Nhiều sinh viên tập gym muốn áp dụng chế độ ăn kiêng lành mạnh để cải thiện vóc dáng và sức khỏe tim mạch. Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) vốn nổi tiếng trong hỗ trợ hạ huyết áp, nhưng nhiều người lo ngại thực đơn này không đáp ứng đủ lượng đạm cần thiết.

Thực tế, chế độ ăn DASH truyền thống cung cấp lượng protein ở mức vừa phải (khoảng 18% tổng năng lượng), có thể không tối ưu cho nhu cầu xây dựng cơ bắp của người tập tạ nặng [1]. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng cho thấy hoàn toàn có thể điều chỉnh DASH bằng cách thêm thịt nạc để tăng tỷ lệ đạm lên 27% mà vẫn giữ nguyên lợi ích tim mạch [1]. Hiện tại, chưa có nghiên cứu can thiệp trực tiếp trên đối tượng sinh viên tập gym; các dữ liệu hiện có dựa trên người lớn tuổi béo phì, người trưởng thành có huyết áp bình thường hoặc khảo sát thói quen nam thanh niên [2, 4, 7].

Nhu cầu protein ở người tập luyện thể lực

Vận động viên và người tập thể lực có nhu cầu nạp protein cao hơn người ít vận động để hỗ trợ phục hồi và tái tạo các sợi cơ xương [2]. Khi nguồn dự trữ carbohydrate cạn kiệt trong lúc tập, quá trình oxy hóa axit amin có thể đóng góp tới 10% tổng năng lượng tiêu hao [2].

Do đó, người vận động cường độ cao cần cung cấp đầy đủ axit amin thiết yếu từ chế độ ăn hàng ngày [2]. Việc thiếu hụt đạm có thể làm chậm tốc độ hồi phục và hạn chế khả năng thích nghi của cơ bắp sau các buổi tập kháng lực [2].

Nguy cơ thiếu hụt đạm từ thực đơn DASH truyền thống

Chế độ DASH nguyên bản tập trung vào rau củ quả, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo, các loại đậu, hạt và cắt giảm natri, chất béo bão hòa [2, 3]. Nguồn đạm trong DASH truyền thống chủ yếu đến từ thực vật và một lượng nhỏ thịt nạc [1].

Trong một nghiên cứu đối chứng có can thiệp chế độ ăn, thực đơn DASH chuẩn chỉ chứa khoảng 18% năng lượng từ protein, tương đương khoảng 28 g thịt bò mỗi ngày [1]. Mức đạm này thấp hơn đáng kể so với mức dinh dưỡng mà người tập thể hình thường hướng tới để kích thích tổng hợp protein cơ bắp. Bên cạnh đó, khảo sát trên nam thanh niên trẻ tuổi cho thấy nhóm này rất hiếm khi chủ động ăn các loại hạt, đậu hoặc ngũ cốc nguyên hạt theo chuẩn DASH, dẫn đến nguy cơ mất cân bằng dinh dưỡng nếu tự áp dụng mà không có kiến thức [3].

Nghiên cứu về các biến thể DASH giàu protein

Người tập gym không nhất thiết phải bỏ qua DASH vì mô hình này có thể linh hoạt điều chỉnh tỷ lệ thịt nạc:

  • Thử nghiệm đối chứng chéo về DASH giàu thịt bò: Nghiên cứu trên 36 người trưởng thành so sánh 4 chế độ ăn kéo dài 5 tuần [1]. Kết quả cho thấy chế độ BOLD+ (biến thể DASH chứa 153 g thịt bò nạc/ngày, chiếm 27% protein) giúp giảm huyết áp tâm thu từ 115,7 mmHg xuống 111,4 mmHg [1]. Ngược lại, thực đơn DASH chuẩn (28 g thịt bò) hoặc BOLD (113 g thịt bò) không tạo ra thay đổi huyết áp tâm thu đáng kể ở nhóm đối tượng này [1].
  • Thử nghiệm can thiệp 12 tuần: Nghiên cứu trên 36 người lớn tuổi béo phì áp dụng chế độ DASH 1.800 kcal/ngày có bổ sung 126 g thịt nạc chia đều 3 bữa [4]. Sau 12 tuần, người tham gia giảm đáng kể mỡ cơ thể, vòng eo, huyết áp và gia tăng sức mạnh cơ bắp thông qua bài kiểm tra đứng lên - ngồi xuống [4].

Các kết quả này cho thấy việc đưa thêm đạm chất lượng cao từ thịt nạc vào cấu trúc DASH vẫn duy trì được hiệu quả kiểm soát huyết áp và thành phần cơ thể [4, 7].

Lợi ích tiêu hóa và chuyển hóa khi kết hợp DASH

Nhiều người tập thể hình có thói quen ăn lượng đạm cực cao nhưng cắt giảm tối đa tinh bột và chất xơ. Chế độ ăn quá nhiều đạm và ít carbohydrate có liên quan đến việc suy giảm độ đa dạng của hệ vi sinh đường ruột và giảm các vi khuẩn tạo axit béo chuỗi ngắn (SCFA) [5].

DASH cung cấp nguồn chất xơ dồi dào từ rau quả, giúp tái định hình hệ vi sinh và kích thích giải phóng SCFA nhằm duy trì miễn dịch [5]. Ngoài ra, DASH còn giúp giảm nồng độ axit uric trong máu (giảm 0,25 mg/dL trong thử nghiệm 8 tuần), giảm nguy cơ tạo sỏi thận và hỗ trợ giảm cân nhờ chỉ số đường huyết thấp cùng hàm lượng chất xơ cao [3, 8].

Điều chưa biết

  • Chưa có nghiên cứu đánh giá sự phát triển khối lượng cơ bắp (hypertrophy) của sinh viên tập tạ khi theo đuổi DASH.
  • Chưa xác định được ngưỡng protein tối đa trong mô hình DASH để vừa phát triển cơ bắp tối ưu vừa giữ trọn vẹn tác dụng bảo vệ tim mạch.
  • Chưa có dữ liệu so sánh DASH giàu protein với các thực đơn thể hình truyền thống về hiệu suất nâng tạ.

Ai nên thận trọng?

  • Người có tiền sử bệnh lý thận: Dù DASH hỗ trợ giảm nguy cơ suy giảm độ lọc cầu thận ở cộng đồng, việc tự ý tăng đạm liều cao cần có chỉ định chuyên môn từ bác sĩ [6].
  • Người lạm dụng bột đạm đơn thuần: Nạp quá nhiều protein mà bỏ quên rau xanh và chất xơ có thể gây hại cho hệ vi sinh đường ruột [5].

Gợi ý điều chỉnh DASH cho người tập thể hình

Sinh viên tập gym có thể áp dụng nguyên lý của DASH bằng cách giữ nguyên nền tảng nhiều rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo [2, 3]. Sau đó, chủ động nâng tỷ lệ đạm bằng cách bổ sung thịt nạc, thịt gia cầm hoặc cá vào các bữa chính [4, 7]. Cách làm này giúp đảm bảo nguyên liệu axit amin để tái tạo cơ bắp sau tập luyện mà vẫn bảo vệ tốt hệ tim mạch và tiêu hóa [1, 6, 7].