Nhiều gia đình Việt Nam coi chanh đào mật ong là bài thuốc dân gian trị ho và tăng đề kháng cho trẻ nhỏ. Khi trẻ sơ sinh xuất hiện tiếng ho húng hắng hoặc tưa lưỡi, cha mẹ thường chấm mật ong vào miệng trẻ [1]. Thói quen này tiềm ẩn nguy hiểm lớn cho tính mạng của trẻ sơ sinh.

Trẻ dưới 1 tuổi tuyệt đối không được dùng chanh đào mật ong hay bất kỳ dạng chế phẩm mật ong nào [2], [3]. Mật ong tự nhiên và thương phẩm có thể mang nha bào vi khuẩn Clostridium botulinum [2], [4]. Loại vi khuẩn này xâm nhập hệ tiêu hóa non nớt của trẻ, sinh độc tố thần kinh và gây ngộ độc botulism dẫn tới liệt mềm, suy hô hấp [4], [5].

Vì sao mật ong nguy hiểm với trẻ dưới 1 tuổi?

Bệnh ngộ độc botulism ở nhũ nhi (infant botulism) là bệnh lý thần kinh cơ do ngoại độc tố của vi khuẩn Clostridium botulinum gây ra [5]. Dạng bệnh này được ghi nhận lần đầu tiên vào cuối năm 1976 tại Mỹ và là thể ngộ độc botulism phổ biến nhất [5], [6]. Bệnh xảy ra khi trẻ nuốt phải nha bào vi khuẩn có trong thức ăn [5], [6].

Ở người lớn và trẻ lớn, hệ vi sinh đường ruột hoàn thiện kèm nồng độ axit dạ dày cao giúp ức chế bào tử vi khuẩn phát triển. Hệ tiêu hóa của trẻ dưới một tuổi chưa có rào cản phòng vệ này. Nha bào Clostridium botulinum đi vào lòng ruột trẻ sơ sinh sẽ bám rễ, phát triển thành vi khuẩn hoạt động rồi giải phóng độc tố thần kinh [2], [5]. Độc tố này ngăn chặn sự dẫn truyền của các tế bào thần kinh vận động tự chủ và hệ thần kinh tự chủ [5].

Ong mật thu thập mật từ tự nhiên và vô tình mang nha bào vi khuẩn từ môi trường về tổ [5]. Bào tử Clostridium botulinum phân bố khắp nơi, có trong đất cát, bụi nhà hoặc quanh các công trường xây dựng, trang trại [2], [5]. Dù tiếp xúc bụi đất là yếu tố môi trường rộng rãi, tiêu thụ mật ong lại là nguồn đưa nha bào qua đường ăn uống duy nhất có thể chủ động phòng ngừa [2], [5].

Nghiên cứu cho thấy có tới 25% các sản phẩm mật ong lưu hành tại Mỹ chứa nha bào Clostridium botulinum [6]. Một khảo sát phòng thí nghiệm công bố năm 1979 cũng phát hiện vi khuẩn này trong 10% (9/90) mẫu mật ong nghiên cứu [2].

Hàng loạt ca ngộ độc thực tế từ mật ong

Mối liên hệ giữa mật ong và ngộ độc botulism ở nhũ nhi được ghi nhận tại nhiều quốc gia suốt nhiều thập kỷ [5], [6].

Năm 1979, nghiên cứu dịch tễ học và phòng thí nghiệm tại California ghi nhận vi khuẩn Clostridium botulinum hiện diện trong sáu mẫu mật ong dùng cho ba trẻ mắc bệnh [2]. Nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ mật thiết giữa tiền sử dùng mật ong với thể ngộ độc týp B (P = 0,005) [2]. Trong số các bệnh nhi nhập viện tại California thời điểm đó, 29,2% (12/41 trẻ) từng dùng mật ong trước khi xuất hiện triệu chứng táo bón [2], [6]. Trên quy mô toàn cầu được thống kê, 34,7% (28/75) ca nhập viện từng phơi nhiễm với mật ong [2], [6]. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) xác nhận tiêu thụ mật ong chiếm 15% tổng số ca ngộ độc botulism nhũ nhi được báo cáo [6]. Trong mọi loại thực phẩm xét nghiệm cho trẻ, chỉ mật ong chứa vi khuẩn Clostridium botulinum [2].

Năm 1993, báo cáo ca bệnh tại Ý xác nhận trường hợp đầu tiên ở châu Âu liên quan đến mật ong [1]. Một bé gái 9 tuần tuổi bị ngộ độc sau khi người nhà dùng mật ong đóng hộp tại gia để làm ngọt núm vú giả [1]. Chủng Clostridium botulinum týp B phân lập được từ phân bé gái trùng khớp hoàn toàn huyết thanh với mẫu mật ong kiểm tra [1].

Năm 1997, một ca bệnh khẳng định bằng nuôi cấy đầu tiên được ghi nhận tại Đan Mạch [7]. Bé trai 3 tháng tuổi bú sữa mẹ và có dùng thêm mật ong xuất hiện triệu chứng liệt cơ đối xứng chiều hướng xuống, táo bón, li bì và khó bú [7]. Huyết thanh của bé dương tính với độc tố C. botulinum týp A-F [7]. Mẫu phân chứa chủng sinh độc tố týp A và E, trùng với vi khuẩn phân lập được từ hũ mật ong cùng nhãn hiệu bé đã dùng [7].

Năm 2006, trường hợp đầu tiên tại các quốc gia vùng Vịnh Arab được công bố liên quan đến một bé 6 tuần tuổi [4]. Trẻ nhập viện với dấu hiệu nhiễm trùng huyết, suy yếu cơ tăng dần và phải đặt ống nội khí quản thở máy [4]. Kết quả điện cơ đồ ghi nhận biên độ điện thế hoạt động cơ toàn phần giảm ở toàn bộ các dây thần kinh vận động [4]. Nuôi cấy mẫu phân bệnh nhi và mẫu mật ong thương phẩm bé từng uống cho kết quả hai chủng Clostridium botulinum đồng nhất [4].

Đến nay, hơn 1.000 ca bệnh đã được báo cáo tại Mỹ, Argentina, Australia, Ý, Canada, Nhật Bản, Trung Quốc và Ấn Độ [5]. Pháp cũng ghi nhận một ca trước năm 1991 và thêm bảy ca từ năm 1991 đến 2009 [6]. Độc tố từ mật ong Argentina cũng từng gây ngộ độc cho một bé trai 3 tháng tuổi người gốc Na Uy [6]. Thậm chí năm 2020, một trường hợp trẻ liệt cơ mềm tiến triển nhanh sau khi bôi mật ong y tế lên vết thương rốn cũng được báo cáo và đặt ra nhiều thách thức chẩn đoán [8].

Dấu hiệu nhận biết trẻ bị ngộ độc

Ngộ độc botulism ở trẻ nhũ nhi khởi phát âm thầm nhưng tiến triển rất nhanh [4], [5]. Triệu chứng cảnh báo sớm nhất và thường gặp nhất là táo bón kéo dài không rõ nguyên nhân [2], [5], [3].

Sau giai đoạn táo bón, độc tố thần kinh bắt đầu gây phong bế các cơ [5]. Trẻ sẽ biểu hiện các dấu hiệu:

  • Khó bú, mất phản xạ bú mút [5], [3].
  • Tiếng khóc yếu ớt, mệt mỏi, li bì hoặc hay quấy khóc [5], [7].
  • Khuôn mặt đờ đẫn, thiếu biểu cảm [5].
  • Mất khả năng giữ vững đầu, trương lực cơ giảm, giảm phản xạ [5].
  • Cơ thể mềm nhũn (floppiness), liệt mềm toàn thân đối xứng tiến triển [4], [5], [3].

Khi cơ hoành và các cơ hô hấp bị liệt, trẻ rơi vào tình trạng suy hô hấp cấp tính [4], [5]. Bệnh nhi bắt buộc phải đặt nội khí quản và thở máy để duy trì tính mạng [4], [3]. Chẩn đoán xác định bệnh dựa vào điện cơ đồ, nuôi cấy phân tìm vi khuẩn và xét nghiệm phát hiện độc tố thần kinh trong phân hoặc huyết thanh [4], [3], [7]. Nhờ các biện pháp hồi sức tích cực, trẻ có thể hồi phục hoàn toàn theo thời gian [3], [7].

Hiểu lầm tai hại: Chưng chín mật ong sẽ an toàn?

Nhiều người lầm tưởng đem mật ong hấp cách thủy với chanh đào hoặc đun sôi sẽ khử hết mầm bệnh. Độc tố botulinum nhạy cảm với nhiệt độ, nhưng nha bào Clostridium botulinum lại có lớp vỏ bảo vệ rất dày [5].

Nha bào có thể chịu được nhiệt độ đun sôi 100 độ C thông thường trong nhiều giờ. Việc hấp chanh đào mật ong trong nồi cơm hay đun nóng trên bếp không thể tiêu diệt nha bào. Khi trẻ uống nước chanh mật ong đã hấp chín, các nha bào còn sống sót vẫn đi vào ruột, phát triển thành vi khuẩn và tiết độc tố gây liệt cơ [2], [5].

Nhiều phụ huynh nghĩ rằng chỉ dùng mật ong sạch, mật ong nguyên chất ngâm chanh đào nhà làm hoặc mật ong hữu cơ đắt tiền thì an toàn. Nha bào vi khuẩn tồn tại tự nhiên trong môi trường, đất cát và do chính ong thợ đem về tổ [2], [5]. Khảo sát cho thấy cả mật ong tự nhiên, mật ong thương phẩm lẫn mật ong đóng hộp tại nhà đều có thể chứa nguồn vi khuẩn này [2], [4], [1].

Mật ong ngâm chanh đào còn có thêm tính axit từ quả chanh, dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày non nớt của trẻ dưới một tuổi. Việc cho trẻ sơ sinh ngậm hay nếm bất kỳ lượng nhỏ mật ong nào đều đối mặt nguy cơ ngộ độc nguy hiểm tính mạng [1].

Ai tuyệt đối không được dùng?

Đối tượng tuyệt đối không dùng mật ong dưới mọi hình thức:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 1 tuổi [2], [5], [3].
  • Trẻ sinh non, trẻ có hệ tiêu hóa yếu dưới 1 tuổi càng có nguy cơ cao khi tiếp xúc với mầm bệnh [2], [5].
  • Không bôi mật ong lên núm vú giả để dỗ trẻ ngậm [1].
  • Không dùng mật ong rơ lưỡi hay thoa lên vết thương hở của trẻ sơ sinh [8].

Các cơ quan quản lý y tế lớn như Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ (AAP), Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC) và Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đều ra khuyến cáo cấm dùng mật ong cho trẻ dưới một tuổi [5].

Xử trí khi trẻ ho và cách dùng chanh mật ong an toàn

Để điều trị ho an toàn cho trẻ dưới 1 tuổi, cha mẹ cần tuân thủ hướng dẫn y tế:

  • Khi trẻ có dấu hiệu ho, sổ mũi, cần vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý, cho trẻ bú mẹ nhiều lần hơn để làm dịu họng.
  • Đưa trẻ đến bác sĩ chuyên khoa nhi để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây bệnh.
  • Chỉ sử dụng các loại siro ho thảo dược dành riêng cho trẻ sơ sinh đã được cấp phép y tế, tuyệt đối không tự ý cho uống các bài thuốc dân gian chứa mật ong.

Chanh đào mật ong chỉ phát huy tác dụng tốt và an toàn cho người lớn và trẻ em trên 1 tuổi. Khi đó, hệ vi sinh đường ruột đã trưởng thành hoàn chỉnh, đủ khả năng ức chế và đào thải nha bào vi khuẩn một cách tự nhiên.

Thời điểm dùng mật ong thích hợp cho trẻ trên 1 tuổi và người lớn là vào buổi sáng pha cùng nước ấm hoặc dùng sau bữa ăn. Không nên uống khi bụng quá đói để tránh kích ứng dạ dày từ chanh. Khi chế biến chanh mật ong, cần chọn nguồn nguyên liệu sạch, dụng cụ ngâm khô ráo để tránh nấm mốc.

Bài thuốc chanh đào mật ong rất quen thuộc nhưng là mối nguy hiểm trực tiếp đối với trẻ sơ sinh. Không sử dụng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi dưới bất kỳ hình thức nào để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của con trẻ [2], [3]. Khi trẻ có biểu hiện bất thường về vận động, bú kém kèm táo bón, gia đình cần đưa trẻ đến bệnh viện cấp cứu ngay lập tức [4], [3].