Nhiều phụ nữ quan tâm đến việc ăn keto để giảm cân sau sinh nhưng lo ngại thay đổi hương vị sữa mẹ. Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá trực tiếp ảnh hưởng của chế độ ăn keto lên vị và mùi của sữa mẹ. Các dữ liệu khoa học sẵn có mới dừng lại ở việc định danh các hợp chất bay hơi tự nhiên trong sữa mẹ và quan sát chuyển hóa chất béo trên động vật.

Chưa có bằng chứng trực tiếp về ăn keto trên sữa người

Chế độ ăn keto tạo ra trạng thái ketosis thông qua việc cắt giảm carbohydrate và tiêu thụ lượng lớn chất béo. Tuy nhiên, các tài liệu hiện có chưa từng thử nghiệm can thiệp chế độ ăn này trên phụ nữ đang cho con bú để kiểm tra mùi vị sữa. Mọi suy đoán cho rằng sữa mẹ đổi vị chua, hôi hay nồng do nhiễm thể ceton khi ăn keto đều thiếu bằng chứng thực nghiệm đối chứng.

Các hợp chất bay hơi tự nhiên tạo mùi cho sữa mẹ

Sữa mẹ vốn dĩ chứa nhiều phân tử mùi tự nhiên mà không cần can thiệp chế độ ăn đặc biệt. Một nghiên cứu năm 2022 trên 400 mẫu sữa từ 170 bà mẹ sinh non đã phát hiện 40 hợp chất bay hơi khác nhau [1]. Các chất này bao gồm axit béo, este của axit béo, xeton, aldehyde, cồn và terpenoid [1].

Trong đó, các axit béo bay hơi và este đóng vai trò chủ đạo quyết định mùi của sữa mẹ [1]. Hàm lượng các axit béo này tăng dần theo các giai đoạn tiết sữa và có nồng độ thấp hơn ở những người mẹ mắc đái tháo đường thai kỳ [1]. Một phân tích khác năm 2020 ghi nhận 122 hợp chất bay hơi trong các loại sữa dùng cho trẻ sơ sinh, xác nhận sự hiện diện tự nhiên của các nhóm xeton và este [2]. Trẻ sơ sinh cũng có phản ứng sinh lý phân biệt được mùi giữa sữa mẹ và sữa công thức [2].

Chế độ ăn ảnh hưởng đến dịch cơ thể và sữa ở động vật

Dù thiếu dữ liệu ở người, các thử nghiệm trên động vật cho thấy thức ăn có thể làm thay đổi các phân tử bay hơi. Thí nghiệm năm 2020 trên cừu mang thai cho thấy hợp chất thơm từ hạt thì là trong thức ăn mẹ truyền được vào nước ối [3]. Cừu con sinh ra ghi nhớ mùi này và thể hiện sự ưa thích loại sữa nhân tạo chứa hương vị tương ứng [3].

Ở động vật cho sữa, thành phần lipid nạp vào làm thay đổi các chất tạo mùi. Đánh giá năm 2020 trên động vật nhai lại ghi nhận các hợp chất bay hơi như axit cacboxylic, lacton, xeton và aldehyde giải phóng vào sữa chịu tác động bởi khẩu phần ăn [4]. Nghiên cứu năm 2022 trên sữa bò thô cũng chứng minh việc thay đổi tỷ lệ axit béo n-6/n-3 kích thích thoái hóa chất béo, làm tăng nồng độ axeton và pentanal trong sữa [5]. Nghiên cứu năm 2024 trên bò yak chỉ ra sự thủy phân các phân tử lipid giải phóng ra axit béo và cồn, từ đó chuyển hóa thành các hợp chất bay hơi tạo mùi [6]. Những biến đổi này xảy ra trong mô hình vật nuôi và chưa thể suy diễn trực tiếp cho người mẹ đang nuôi con bú.

Những điều nghiên cứu chưa thể giải đáp

Khoa học hiện tại chưa trả lời được các vấn đề cốt lõi sau:

  • Nồng độ thể ceton (như axeton, acetoacetate) có bài tiết đáng kể vào sữa mẹ ở người ăn keto hay không.
  • Sự biến đổi phân tử chất béo nếu có liệu có làm thay đổi vị giác hoặc khứu giác của trẻ bú mẹ hay không.
  • Chế độ ăn giàu chất béo dài ngày ảnh hưởng thế nào đến lượng sữa tổng thể và sự phát triển của trẻ sơ sinh.

Hiểu lầm thường gặp về mùi vị sữa mẹ

Nhiều người lầm tưởng rằng sữa mẹ luôn có vị ngọt ổn định và không bao giờ đổi mùi. Trên thực tế, sữa non có nồng độ axit béo chuỗi trung bình cao hơn so với sữa chuyển tiếp, tạo nên mùi vị khác biệt theo từng giai đoạn tiết sữa [1].

Quan niệm cho rằng cứ ăn thực phẩm nhiều chất béo là sữa mẹ lập tức có mùi lạ cũng chưa chính xác. Quá trình tổng hợp lipid và giải phóng hợp chất bay hơi ở tuyến vú người chịu chi phối bởi giai đoạn tiết sữa và đặc điểm thể chất của mẹ, không đơn thuần phản ánh nguyên vẹn thức ăn vừa dung nạp [1].

Ai nên thận trọng khi muốn ăn keto lúc nuôi con bú?

Phụ nữ trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ cần hết sức thận trọng trước chế độ ăn cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt. Việc kiêng khem đột ngột có thể gây mệt mỏi, thiếu hụt vi chất và tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết.

Những người mẹ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ cần đặc biệt chú ý, bởi chuyển hóa axit béo bay hơi trong sữa của nhóm này vốn đã có sự khác biệt so với người bình thường [1]. Bất kỳ thay đổi lớn nào về khẩu phần ăn đều cần thảo luận với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Áp dụng thực tế cho mẹ đang cho con bú

Mẹ sau sinh không nên vội vã áp dụng chế độ ăn keto chỉ vì mục tiêu giảm cân nhanh. Ưu tiên hàng đầu vẫn là chế độ ăn cân bằng, đủ nhóm chất để duy trì số lượng và chất lượng sữa.

Nếu nhận thấy trẻ đột ngột bỏ bú hoặc khó chịu sau khi mẹ thay đổi thức ăn, nên tạm dừng thực phẩm mới và theo dõi phản ứng của trẻ. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng trước khi thử nghiệm bất kỳ chế độ kiêng khem ngặt nghèo nào.