sức khỏe tim mạch một cách an toàn nhất [5], [2].