Nhiều bậc phụ huynh hiện nay tìm đến các chế độ ăn thuần tự nhiên, trong đó có thực dưỡng nghiêm ngặt (macrobiotic), với mong muốn giúp con trẻ thanh lọc cơ thể và phòng ngừa bệnh tật từ sớm. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn kiêng khem khắt khe này cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ đang đặt ra những dấu hỏi lớn về an toàn dinh dưỡng. Nhiều cha mẹ thắc mắc liệu việc cắt bỏ hoàn toàn đạm và sữa động vật có khiến trẻ đối mặt với nguy cơ biến dạng xương hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa là nguy cơ còi xương ở trẻ ăn thực dưỡng hoàn toàn là có thật và ở mức rất đáng báo động. Việc loại bỏ hoàn toàn sữa cùng các chế phẩm từ sữa kết hợp với chế độ ăn nhiều chất xơ làm giảm mạnh lượng canxi và vitamin D cần thiết cho quá trình khoáng hóa xương của trẻ nhỏ.

Cơ chế tác động: Vì sao chế độ thực dưỡng khiến xương non yếu?

Để phát triển hệ xương vững chắc, cơ thể trẻ nhỏ cần được cung cấp liên tục canxi và phốt pho, cùng với sự hiện diện bắt buộc của vitamin D nhằm hấp thu canxi qua đường tiêu hóa [5, 6]. Thiếu hụt một trong hai yếu tố này sẽ dẫn đến tình trạng khoáng hóa xương khiếm khuyết, đặc trưng bởi sự suy yếu của mô xương tại các đĩa tăng trưởng [5, 6].

Chế độ ăn thực dưỡng thường kiêng khem tuyệt đối sữa, các chế phẩm từ sữa và thực phẩm từ động vật [1, 2]. Bên cạnh đó, thực đơn thực dưỡng lại chứa lượng chất xơ rất cao từ ngũ cốc nguyên cám và rau sợi [1, 2]. Lượng chất xơ quá dồi dào cản trở việc hấp thu lượng canxi vốn đã ít ỏi trong thực đơn, khiến nồng độ canxi khả dụng trong máu tụt giảm [1, 2]. Khi cơ thể thiếu canxi và vitamin D, quá trình tạo xương bình thường bị đình trệ, dẫn đến bệnh còi xương dinh dưỡng [1].

Nghiên cứu tại Hà Lan: Cứ hai trẻ thực dưỡng lại có một trẻ còi xương

Nghiên cứu kinh điển của các nhà khoa học công bố năm 1990 đã cung cấp bằng chứng rõ ràng về tác hại của chế độ này [2]. Nhóm nghiên cứu đã theo dõi tình trạng vitamin D của 53 trẻ gốc da trắng từ 10 đến 20 tháng tuổi ăn chế độ thực dưỡng, so sánh đối chứng với 57 trẻ cùng độ tuổi ăn chế độ thông thường [2].

Kết quả kiểm tra vào cuối mùa hè (tháng 8 đến tháng 11) cho thấy có tới 28% trẻ trong nhóm thực dưỡng biểu hiện triệu chứng lâm sàng của bệnh còi xương [2]. Những trẻ bị còi xương này có nồng độ 25(OH)D trung bình trong huyết tương là 34,0 ± 15,3 nmol/L, thấp hơn đáng kể so với mức 49,7 ± 21,9 nmol/L ở những trẻ thực dưỡng chưa phát triệu chứng [2].

Đáng chú ý, khi tiến hành theo dõi một nhóm nhỏ gồm 25 trẻ thực dưỡng vào cuối mùa đông và đầu xuân (tháng 3 đến tháng 4), tỷ lệ xuất hiện triệu chứng lâm sàng còi xương đã tăng vọt lên 55% [2]. Toàn bộ nồng độ chất này trong máu của trẻ đều sụt giảm sâu so với mùa hè trước đó, với mức 25(OH)D trung bình chỉ còn vỏn vẹn 12,3 ± 4,3 nmol/L [2]. Phân tích sâu hơn xác định rằng độ khả dụng thấp của canxi trong khẩu phần ăn thực dưỡng là một yếu tố độc lập gây ra tỷ lệ còi xương cao [2].

Bằng chứng X-quang: Tổn thương cấu trúc xương rõ rệt

Một công trình nghiên cứu khác được Dwyer và các cộng sự thực hiện từ năm 1974 đến 1976 trên hồ sơ dinh dưỡng của 52 trẻ ăn chay lứa tuổi mầm non [3]. Kết quả ghi nhận chế độ ăn chay thực dưỡng chỉ cung cấp lượng vitamin D, canxi và phốt pho ở mức rất thấp, thấp hơn hẳn so với các hình thức ăn chay khác [2, 3]. Điều đáng lo ngại là các phụ huynh áp dụng thực dưỡng hầu như rất hiếm khi bổ sung thêm vitamin D cho con [2, 3].

Khi thăm khám cho 32 trẻ ăn thực dưỡng vào năm 1977, tiền sử y khoa của nhóm này ghi nhận các dấu hiệu lâm sàng và tổn thương trên phim chụp X-quang đặc trưng của bệnh còi xương xuất hiện với tần suất cao hơn hẳn so với 17 trẻ ăn các chế độ ăn chay khác [3]. Những đứa trẻ theo thực dưỡng cũng có tỷ lệ nồng độ men phosphatase kiềm trong huyết thanh tăng cao hơn bình thường [3].

Tình trạng thiếu vitamin D nghiêm trọng còn được chứng minh làm tăng vọt men phosphatase kiềm lên mức 1060 U/L và làm nồng độ 25(OH)D trong máu hạ thấp nghiêm trọng còn 4 ng/mL, đi kèm các tổn thương điển hình trên phim X-quang chi dưới như biến dạng rộng, khuyết và tưa đầu xương [4].

Hậu quả sức khỏe lâu dài của còi xương thời thơ ấu

Còi xương không chỉ là một bệnh lý biến dạng xương tạm thời mà để lại nhiều hệ lụy nặng nề [5, 7]. Trẻ mắc còi xương dinh dưỡng phải đối mặt với các cơn đau nhức xương, chậm phát triển vận động, chân vòng kiềng, chậm lớn, thậm chí co giật, bệnh cơ tim hoặc tử vong [5, 7].

Nghiên cứu năm 2016 tại Trung tâm Nghiên cứu Bệnh viện Nhi Oakland so sánh 14 trẻ từng được chẩn đoán còi xương do thiếu vitamin D với 11 trẻ khỏe mạnh đã chỉ ra những di chứng kéo dài [5]. Trẻ từng bị còi xương thời thơ ấu có nguy cơ gãy xương cao hơn rõ rệt khi lớn lên [5]. Ngoài ra, nhóm trẻ này còn có tỷ lệ mắc bệnh hen suyễn cao hơn và xuất hiện nhiều khuyết tật ở men răng so với nhóm trẻ bình thường [5].

Bên cạnh nguy cơ còi xương, trẻ nhỏ ăn thực dưỡng còn đối diện nguy cơ thiếu máu do thiếu sắt, có thể làm suy giảm phát triển tâm thần vận động, cùng nguy cơ thiếu vitamin B12 và sụt giảm năng lượng do thức ăn quá cồng kềnh [6].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn thực dưỡng cho trẻ

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại hạt, rau củ tự nhiên và sữa hạt trong chế độ thực dưỡng đã đủ đáp ứng nhu cầu phát triển của trẻ nhỏ mà không cần đến sữa mẹ hoặc sữa công thức có bổ sung vi chất. Đây là quan niệm sai lầm nghiêm trọng [1, 2].

Chất xơ quá cao trong chế độ ăn thực dưỡng gây cản trở hấp thu khoáng chất [1, 2]. Đồng thời, lượng vitamin D tự nhiên trong thực vật gần như không đáng kể [4]. Ngay cả khi trẻ được tắm nắng trong mùa hè, lượng vitamin D tích lũy cũng nhanh chóng cạn kiệt trong mùa đông xuân nếu chế độ ăn hoàn toàn thiếu hụt nguồn bổ sung, dẫn đến việc hơn một nửa số trẻ thực dưỡng phát bệnh vào đầu năm sau [2].

Đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 5 tuổi là đối tượng nhạy cảm nhất, tuyệt đối không nên áp dụng chế độ thực dưỡng khắt khe hoặc cắt giảm nguồn sữa bổ sung [1, 5]. Hệ xương của trẻ trong giai đoạn này đang tăng trưởng với tốc độ rất nhanh, đòi hỏi lượng canxi và vitamin D liên tục [1].

Những trẻ có thêm các yếu tố nguy cơ như da sẫm màu, ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời, che kín da hoặc bú mẹ kéo dài mà không uống thêm vitamin D dự phòng càng dễ rơi vào tình trạng còi xương nguy hiểm [1]. Ngoài ra, những trẻ có bệnh lý kém hấp thu như bệnh Celiac chưa được chẩn đoán cũng dễ bị tổn thương cấu trúc ruột, dẫn đến giảm hấp thu canxi, vitamin D và gây còi xương [7].

Khuyến cáo áp dụng thực tế cho phụ huynh

Để ngăn ngừa triệt để bệnh còi xương dinh dưỡng, các chính sách y tế khuyến cáo tất cả trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ cần được bổ sung 400 IU vitamin D mỗi ngày trong năm đầu đời [1]. Sau 1 tuổi, trẻ cần được duy trì khẩu phần ăn hoặc chế phẩm bổ sung đạt ít nhất 600 IU vitamin D mỗi ngày cùng với 500 mg canxi mỗi ngày [1].

Đối với các gia đình mong muốn cho con ăn chế độ nhiều rau củ hoặc thuần chay, việc lập kế hoạch dinh dưỡng phải được thực hiện hết sức thận trọng [6]. Cha mẹ không được tự ý kiêng khem sữa hoặc cắt bỏ các nhóm thực phẩm thiết yếu mà không có sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng [5, 6]. Bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như chân vòng kiềng, chậm biết đi, đau xương hay khuyết men răng đều cần được đưa đi khám và chụp X-quang kịp thời [5, 6, 7].

Chế độ ăn thực dưỡng nghiêm ngặt hoàn toàn không phù hợp với nhu cầu sinh lý của trẻ nhỏ do tiềm ẩn nguy cơ còi xương và suy dinh dưỡng nặng nề. Việc bảo đảm đầy đủ canxi, cung cấp đủ vitamin D thông qua chế độ ăn cân bằng hoặc sản phẩm bổ sung chuẩn y khoa là nền tảng tối quan trọng để bảo vệ tầm vóc và hệ xương khớp suốt đời của trẻ.