Nhiều người có thói quen uống một ly nước cam vào buổi sáng để bổ sung vitamin C và tăng cường đề kháng cho cơ thể. Tuy nhiên, đối với người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD), cam và các loại quả có múi thường nằm đầu danh sách các thực phẩm bị khuyến cáo loại bỏ hoàn toàn khỏi thực đơn. Nỗi lo ngại lớn nhất là lượng acid tự nhiên trong cam có thể làm bỏng rát thực quản và khiến dịch dạ dày trào ngược dữ dội hơn.
Thực tế khoa học cho thấy, bạn không nhất thiết phải kiêng cam tuyệt đối trong mọi hoàn cảnh. Tác động của nước cam lên bệnh trào ngược phức tạp hơn quan niệm thông thường, chủ yếu liên quan đến sự kích ứng trực tiếp lên niêm mạc thực quản đã bị tổn thương và khả năng thanh thải acid, thay vì trực tiếp phá vỡ hoạt động của cơ thắt thực quản dưới. Việc có cần kiêng hay không phụ thuộc chặt chẽ vào giai đoạn bệnh và mức độ nhạy cảm của từng cá nhân.
Cơ chế tác động của acid trong cam đối với thực quản
Nước cam có độ pH dao động ở mức tính acid rõ rệt, vào khoảng pH 3 [1]. Khi nuốt vào, dòng chất lỏng mang tính acid này tiếp xúc trực tiếp với lớp niêm mạc lót bên trong lòng thực quản. Ở người khỏe mạnh, niêm mạc nguyên vẹn có khả năng chịu đựng tốt sự thay đổi thoáng qua này, nhưng ở người có thực quản đang viêm loét hoặc nhạy cảm, acid sẽ gây cảm giác nóng rát tức thì.
Bên cạnh tác động tiếp xúc bề mặt, nhiều người lầm tưởng rằng tính acid của cam sẽ làm suy yếu trương lực của cơ thắt thực quản dưới (LES) – chiếc "van" ngăn cách dạ dày và thực quản. Tuy nhiên, cơ chế thực sự không nằm ở sự suy sụp của chiếc van này. Cơ thắt thực quản vẫn giữ được mức áp lực cơ bản, nhưng khả năng tự bảo vệ và làm sạch acid của đường ống thực quản mới là yếu tố tạo nên triệu chứng khó chịu [2, 3].
Nghiên cứu về phản ứng của cơ thắt thực quản dưới khi uống nước cam
Để làm rõ việc nước cam có làm giãn cơ thắt thực quản dưới hay không, một nghiên cứu công bố năm 1986 đã tiến hành đo đạc áp lực cơ thắt thực quản dưới (LESP) chi tiết [2]. Thử nghiệm được thực hiện trên 8 bệnh nhân từng bị ợ nóng do nước cam và 7 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng [2]. Các nhà khoa học đã đo áp lực cơ thắt liên tục trong 10 phút trước và 60 phút sau khi người tham gia uống 250 ml nước cam [2].
Kết quả cho thấy, trước khi uống, áp lực cơ thắt của hai nhóm tương đương nhau, lần lượt là 18,3 mm Hg ở nhóm bệnh nhân và 17,8 mm Hg ở nhóm đối chứng [2]. Điểm bất ngờ xảy ra sau khi dùng đồ uống: ở nhóm người khỏe mạnh, áp lực cơ thắt thực quản tăng lên ít nhất 5 mm Hg sau 20 phút và duy trì mức tăng này trong suốt thời gian theo dõi [2]. Trái lại, ở nhóm bệnh nhân bị ợ nóng, áp lực cơ thắt không hề tăng lên, tạo ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng [2].
Dù có sự phản ứng bất thường này, nhóm nghiên cứu ghi nhận áp lực cơ thắt ở bệnh nhân vẫn nằm trong giới hạn bình thường và sự thay đổi về mặt số học là rất nhỏ [2]. Do đó, các tác giả kết luận rằng hiện tượng trào ngược dạ dày thực quản khó có thể là nguyên nhân chính gây ra chứng ợ nóng khi uống nước cam, mà triệu chứng xuất phát từ sự nhạy cảm niêm mạc [2].
Khả năng làm sạch acid thực quản qua thử nghiệm nước cam
Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2018 đã sử dụng nước cam như một công cụ chẩn đoán nhằm đánh giá khả năng thanh thải của thực quản [1]. Nghiên cứu tiến hành trên 71 bệnh nhân bị ợ nóng đã ngưng dùng thuốc ức chế acid dạ dày, cùng với 15 người tình nguyện khỏe mạnh [1]. Các đối tượng thực hiện động tác nuốt nhiều ngụm nước cam có độ pH bằng 3 ngay khi bắt đầu đo pH thực quản [1].
Chỉ số Delta5, đo lường diện tích giữa thời điểm pH tụt xuống dưới 5 cho đến khi hồi phục lại mức 5, được dùng để đánh giá thời gian tiếp xúc acid [1]. Ở 15 người khỏe mạnh, ngưỡng giới hạn Delta5 ở bách phân vị thứ 95 được xác định là 251 mmol L-1 sec [1]. Trong số 71 bệnh nhân tham gia, có 23 người được chẩn đoán mắc bệnh trào ngược không bào mòn (NERD), 22 người mắc bệnh trào ngược có bào mòn thực quản, và 26 người thuộc nhóm không phải NERD [1].
Kết quả ghi nhận chỉ số Delta5 ở nhóm NERD đạt trung vị 316 mmol L-1 sec và ở nhóm trào ngược bào mòn là 310 mmol L-1 sec, đều cao hơn rõ rệt so với mức 165 mmol L-1 sec của nhóm không phải NERD [1]. Chỉ số Delta5 vượt ngưỡng 251 cho độ nhạy 74% và độ đặc hiệu 81% trong việc phát hiện bệnh trào ngược không bào mòn, với độ chính xác đạt 78% [1]. Kết quả này chứng minh rằng ở bệnh nhân trào ngược, việc thanh thải acid từ nước cam ra khỏi lòng thực quản diễn ra chậm hơn đáng kể so với người bình thường [1].
Bên cạnh đó, việc sử dụng nước cam acid hóa kết hợp chất phóng xạ cũng được một nghiên cứu năm 1986 chứng minh là có khả năng tái lập các đợt trào ngược một cách nhất quán khi đánh giá chẩn đoán bằng xạ hình và đo pH thực quản [3]. Độ lặp lại của các cơn trào ngược khởi phát sau khi uống nước cam acid hóa cao hơn rõ rệt so với trào ngược tự phát hoặc trào ngược do nước muối gây ra [3].
Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu khoa học đã mang lại cái nhìn khách quan về tương quan giữa nước cam và bệnh trào ngược. Điểm tích cực là các thử nghiệm đã chứng minh nước cam không làm suy giảm nghiêm trọng trương lực cơ thắt thực quản dưới [2]. Việc gây ợ nóng chủ yếu là do tính acid tác động trực tiếp vào vùng niêm mạc vốn đã mất khả năng phòng vệ hoặc do thời gian lưu giữ acid tại lòng thực quản bị kéo dài [2, 3].
Tuy nhiên, các dữ liệu này cũng có giới hạn nhất định. Các nghiên cứu đánh giá áp lực cơ thắt được tiến hành trên cỡ mẫu khá nhỏ, chỉ gồm 8 bệnh nhân và 7 đối chứng [2]. Bên cạnh đó, nhiều thử nghiệm chỉ sử dụng nước cam nguyên chất dạng lỏng trong điều kiện nhân tạo để kích thích triệu chứng hoặc phục vụ chẩn đoán bệnh, chứ chưa đánh giá toàn diện việc ăn cam nguyên múi kèm chất xơ trong bữa ăn thường ngày [1, 2].
Những hiểu lầm thường gặp về cam và bệnh trào ngược
Nhiều người bệnh tin rằng hễ mắc trào ngược là phải đoạn tuyệt hoàn toàn với cam suốt đời. Đây là cách hiểu chưa chuẩn xác. Cam không phải là nguyên nhân gốc rễ gây ra sự suy yếu của van dạ dày, mà chỉ đóng vai trò là chất khởi phát triệu chứng tạm thời khi niêm mạc đang có vết thương hở hoặc nhạy cảm [2]. Nếu bệnh trào ngược đã được điều trị ổn định, niêm mạc lành lặn, bạn hoàn toàn có thể thử nạp lại loại quả này.
Một hiểu lầm khác là cam sẽ làm dạ dày tiết nhiều acid hơn vô thời hạn. Một nghiên cứu năm 2018 trên 130 bệnh nhân viêm dạ dày và viêm trào ngược theo chế độ ăn giảm carbohydrate kết hợp bổ sung nước chanh và cà chua lại cho thấy sự cải thiện đáng kể triệu chứng nóng rát sau 2 tuần [4]. Nghiên cứu này đưa ra giả thuyết rằng việc nạp thực phẩm có tính acid có thể ức chế sự tiết thêm acid hydrocloric của dạ dày theo cơ chế điều hòa ngược [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này áp dụng chung trong một chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt chứ không khuyến khích việc uống nhiều nước cam tùy tiện khi đang đau rát.
Ngoài ra, cam thường bị đánh đồng với bưởi về mặt tương tác thuốc. Báo cáo tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2016 cho thấy nước bưởi chùm và nước bưởi thông thường làm tăng nồng độ thuốc ức chế miễn dịch cyclosporine trong máu một cách nguy hiểm, trong khi nước cam không làm biến đổi dược động học của loại thuốc này [5]. Do đó, không nên gộp chung mọi loại quả có múi vào cùng một mức độ cảnh báo.
Ai nên thận trọng khi sử dụng cam?
Những người đang trong đợt trào ngược cấp tính, có vết trợt loét thực quản hoặc viêm thanh quản sau nên hết sức cẩn trọng. Một nghiên cứu năm 2000 trên 201 bệnh nhân viêm thanh quản sau cho thấy 67% có kết quả xạ hình dương tính với trào ngược dạ dày thực quản khi nuốt dịch thử nghiệm có nước cam, và trào ngược đoạn gần gây nguy cơ hít dịch acid vào thanh quản [6]. Do đó, việc tiếp xúc với dịch chua như nước cam có thể kích thích cơn ho khan và đau rát họng ở nhóm bệnh nhân này [6].
Những người mắc chứng ợ nóng chức năng hoặc thực quản quá nhạy cảm cũng cần tránh dùng nước cam lúc bụng đói. Sự nhạy cảm của các đầu mút thần kinh tại thực quản sẽ khiến người bệnh cảm thấy bỏng rát dữ dội dù van dạ dày không hề suy yếu [2, 3].
Bên cạnh đó, người đang mắc các bệnh lý nền phức tạp, đang dùng thuốc điều trị dạ dày hoặc các thuốc chuyển hóa đặc biệt luôn cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng cá nhân.
Hướng dẫn sử dụng cam hợp lý cho người trào ngược
Để vẫn tận hưởng được dưỡng chất từ cam mà không làm bùng phát cơn khó chịu, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc sau:
- Chọn dạng dùng phù hợp: Ưu tiên ăn trực tiếp múi cam tươi thay vì vắt lấy nước cốt đậm đặc. Chất xơ tự nhiên trong múi cam giúp làm chậm quá trình giải phóng acid và không làm thay đổi pH dạ dày đột ngột như dạng lỏng [1].
- Thời điểm sử dụng: Tuyệt đối không ăn cam hoặc uống nước cam vào lúc đói bụng hay ngay trước khi đi ngủ. Thời điểm lý tưởng là dùng sau bữa ăn chính khoảng 30 đến 45 phút, khi thức ăn đã trung hòa bớt một phần dịch vị.
- Liều lượng vừa phải: Bắt đầu bằng một lượng nhỏ, chẳng hạn như nửa quả cam ngọt hoặc khoảng 100 ml nước cam pha loãng với nước lọc, sau đó theo dõi phản ứng của cơ thể trong 24 giờ.
- Không nằm ngay sau khi ăn: Tư thế đứng thẳng giúp trọng lực giữ acid không trào lên thực quản tốt hơn so với tư thế nằm [7]. Hãy giữ cơ thể ở trạng thái thẳng đứng ít nhất 2 giờ sau khi ăn các thực phẩm có vị chua.
Bệnh trào ngược dạ dày thực quản không đồng nghĩa với việc bạn phải loại bỏ cam vĩnh viễn khỏi khẩu phần ăn. Thay vì kiêng khem quá mức dẫn đến thiếu hụt dưỡng chất, hãy lắng nghe phản ứng của cơ thể và điều chỉnh liều lượng một cách khoa học. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống điều độ và thăm khám định kỳ là chìa khóa tốt nhất để kiểm soát bệnh bền vững.
