Trà xanh và EGCG có tác dụng đánh tan mỡ bụng không?

Uống trà xanh sau bữa ăn nhiều dầu mỡ từ lâu đã trở thành thói quen của nhiều người Việt với hy vọng giữ dáng, nhẹ bụng. Trên các diễn đàn làm đẹp, chiết xuất trà xanh và hoạt chất EGCG còn được truyền tai như một giải pháp "đánh tan mỡ bụng" tự nhiên mà không cần ăn kiêng vất vả.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy catechin trong trà xanh, đặc biệt là EGCG, có khả năng hỗ trợ cải thiện chuyển hóa lipid và ức chế tích tụ mỡ nội tạng ^[1]. Tuy nhiên, hoạt chất này không thể tự "đánh tan" mỡ bụng tức thì ở người trong vài ngày nếu chỉ uống đơn thuần mà không có sự thay đổi toàn diện về chuyển hóa ^[2].

Giải mã cơ chế tác động của trà xanh lên chất béo

Béo phì hình thành do sự tích tụ quá mức chất béo trong mô mỡ, làm tăng nguy cơ mắc tiểu đường tuýp 2, tăng huyết áp và bệnh tim mạch ^[2], ^[3]. Khi tế bào mỡ bị quá tải năng lượng, chúng trở nên kháng insulin và làm rối loạn khả năng xử lý lipid của cơ thể ^[3]. Trà xanh rất giàu polyphenol, đặc biệt là nhóm chất catechin ^[2].

Trong nhóm catechin, hai hợp chất giữ vai trò chủ chốt là (-)-epicatechin gallate (ECG) và (-)-epigallocatechin gallate (EGCG) ^[1]. Ngay cả khi đồ uống trà trải qua quá trình thanh trùng bằng nhiệt, các catechin này chuyển đổi thành dạng catechin xử lý nhiệt như (-)-catechin gallate (CG) và (-)-gallocatechin gallate (GCG) thì vẫn giữ được hoạt tính sinh học ^[1].

Cơ chế đầu tiên của catechin trà xanh diễn ra ngay tại đường tiêu hóa. Các catechin có gốc galloyl làm giảm hấp thu cholesterol tại ruột bằng cách ức chế độ hòa tan micelle của cholesterol ^[1]. Đồng thời, chúng ức chế enzyme lipase của tuyến tụy trong ống nghiệm và làm chậm quá trình hấp thu chất béo trung tính (triacylglycerol) qua đường bạch huyết ^[1]. Nhờ làm chậm hấp thu chất béo tại ruột sau ăn, catechin giúp ngăn chặn tình trạng tăng vọt mỡ máu sau bữa ăn và giảm nồng độ cholesterol trong huyết thanh ^[1].

Nghiên cứu trên tế bào và động vật nói gì?

Ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2016 đã khảo sát tác động của EGCG lên tế bào gốc trung mô của chuột (dòng tế bào C3H10T1/2) ^[3]. Tế bào gốc trung mô vốn có khả năng tự làm mới và biệt hóa thành tế bào mỡ ^[3]. Khi các nhà khoa học ủ các tế bào này với EGCG ở các nồng độ 1 muM, 5 muM, 10 muM và 50 muM trong 9 ngày, EGCG đã ức chế sự tăng sinh, di cư và ngăn cản chúng biệt hóa thành tế bào mỡ ^[3]. Kết quả này thể hiện qua việc giảm số lượng tế bào bắt màu thuốc nhuộm chất béo Oil red O và giảm biểu hiện gen Adipisin ^[3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2009 trên tiền tế bào mỡ và tế bào mỡ dòng 3T3-L1 cũng làm rõ cách EGCG điều hòa hoạt động tế bào mỡ ^[4]. Ở nồng độ khoảng 50 muM trong thời gian từ 8 đến 16 giờ, EGCG làm tăng sản sinh các gốc oxy phản ứng (ROS) từ 180% đến 500% và làm giảm nồng độ glutathione (GSH) nội bào theo liều lượng và thời gian ^[4]. Trong tác động này, EGCG hiệu quả hơn các catechin khác như (-)-epicatechin, (-)-epicatechin-3-gallate và (-)-epigallocatechin, thông qua con đường thụ thể laminin 67 kDa (67LR) ^[4].

Trên mô hình động vật sống, nghiên cứu công bố năm 2012 đã kiểm tra tác động cấp tính của EGCG trên chuột đực C57BL/6 ăn chế độ nhiều chất béo ^[5]. Chuột được bổ sung EGCG chiết xuất từ trà xanh với liều lượng lên tới 1% trọng lượng thức ăn trong thời gian ngắn từ 4 đến 7 ngày ^[5]. Kết quả cho thấy việc bổ sung EGCG làm tăng bài tiết năng lượng, chất béo và nitơ qua phân mà không làm thay đổi lượng thức ăn tiêu thụ ^[5].

Đáng chú ý, ở nhóm chuột này, EGCG làm giảm hàm lượng chất béo trung tính (triglyceride) và glycogen tại gan sau ăn, đồng thời tăng cường quá trình oxy hóa chất béo từ thức ăn ^[5]. Nhờ kỹ thuật đồng vị bền đánh dấu carbon, nhóm nghiên cứu nhận thấy EGCG làm giảm sự tích nhập chất béo từ thức ăn vào mô mỡ, gan và cơ xương ^[5]. Về mặt di truyền, EGCG đảo ngược tác động của chế độ ăn nhiều mỡ lên các chất vận chuyển tại ruột (CD36, FATP4, SGLT1) và làm giảm hoạt động các gen tổng hợp chất béo tại gan (ACC, FAS, SCD1) sau ăn ^[5].

Mặc dù nhiều báo cáo ghi nhận catechin trà xanh giúp ức chế tích tụ mỡ nội tạng ở cả động vật thí nghiệm và người, cơ chế tại gan vẫn còn điểm chưa thống nhất ^[1]. Một số ý kiến cho rằng việc giảm mỡ nội tạng là nhờ kích thích quá trình beta-oxy hóa axit béo tại gan, nhưng nghiên cứu năm 2008 trên gan chuột lại không thấy sự gia tăng quá trình beta-oxy hóa này ^[1].

Thử nghiệm lâm sàng trên người thừa cân: Kết quả bất ngờ

Các dữ liệu trên chuột và tế bào rất hứa hẹn, nhưng khi áp dụng lên cơ thể người, hiệu quả "đốt mỡ" của EGCG phức tạp hơn nhiều. Một nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược và bắt chéo công bố năm 2015 đã kiểm chứng trực tiếp điều này trên 24 người thừa cân ^[2]. Những người tham gia có độ tuổi trung bình là 30 (cộng trừ 2 tuổi) và chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình là 27,7 (cộng trừ 0,3 kg/m2) ^[2].

Trong thử nghiệm, người tham gia uống bổ sung EGCG với liều 282 mg mỗi ngày trong 3 ngày ^[2]. Các nhà khoa học đo mức tiêu hao năng lượng, quá trình chuyển hóa chất nền và lấy sinh thiết mỡ sau 6 giờ để xem xét biểu hiện gen, đồng thời phân tích dịch kẽ cơ xương ở 12 người bằng kỹ thuật vi thẩm tách ^[2].

Kết quả cho thấy việc bổ sung 282 mg EGCG mỗi ngày trong 3 ngày không làm thay đổi mức tiêu hao năng lượng hay quá trình oxy hóa chất béo toàn cơ thể so với giả dược ^[2]. Dù EGCG làm giảm nồng độ glycerol lưu hành trong máu sau ăn (P = 0.015), quá trình phân giải mỡ (lipolysis) tại cơ xương không có sự khác biệt đáng kể ^[2].

Tuy vậy, nghiên cứu ghi nhận tín hiệu tích cực ở cơ bắp và mô mỡ: nồng độ lactate tại cơ xương giảm rõ rệt cả lúc đói (P = 0.001) và sau ăn (P = 0.003), gợi ý sự dịch chuyển của cơ bắp sang kiểu hình ưu tiên oxy hóa hơn ^[2]. Ngoài ra, biểu hiện của leptin (P = 0.05) và chất vận chuyển axit béo FAT/CD36 (P = 0.08) tại mô mỡ cũng tăng lên so với khi dùng giả dược ^[2]. Điều này chứng tỏ dùng EGCG ngắn hạn trong 3 ngày chưa đủ để tạo ra hiệu ứng "đốt mỡ" toàn thân rõ rệt ở người thừa cân ^[2].

Hiểu lầm thường gặp về khả năng giảm mỡ của trà xanh

Hiểu lầm phổ biến nhất là tin rằng uống trà xanh hoặc viên uống EGCG trong vài ngày sẽ lập tức làm tan lớp mỡ bụng sẵn có. Như thử nghiệm lâm sàng năm 2015 đã chỉ ra, 3 ngày dùng EGCG không làm tăng đốt cháy chất béo toàn thân hay phân giải mỡ cơ xương ở người thừa cân ^[2]. Tác dụng của trà xanh thiên về việc giảm khả năng tiêu hóa chất béo từ bữa ăn, hạn chế đưa lipid mới vào mô mỡ và ngăn tế bào gốc biệt hóa thành tế bào mỡ mới ^[1], ^[5], ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng chỉ có trà xanh tươi mới giữ được chất giảm mỡ, còn trà đóng chai qua xử lý nhiệt thì mất hết tác dụng. Thực tế, quá trình thanh trùng làm biến đổi một phần catechin thành dạng catechin xử lý nhiệt (như CG và GCG), nhưng cả hai dạng này đều có khả năng giảm hấp thu cholesterol tại ruột và ức chế tích tụ mỡ nội tạng ^[1].

Một sai lầm khác là tâm lý "càng nạp nhiều EGCG càng tốt". Ở cấp độ tế bào và mô động vật, EGCG có tính chất hai mặt: vừa chống oxy hóa, vừa có thể gây oxy hóa (pro-oxidation) nếu dùng ở hàm lượng cao ^[4], ^[6].

Ai nên thận trọng khi dùng trà xanh và chiết xuất EGCG?

Mặc dù trà xanh là thức uống an toàn khi dùng ở mức độ ẩm thực thông thường, việc sử dụng các chiết xuất trà xanh cô đặc chứa hàm lượng EGCG cao cần hết sức lưu ý. Một nghiên cứu năm 2015 trên mô mắt chuột cho thấy chiết xuất trà xanh chứa hàm lượng EGCG cao lại gây tăng căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) trong huyết tương, thủy dịch, dịch kính, giác mạc và võng mạc, đồng thời ức chế enzyme catalase tại võng mạc ^[6]. Khi giảm một nửa liều EGCG trong hỗn hợp catechin, chỉ số căng thẳng oxy hóa 8-isoprostane tại võng mạc và thủy tinh thể mới giảm xuống ^[6]. Vì vậy, cần một mức EGCG tối ưu để bảo vệ cơ thể thay vì dùng liều quá cao ^[6].

Những người có bệnh lý nền mãn tính như tiểu đường, tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc đang điều trị rối loạn mỡ máu không nên tự ý dùng viên uống chiết xuất EGCG liều cao để thay thế phác đồ điều trị. Do catechin tác động trực tiếp lên các chất vận chuyển ở niêm mạc ruột và enzyme tiêu hóa ^[1], ^[5], người có hệ tiêu hóa nhạy cảm hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác bất lợi.

Áp dụng thực tế: Uống trà xanh thế nào để hỗ trợ kiểm soát cân nặng?

Để tận dụng lợi ích của catechin trong việc hạn chế hấp thu chất béo và giảm mỡ máu sau ăn, thời điểm hợp lý để uống trà xanh là trong hoặc ngay sau bữa ăn, đặc biệt là các bữa ăn có nhiều dầu mỡ ^[1], ^[5]. Ở thời điểm này, catechin sẽ phát huy vai trò ức chế lipase tuyến tụy, giảm độ hòa tan micelle của cholesterol và giảm tích nhập lipid từ thức ăn vào gan cũng như mô mỡ ^[1], ^[5].

Nên ưu tiên uống trà xanh nguyên chất pha vừa phải thay vì lạm dụng các loại viên nén chiết xuất EGCG liều cao, bởi cơ thể cần nồng độ EGCG tối ưu để tránh nguy cơ gây căng thẳng oxy hóa ngược ^[6]. Không nên pha trà với đường hoặc sữa đặc vì năng lượng dư thừa sẽ làm mất đi ý nghĩa kiểm soát cân nặng. Kết hợp thói quen uống trà xanh mỗi ngày với chế độ ăn cân bằng và vận động thể lực đều đặn mới là chìa khóa bền vững để ngăn ngừa tích tụ mỡ nội tạng.

Tóm lại, trà xanh và EGCG là người bạn đồng hành hữu ích cho sức khỏe chuyển hóa nhờ khả năng giảm hấp thu chất béo tại ruột và hạn chế tích tụ mỡ nội tạng ^[1], ^[5]. Tuy nhiên, đây không phải là "thần dược" làm tan mỡ bụng cấp tốc trong vài ngày ^[2]. Độc giả nên duy trì thưởng thức trà xanh ở lượng vừa phải, kết hợp lối sống năng động và hỏi ý kiến bác sĩ nếu muốn dùng thực phẩm bổ sung khi có bệnh nền.