Nhiều bậc phụ huynh thường nghĩ rằng trẻ uống nước ngọt chỉ bị sâu răng do lượng đường cao trong sản phẩm. Tuy nhiên, không ít trẻ dù chải răng đều đặn vẫn gặp tình trạng răng ê buốt, mỏng dần hoặc hỏng men răng nghiêm trọng. Vậy thực chất điều gì trong những lon nước giải khát có gas đang âm thầm phá hủy hàm răng của trẻ?
Câu trả lời nằm ở tác động kép của hai thành phần chính trong nước ngọt: đường và acid [1]. Không chỉ gây sâu răng do vi khuẩn lên men đường, lượng acid có sẵn trong nước ngọt còn trực tiếp làm xói mòn, hòa tan lớp khoáng chất bảo vệ bề mặt răng [1]. Đáng chú ý, hai quá trình này không diễn ra tách biệt mà thúc đẩy lẫn nhau, khiến cấu trúc răng của trẻ suy yếu nhanh hơn [2].
Cơ chế tác động kép: Acid bào mòn, đường nuôi vi khuẩn
Để hiểu vì sao nước ngọt lại nguy hại cho răng, cần phân biệt rõ hai khái niệm: sâu răng và xói mòn men răng [1]. Sâu răng là quá trình mất khoáng chất ở phần vô cơ và phá hủy chất hữu cơ của răng do nhiều yếu tố kết hợp, bao gồm vật chủ nhạy cảm, vi khuẩn gây sâu răng và chế độ ăn nhiều đường [1]. Khi trẻ uống nước ngọt, các vi sinh vật kỵ khí trong mảng bám răng sẽ chuyển hóa đường thành các acid hữu cơ, từ đó làm mất khoáng ở men răng và ngà răng [1].
Trong khi đó, xói mòn men răng là sự mất mô cứng của răng do quá trình hóa học từ acid mà không có sự tham gia của vi khuẩn [3]. Bản thân các loại nước ngọt có gas đã chứa sẵn các loại acid và có độ pH thấp hơn ngưỡng pH tới hạn gây mất khoáng của men răng [2]. Trong các thử nghiệm quy mô phòng thí nghiệm (in vitro), việc cho men răng người tiếp xúc với dung dịch acid citric làm giảm đáng kể độ cứng của men răng [3].
Nguy hiểm hơn, xói mòn men răng và sâu răng có mối liên hệ cộng hưởng chặt chẽ [2]. Việc lạm dụng đồ uống có gas chứa acid làm phá hủy cấu trúc và giảm các đặc tính cơ lý của men răng [2]. Quá trình xói mòn này làm bề mặt răng trở nên thô ráp hơn, tạo điều kiện cho vi khuẩn bám dính nhiều hơn và dẫn đến nguy cơ sâu răng cao hơn [2]. Ngoài ra, mòn răng trên thực tế lâm sàng còn là sự tương tác giữa xói mòn hóa học do acid và mài mòn cơ học (do răng cọ xát với răng hoặc với vật liệu khác) [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tác hại của nước ngọt lên răng trẻ?
Mối liên hệ giữa việc tiêu thụ nước ngọt với tình trạng sâu răng và xói mòn men răng đã được ghi nhận qua nhiều công trình nghiên cứu ở các quy mô khác nhau [1]. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 đã rà soát 407 tài liệu từ các cơ sở dữ liệu PubMed, Scopus và Web of Science trong giai đoạn 2018-2023, sau đó chọn lọc 19 nghiên cứu (gồm 7 nghiên cứu trên cơ thể sống và 12 nghiên cứu trong phòng thí nghiệm) để phân tích [2]. Kết quả khẳng định độ pH thấp của nước ngọt có gas và thời gian răng tiếp xúc với đồ uống này gây ra sự suy giảm cấu trúc men răng và làm tăng nguy cơ sâu răng [2].
Để đo lường cụ thể mức độ thất thoát khoáng chất, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2013 đã tiến hành trên 40 chiếc răng bò, chia đều làm 4 nhóm (mỗi nhóm 10 răng): Nhóm 1 ngâm trong Coke, Nhóm 2 trong Pepsi, Nhóm 3 trong Sprite và Nhóm 4 trong nước cất (nhóm đối chứng) [4]. Lượng ion canxi giải phóng khỏi bề mặt men răng được đo bằng máy quang phổ hấp thụ nguyên tử ở thời điểm ban đầu và sau 15, 30, 60 phút [4]. Kết quả cho thấy Coke có tính acid mạnh nhất với độ pH là 2,39 [4]. Sau 60 phút, cả ba loại nước ngọt Coke, Pepsi và Sprite đều làm giải phóng lượng canxi khỏi bề mặt men răng cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nước cất, dù sự khác biệt giữa ba loại nước ngọt này không đáng kể [4].
Ở góc độ sinh lý khoang miệng, một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2003 đã khảo sát sự thay đổi của nước bọt ở 30 trẻ bị xói mòn răng và 30 trẻ khỏe mạnh không bị sâu răng hay xói mòn (được ghép cặp tương đồng về tuổi và giới tính) [5]. Các nhà khoa học đo độ pH, tốc độ dòng chảy và khả năng đệm (khả năng trung hòa acid) của nước bọt trước và sau khi uống nước ngọt [5]. Kết quả chỉ ra sự khác biệt rõ rệt giữa hai nhóm về cả độ pH nước bọt, tốc độ tiết nước bọt, khả năng đệm, mức giảm pH tối đa và mức pH thấp nhất đạt được sau khi uống nước ngọt [5].
Trên quy mô cộng đồng, một nghiên cứu dịch tễ học năm 2014 thực hiện trên trẻ em 12 tuổi tại Hong Kong ghi nhận tỷ lệ trẻ từng bị sâu răng là 21% (124 trẻ) [6]. Phân tích hồi quy logistic nhị phân cho thấy thói quen uống nước ngọt làm tăng nguy cơ sâu răng với tỷ số chênh (OR) là 1,952; việc dùng viên bổ sung vitamin C cũng liên quan đến sâu răng với OR là 2,157 [6]. Trong nghiên cứu này, chỉ có 25% (150 trẻ) hoàn toàn không bị xói mòn răng [6].
Bên cạnh đó, một tài liệu tổng quan năm 2019 dẫn lại kết quả từ nhiều khảo sát dịch tễ học khác nhau trên thế giới [1]. Một nghiên cứu trên trẻ từ 2 đến 10 tuổi cho thấy nhóm trẻ uống lượng lớn nước ngọt có gas có tỷ lệ sâu răng cao hơn đáng kể so với nhóm trẻ uống nhiều nước ép trái cây, sữa và nước lọc [1]. Một nghiên cứu tại Anh chỉ ra rằng các bé trai 14-15 tuổi uống đồ uống có đường nhiều hơn bé gái, và việc uống từ 2 ly đồ uống có đường trở lên có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với bệnh sâu răng [1]. Tại Australia, tỷ lệ xói mòn răng ở hệ răng sữa cũng từng được ghi nhận lên tới 68% [3].
Thói quen uống ngậm và nhâm nhi làm tăng mức độ phá hủy
Không chỉ số lượng nước ngọt tiêu thụ, chính cách thức và thời gian uống cũng quyết định mức độ tổn thương trên răng [2]. Một báo cáo ca bệnh năm 2010 đã mô tả trường hợp một bé trai 9 tuổi bị mòn răng nghiêm trọng dù chỉ uống một ly nước ngọt mỗi ngày [3]. Nguyên nhân là cậu bé có thói quen nhâm nhi ly nước ngọt này kéo dài từ 1 đến 2 giờ đồng hồ trong lúc tập trung chơi trò chơi điện tử trên máy tính [3].
Hậu quả là bé trai này bị khớp cắn sâu, lõm mặt nhai men răng, ê buốt răng sữa và bong tróc các miếng trám răng cũ (trước đó bé đã phải nhổ 2 chiếc răng) [3]. Các tác giả lưu ý rằng khi trẻ chơi game căng thẳng, lực cơ học (như nghiến hoặc cắn chặt răng) kết hợp với tác động làm mềm men răng của acid trong nước ngọt đã thúc đẩy quá trình mòn răng diễn ra trầm trọng hơn [3]. Một báo cáo ca bệnh khác vào năm 2009 cũng ghi nhận một thanh niên 25 tuổi bị mòn và sâu nghiêm trọng ở các răng cửa và răng nanh sau hơn 7 năm uống nước ngọt cola kết hợp với vệ sinh răng miệng kém [7].
Mặc dù các bằng chứng hiện tại khá rõ ràng, việc đánh giá tác hại của nước ngọt vẫn có một số giới hạn nhất định. Một số dữ liệu về mức độ hòa tan canxi hoặc giảm độ cứng men răng được thực hiện trên răng bò hoặc trong môi trường phòng thí nghiệm (in vitro), nơi không có sự bảo vệ tự nhiên của dòng chảy nước bọt như trong miệng người [3], [4], [2]. Ngoài ra, trên lâm sàng, các nha sĩ đôi khi gặp khó khăn trong việc phân biệt nguyên nhân chính gây mòn răng do sự chồng lấp giữa xói mòn hóa học và mài mòn cơ học [3].
Những hiểu lầm thường gặp về đồ uống và sức khỏe răng miệng
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là cho rằng chỉ cần uống ít (ví dụ một ly mỗi ngày) thì không sao. Thực tế, như ca bệnh của bé trai 9 tuổi nói trên, chỉ một ly nước ngọt nhưng uống rải rác suốt 1-2 giờ sẽ khiến răng bị ngâm trong môi trường acid liên tục, dẫn đến tổn thương nặng nề [3]. Nghiên cứu thực nghiệm cũng chỉ ra việc tiếp xúc kéo dài tới 60 phút làm thất thoát lượng lớn canxi khỏi bề mặt răng [4].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ có nước ngọt màu sẫm như cola mới hại răng, còn nước ngọt không màu thì an toàn hơn. Thử nghiệm so sánh giữa Coke, Pepsi và Sprite cho thấy dù Coke có độ pH thấp nhất (2,39), tổng lượng canxi bị rút khỏi men răng sau 60 phút giữa cả ba loại nước này là tương đương nhau và đều cao hơn hẳn nước cất [4]. Ngoài ra, phụ huynh cũng cần lưu ý rằng việc lạm dụng viên bổ sung vitamin C cũng có mối liên hệ thống kê với tình trạng sâu răng ở trẻ [6].
Nhóm trẻ nào cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là trẻ em và thanh thiếu niên đang mang khí cụ chỉnh nha (niềng răng) [8]. Nước ngọt không chỉ gây sâu răng, xói mòn men răng mà còn có thể làm ăn mòn các vật liệu nha khoa [8]. Do mắc cài và dây cung hạn chế khả năng tiếp cận của bàn chải đánh răng, việc vệ sinh trở nên khó khăn hơn, khiến nhóm bệnh nhân này cần được chăm sóc răng miệng đặc biệt khi sử dụng đồ uống có gas [8].
Nhóm thứ hai là những trẻ có đặc điểm sinh lý nước bọt kém (tốc độ tiết nước bọt chậm, khả năng đệm trung hòa acid thấp) hoặc trẻ có thói quen vừa uống nước ngọt vừa chơi game căng thẳng trong thời gian dài [3], [5]. Ngoài ra, những trẻ có chế độ dinh dưỡng thiếu hụt các vi chất như riboflavin, đồng, vitamin D và vitamin B12 cũng cần thận trọng, vì sự thiếu hụt này có liên quan đến việc gia tăng tỷ lệ sâu răng và các bệnh về nướu [1]. Các yếu tố kinh tế - xã hội như thu nhập gia đình và trình độ học vấn của người mẹ cũng được ghi nhận có mối tương quan với mức tiêu thụ đồ uống có đường ở trẻ [1].
Cách bảo vệ men răng cho trẻ trong đời sống hàng ngày
Để giảm thiểu nguy cơ sâu răng và xói mòn men răng, giải pháp cốt lõi là hạn chế số lượng và tần suất trẻ uống nước ngọt có gas, đặc biệt tránh uống từ 2 ly trở lên mỗi ngày [1]. Thay vào đó, phụ huynh nên khuyến khích trẻ uống nước lọc và sữa trong chế độ ăn hàng ngày [1].
Nếu trẻ có sử dụng nước ngọt, cần tuyệt đối tránh thói quen ngậm hoặc nhâm nhi kéo dài hàng giờ đồng hồ, nhất là khi đang xem tivi hoặc chơi máy tính [3], [4]. Cần rút ngắn tối đa thời gian đồ uống tiếp xúc với bề mặt răng [2]. Đồng thời, đảm bảo chế độ ăn của trẻ cung cấp đầy đủ các vi chất dinh dưỡng thiết yếu như vitamin D, vitamin B12, riboflavin và đồng để hỗ trợ sức khỏe răng và nướu [1].
Tóm lại, sự kết hợp giữa đường và acid trong nước ngọt tạo ra mũi tấn công kép vừa làm mềm, xói mòn men răng vừa thúc đẩy vi khuẩn gây sâu răng [1], [2]. Việc thay đổi thói quen tiêu thụ đồ uống và giữ vệ sinh răng miệng đúng cách là bước dự phòng bắt buộc đối với trẻ nhỏ [7], [5]. Nếu nhận thấy răng trẻ có dấu hiệu ê buốt, mòn lõm hoặc trẻ đang trong quá trình chỉnh nha, phụ huynh nên đưa trẻ đến gặp bác sĩ nha khoa để được thăm khám và tư vấn cụ thể [8], [3].
