Nhiều cha mẹ bắt đầu cho con tập ăn dặm thường băn khoăn liệu có cần bổ sung thêm nước lọc mỗi ngày hay không. Nỗi lo con bị khát hoặc táo bón khiến không ít gia đình chủ động ép trẻ uống thêm nước sau mỗi bữa ăn.

Thực tế, trẻ dưới 6 tháng tuổi hoàn toàn không cần uống thêm nước vì sữa mẹ hoặc sữa công thức đã cung cấp đủ dịch lỏng. Khi bước vào giai đoạn ăn dặm, nhu cầu bổ sung nước lọc phụ thuộc chặt chẽ vào độ tuổi và lượng thức ăn, việc cho uống nước bừa bãi có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc nước nghiêm trọng [1].

Nguy cơ nhiễm độc nước ở trẻ nhỏ diễn ra thế nào?

Thận của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chưa phát triển hoàn thiện về mặt chức năng sinh lý. Khả năng lọc và đào thải lượng nước tự do dư thừa qua đường tiết niệu của trẻ còn rất hạn chế [4, 5].

Khi trẻ uống quá nhiều chất lỏng nghèo chất điện giải trong một thời gian ngắn, lượng nước này sẽ tích tụ lại trong cơ thể [2, 4]. Lượng nước tự do dư thừa làm loãng nồng độ natri trong máu, dẫn đến tình trạng hạ natri máu cấp tính [4, 5].

Nồng độ natri máu sụt giảm nghiêm trọng khiến nước di chuyển từ ngoài vào trong tế bào, gây phù nề các mô, nguy hiểm nhất là phù não [2, 4]. Hậu quả của ngộ độc nước là trẻ có thể xuất hiện các triệu chứng thần kinh nguy hiểm như lơ mơ, co giật và hôn mê [2, 4].

Bằng chứng khoa học về ngộ độc nước và hạ natri máu

Các nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp trẻ nhỏ gặp biến cố sức khỏe nặng nề do uống thừa nước tự do không chứa điện giải.

Năm 1986, một báo cáo lâm sàng đã mô tả 2 trường hợp trẻ nhũ nhi hoàn toàn khỏe mạnh nhưng bị hạ natri máu sâu và co giật do được cho uống lượng lớn chất lỏng nghèo chất tan [2]. Đánh giá tổng hợp 23 trường hợp tương tự trước đó cho thấy những trẻ này đều có chức năng thận và thần kinh bình thường trước và sau khi biến cố xảy ra [2]. Việc cho uống kéo dài các chất lỏng thiếu chất tan đã làm suy giảm khả năng bài tiết nước tự do, khiến nồng độ natri máu hạ thấp dần và dẫn đến co giật [2]. Khi trẻ được bù lại lượng natri bình thường, toàn bộ các rối loạn chuyển hóa biến mất [2].

Năm 1997, một nghiên cứu tại Mỹ đã ghi nhận tình trạng co giật do hạ natri máu thứ phát sau ngộ độc nước uống [1]. Nghiên cứu mô tả chi tiết trường hợp 2 trẻ nhũ nhi phải nhập viện điều trị vì co giật sau khi uống nước đóng chai thương mại dành riêng cho trẻ em [1]. Tác giả cũng hồi cứu hồ sơ bệnh án của tất cả trẻ từ 1 tuổi trở xuống nhập viện trong 10 năm với chẩn đoán co giật do hạ natri máu [1]. Kết quả chỉ ra rằng việc cho trẻ uống nước máy bổ sung quá mức hoặc pha loãng sữa công thức trong thời gian ngắn là nguyên nhân phổ biến nhất [1]. Trẻ nhỏ bị nôn trớ, tiêu chảy nếu được bù nước không chứa đủ natri càng dễ bị biến chứng này [1].

Năm 2019, một nghiên cứu quan sát trên trẻ sinh non dưới 36 tuần thai cho thấy có 29,4% trẻ bị hạ natri máu [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở những trẻ này, tình trạng hạ natri máu thường do cung cấp quá nhiều nước hơn là do thiếu hụt lượng natri đưa vào [3]. Thận chưa hoàn thiện dễ bị nhiễm độc do dịch lỏng dư thừa, gây phù toàn thân và ảnh hưởng đến hoạt động của phổi [3].

Uống thừa nước so với nhu cầu bù nước thực tế

Mặc dù việc uống quá nhiều nước tinh khiết gây ra ngộ độc nước và co giật, việc thiếu hụt dịch lỏng cũng mang lại những nguy cơ chuyển hóa đáng kể [5, 7].

Thiếu nước có thể dẫn đến giảm thể tích tuần hoàn, tăng áp lực thẩm thấu máu và suy giảm chức năng thận [3]. Nghiên cứu về sinh lý trẻ nhỏ nhấn mạnh rằng việc cho trẻ ăn bổ sung các loại thực phẩm không phù hợp, chẳng hạn như sữa bò nguyên chất chưa pha loãng, có nguy cơ gây thiếu nước [4]. Tình trạng này dẫn đến ưu trương và tăng natri máu, trường hợp nặng có thể gây li bì, co giật và để lại tổn thương não [4].

Vì vậy, mục tiêu chăm sóc dinh dưỡng là duy trì sự cân bằng giữa lượng nước và điện giải, tránh để trẻ rơi vào tình trạng thừa dịch làm loãng natri máu hoặc thiếu dịch làm tăng natri máu [3, 5].

Những hiểu lầm thường gặp của cha mẹ khi cho con uống nước

Nhiều phụ huynh cho rằng nước lọc tuyệt đối lành tính nên cho trẻ uống càng nhiều càng tốt để thanh lọc cơ thể. Đây là quan niệm sai lầm, bởi việc uống tự do một lượng lớn nước lọc nghèo chất tan có thể dẫn đến nhiễm độc nước cấp tính ở trẻ có chức năng thận chưa hoàn thiện [2].

Một sai lầm phổ biến khác là tự ý pha loãng sữa công thức nhiều hơn tỷ lệ nhà sản xuất quy định để trẻ đỡ khát hoặc dễ tiêu. Hành vi này trực tiếp làm tăng lượng nước tự do nạp vào và giảm tỷ lệ chất tan, là nguyên nhân hàng đầu gây co giật do hạ natri máu ở trẻ nhỏ [1].

Ngoài ra, một số cha mẹ nghĩ rằng cần cho trẻ uống nước lọc từ những tháng đầu đời. Tuy nhiên, việc cho ăn uống bổ sung quá sớm trước 3-4 tháng tuổi không đem lại lợi ích dinh dưỡng, làm giảm sản xuất sữa mẹ, đồng thời làm tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp hoặc tiêu hóa [6, 7].

Nhóm trẻ cần đặc biệt thận trọng với dịch lỏng

Trẻ dưới 6 tháng tuổi là đối tượng có nguy cơ cao nhất đối với ngộ độc nước nếu được cho uống nước lọc bổ sung hoặc dùng sữa công thức quá loãng [2, 4].

Trẻ sinh non và nhẹ cân có chức năng thận rất non nớt, khả năng điều hòa nước và điện giải kém, dễ rơi vào tình trạng quá tải dịch khi lượng nước đưa vào vượt quá nhu cầu [1, 3, 5]. Việc kiểm soát dịch lỏng và theo dõi natri máu ở nhóm trẻ này cần được thực hiện cẩn trọng [3, 5].

Trẻ đang gặp các vấn đề tiêu hóa như nôn mửa hoặc tiêu chảy cũng đối mặt với nguy cơ hạ natri máu cao nếu cha mẹ chỉ bù nước lọc thông thường mà không có đủ chất điện giải [1]. Khi trẻ ốm hoặc có bệnh lý nền, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám và tham khảo ý kiến bác sĩ thay vì tự ý bù nước tại nhà.

Hướng dẫn bù nước đúng cách cho trẻ ăn dặm

Quy trình bổ sung nước cho trẻ cần tuân thủ theo từng mốc phát triển sinh lý của cơ thể để đảm bảo an toàn tuyệt đối.

Trước 4 đến 6 tháng tuổi, trẻ chỉ cần bú mẹ hoàn toàn hoặc dùng sữa công thức pha đúng tỷ lệ chỉ dẫn [2, 7]. Không cho trẻ uống thêm nước lọc, nước đóng chai hay các loại nước ép, trà [1].

Khi trẻ tròn 6 tháng tuổi và bắt đầu ăn dặm, phụ huynh có thể tập cho trẻ uống nước lọc từng ngụm nhỏ sau các bữa ăn. Lượng nước ở giai đoạn này chủ yếu mang tính chất làm sạch khoang miệng và giúp trẻ làm quen với kỹ năng dùng cốc.

Nguồn nước cho trẻ uống phải là nước đun sôi để nguội hoặc nước tinh khiết đảm bảo vệ sinh. Tuyệt đối không dùng nước lọc để pha loãng sữa công thức sai hướng dẫn và không dùng nước để thay thế các cữ sữa hàng ngày của trẻ [1].

Hiểu rõ nhu cầu dịch lỏng của trẻ ăn dặm giúp cha mẹ chăm sóc con khoa học và an toàn. Cân bằng lượng nước đưa vào cơ thể, không ép trẻ uống quá nhiều và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi trẻ có dấu hiệu bất thường sẽ giúp bảo vệ tối đa sức khỏe của trẻ.