Tan học hay sau giờ thể thao, lon nước ngọt có ga (soda) mát lạnh gần như là lựa chọn quen thuộc của nhiều học sinh cấp hai, cấp ba. Nhiều phụ huynh chỉ lo con tăng cân hay sâu răng mà ít để ý câu hỏi quan trọng hơn: thói quen này có làm xương của trẻ yếu đi trong giai đoạn dậy thì hay không?
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là: Có mối liên quan đáng lo ngại. Việc tiêu thụ nhiều đồ uống có ga ở tuổi vị thành niên gắn liền với sự sụt giảm mật độ khoáng của xương (BMD - chỉ số đo lượng khoáng chất như canxi trong xương, phản ánh độ chắc khỏe của xương) và làm tăng nguy cơ gãy xương [1]. Tiếp xúc sớm với các thành phần như acid phosphoric và caffeine trong giai đoạn dậy thì làm gia tăng đáng kể các bệnh lý về xương [2].
Tại sao giai đoạn dậy thì lại nhạy cảm với nước ngọt?
Xương không phải là một khối chất rắn tĩnh tại mà là một mô hoạt động chuyển hóa liên tục, luôn ở trong trạng thái tái tạo và xây dựng mới [2]. Quá trình này chịu sự điều chỉnh phức tạp của các yếu tố di truyền, nội tiết tố, dinh dưỡng và vận động thể chất [2]. Chỉ cần một sự mất cân bằng nhỏ trong các yếu tố này cũng có thể dẫn đến rối loạn lắng đọng khoáng chất và gây loãng xương [2].
Tuổi vị thành niên là giai đoạn cực kỳ quan trọng để tích lũy khối lượng xương [3]. Khối lượng xương đỉnh (mức xương tối đa một người đạt được) thường hoàn thiện trong độ tuổi từ 20 đến 30, sau đó mật độ xương sẽ bắt đầu suy giảm dần theo tuổi tác độc lập với nồng độ hormone sinh dục [4]. Do đó, lượng xương tích lũy được trong suốt thời thơ ấu và tuổi vị thành niên chính là yếu tố dự báo sức khỏe xương khi về già [4].
Nếu trẻ uống quá nhiều nước ngọt có ga trong giai đoạn vàng này, quá trình tích lũy khoáng chất của xương có thể bị cản trở [1]. Theo dữ liệu gánh nặng bệnh tật toàn cầu, các rối loạn về xương chiếm tới 6,8% tổng số năm sống bị mất hoặc sống chung với khuyết tật [2].
Cơ chế nào khiến soda làm hao hụt canxi ở xương?
Một đánh giá khoa học công bố năm 2023 chỉ ra rằng, việc tiếp xúc sớm với acid phosphoric và caffeine trong thời kỳ dậy thì làm tăng đáng kể các bệnh lý về xương [2]. Bên cạnh đó, lượng đường cao trong các loại nước này cũng góp phần làm mất cân bằng khoáng chất trong cơ thể [5].
Cơ chế đầu tiên đến từ sự thay đổi cân bằng khoáng chất và tăng đào thải vi chất. Tiêu thụ nước ngọt cola có thể làm tăng sự thất thoát hai vi chất dinh dưỡng tối quan trọng cho sức khỏe và vận động là canxi và sắt [6]. Đối với các loại đường tạo ngọt, thí nghiệm đối chiếu các loại đường khác nhau cho thấy việc tiêu thụ dung dịch đường glucose làm giảm tổng lượng phốt pho ở xương đùi và xương chày, giảm lượng canxi và phốt pho nạp vào, đồng thời làm tăng bài tiết canxi qua nước tiểu so với đường fructose [5].
Cơ chế thứ hai được các nhà khoa học nhắc đến nhiều là "hiệu ứng thay thế". Khi trẻ uống nhiều nước ngọt có ga, chúng có xu hướng uống ít sữa và các chất lỏng giàu dinh dưỡng khác [1]. Dữ liệu thực tế cho thấy những thanh thiếu niên uống nước ngọt cola có tần suất uống sữa ít hơn hẳn so với nhóm không uống [4]. Việc giảm tiêu thụ các đồ uống bổ dưỡng như sữa làm thiếu hụt nguồn nguyên liệu đầu vào để xây dựng xương [6].
Ngoài ra, việc thường xuyên uống đồ uống có ga chứa đường và caffeine còn liên quan đến tình trạng tăng cân và tăng độ giòn của xương [2]. Trên mô hình động vật, tiêu thụ cola dẫn đến giảm khối lượng mô nạc (cơ), tăng khối lượng mỡ, tăng triglyceride máu, đồng thời làm giảm nồng độ sắt trong máu và giảm các hormone tuyến giáp T3, T4 [6].
Các nghiên cứu trên thanh thiếu niên nói gì?
Nhiều nghiên cứu quy mô lớn đã khảo sát trực tiếp mối liên hệ giữa nước ngọt có ga và mật độ xương ở người trẻ. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2003 tại Bắc Ireland đã khảo sát 1.335 học sinh (gồm 591 nam và 744 nữ) ở độ tuổi 12 và 15 từ 36 trường học [1]. Các nhà nghiên cứu đo mật độ khoáng xương bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA) và đánh giá thói quen uống nước qua lịch sử chế độ ăn [1].
Kết quả cho thấy ở các bé gái, tổng lượng nước ngọt có ga tiêu thụ có mối tương quan nghịch đáng kể với mật độ khoáng xương tại vùng gót chân thuận (hệ số beta -0,099) [1]. Đáng chú ý, ngay cả nước ngọt có ga không phải cola (hệ số beta -0,121) và nước ngọt ăn kiêng - diet drinks (hệ số beta -0,087) cũng liên quan đến việc giảm mật độ xương gót chân ở nữ giới [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên hệ nhất quán ở các bé trai [1].
Ngược lại, một nghiên cứu cắt ngang khác công bố năm 2020 tại Hàn Quốc lại phát hiện tác động rõ rệt trên nam giới [4]. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu khảo sát quốc gia giai đoạn 2008-2011 trên 2.499 thanh thiếu niên và người trẻ từ 12 đến 25 tuổi, phân loại nhóm uống và không uống cola qua dữ liệu ăn uống trong 24 giờ và đo mật độ xương bằng máy DXA [4].
Kết quả ghi nhận ở nhóm nam giới uống cola, mật độ khoáng xương toàn thân thấp hơn 4%, mật độ xương toàn bộ xương đùi thấp hơn 5% và cổ xương đùi thấp hơn 5% so với nhóm không uống cola [4]. Ở cả hai giới, người uống cola đều uống sữa ít thường xuyên hơn, dù tổng lượng canxi nạp vào không có sự khác biệt thống kê giữa hai nhóm [4].
Bên cạnh nghiên cứu trên người, các thí nghiệm trên động vật đang lớn cũng củng cố bằng chứng này. Trong một nghiên cứu trên chuột Sprague-Dawley đang phát triển, nhóm chuột uống nước cola giảm lượng nước lọc tiêu thụ tới 6 lần và có mật độ khoáng xương đùi thấp hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng [6].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2008 thực hiện trên chuột cái vị thành niên (35 ngày tuổi, mỗi nhóm 8 đến 9 con) kéo dài 8 tuần [5]. Chuột được cho uống nước cất hoặc nước pha 13% các loại đường: glucose, sucrose, fructose hoặc siro ngô giàu fructose (HFCS-55) [5]. Khi so sánh giữa các nhóm uống đường, chuột uống dung dịch chứa 13% glucose có mật độ khoáng xương đùi và xương chày thấp hơn, đồng thời bị mất nhiều canxi qua nước tiểu hơn so với nhóm uống đường fructose [5].
Vai trò của việc bổ sung canxi và lối sống
Khi xương bị đe dọa bởi thói quen ăn uống thiếu lành mạnh, việc bù đắp canxi đúng cách ở tuổi dậy thì đóng vai trò rất lớn. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng kéo dài 24 tháng công bố năm 2010 đã theo dõi 257 thanh thiếu niên khỏe mạnh từ 12 đến 15 tuổi [7]. Người tham gia được chia nhóm dùng viên nhai canxi cacbonat và sau đó được phân loại lại (trên 197 em) theo liều canxi nguyên tố thực tế nhận được: liều thấp (85 mg/ngày), liều trung bình (230 mg/ngày) và liều cao (500 mg/ngày) [7].
Kết quả đo bằng máy DXA sau 2 năm cho thấy hàm lượng khoáng trong xương và mật độ xương của toàn cơ thể cũng như cột sống thắt lưng đều tăng đáng kể ở cả nam và nữ ở mọi mức liều [7]. Đặc biệt ở nam giới, nhóm dùng liều trung bình (230 mg/ngày) và liều cao (500 mg/ngày) đạt tổng hàm lượng khoáng xương toàn thân lần lượt là 2.464 g và 2.437 g, cao hơn đáng kể so với mức 2.321 g ở nhóm liều thấp [7]. Khối lượng cơ nạc ở hai nhóm này cũng đạt 49,1 kg và 48,8 kg, vượt trội so với mức 46,7 kg của nhóm liều thấp [7].
Ngoài nước ngọt, các thói quen xấu khác ở tuổi dậy thì cũng tàn phá xương. Một nghiên cứu đoàn hệ công bố năm 2012 theo dõi 731 bé gái tại Bồ Đào Nha từ năm 13 tuổi đến khi 17 tuổi [3]. Có hơn một phần tư số bé gái đã thử hút thuốc trước 13 tuổi, 59% đã uống đồ uống có cồn và 20% thử cả hai [3]. Kết quả ở tuổi 17 cho thấy, những em bắt đầu hút thuốc từ năm 13 tuổi có nguy cơ bị mật độ xương cẳng tay thấp (Z-score dưới -1) cao gấp 1,92 lần; nếu vừa hút thuốc vừa uống rượu bia ở tuổi 13, nguy cơ này tăng lên 2,33 lần [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các nghiên cứu hiện có mang lại cái nhìn cảnh báo rất giá trị vì được thực hiện trên cỡ mẫu lớn thanh thiếu niên (hàng nghìn người) và sử dụng tiêu chuẩn vàng là máy đo DXA để đánh giá mật độ xương [1]. Việc kết hợp cả dữ liệu dịch tễ học ở người và thực nghiệm trên động vật giúp giải thích được cả hiện tượng lẫn cơ chế sinh học bên dưới [6].
Tuy nhiên, người đọc cũng cần hiểu rõ giới hạn của các bằng chứng này. Hai nghiên cứu lớn ở Bắc Ireland và Hàn Quốc đều có thiết kế cắt ngang (quan sát tại một thời điểm), do đó chỉ chứng minh được mối liên hệ chứ chưa thể khẳng định hoàn toàn quan hệ nhân quả trực tiếp [4]. Việc thu thập lượng nước ngọt tiêu thụ qua trí nhớ 24 giờ hoặc lịch sử ăn uống của trẻ có thể gặp sai số [4].
Hơn nữa, tác động của nước ngọt lên xương có sự khác biệt theo độ tuổi và mức độ uống. Chẳng hạn, một nghiên cứu công bố năm 1997 trên 1.000 phụ nữ lớn tuổi (từ 44 đến 98 tuổi) cho thấy việc uống nước có ga ở mức độ vừa phải không làm ảnh hưởng xấu đến mật độ xương sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố tuổi tác, cân nặng, lượng canxi và vận động [8]. Điều này cho thấy giai đoạn dậy thì - lúc xương đang lớn nhanh - nhạy cảm với tác hại của nước ngọt hơn nhiều so với khi đã trưởng thành [2].
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là "chuyển sang uống nước ngọt ăn kiêng (diet soda) hoặc nước có ga vị trái cây không màu thì sẽ an toàn cho xương". Thực tế, nghiên cứu tại Bắc Ireland đã chỉ ra cả nước ngọt có ga không phải cola và nước ngọt ăn kiêng đều có mối liên quan nghịch với mật độ xương gót chân ở các bé gái [1].
Hiểu lầm thứ hai là "nước ngọt chỉ gây hại cho một giới". Dữ liệu cho thấy cả nam và nữ đều chịu rủi ro: nghiên cứu ở Bắc Ireland thấy giảm mật độ xương gót chân ở nữ [1], trong khi nghiên cứu ở Hàn Quốc lại thấy giảm tới 4-5% mật độ xương toàn thân và xương đùi ở nam giới uống cola [4].
Hiểu lầm thứ ba là "chỉ cần uống bù canxi là thoải mái uống nước ngọt". Nghiên cứu tại Hàn Quốc cho thấy dù tổng lượng canxi nạp vào không khác biệt, nhóm uống cola vẫn có mật độ xương thấp hơn [4]. Nước ngọt không chỉ làm giảm lượng sữa uống vào mà các thành phần như đường glucose, caffeine và acid phosphoric còn thúc đẩy mất canxi qua đường tiểu và gây rối loạn chuyển hóa [2].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm cần thận trọng hàng đầu là trẻ em và thanh thiếu niên đang trong độ tuổi dậy thì (đặc biệt từ 12 đến 25 tuổi) - giai đoạn quyết định để tích lũy khối lượng xương đỉnh [4]. Cả bé trai và bé gái có thói quen uống nước ngọt thay nước lọc hoặc ít uống sữa đều nằm trong nhóm nguy cơ cao [4].
Nhóm thứ hai là các vận động viên trẻ tuổi hoặc thanh thiếu niên tập luyện thể thao cường độ cao. Tiêu thụ cola làm tăng thất thoát canxi và sắt - hai vi chất vốn đã rất dễ bị thiếu hụt trong chế độ ăn của các vận động viên trẻ, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và thành tích vận động [6].
Nhóm thứ ba là thanh thiếu niên thừa cân, béo phì hoặc có lối sống kém lành mạnh (như thử hút thuốc lá, uống đồ uống có cồn sớm) [3]. Việc kết hợp nước ngọt có ga nhiều đường và caffeine với các thói quen này sẽ làm cộng hưởng nguy cơ béo phì, tiểu đường, bệnh nha chu và làm xương giòn, dễ gãy hơn [2]. Nếu trẻ có bệnh nền về nội tiết, dinh dưỡng hoặc đang dùng thuốc, phụ huynh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn chế độ ăn phù hợp.
Áp dụng thực tế để bảo vệ khung xương tuổi dậy thì
Để giúp trẻ đạt được khối lượng xương đỉnh tối ưu, nguyên tắc quan trọng nhất là giảm tối đa tần suất uống các loại nước ngọt có ga (kể cả cola, nước có ga không màu và nước ngọt ăn kiêng) trong thực đơn hàng ngày [1]. Không nên trữ sẵn nhiều lon nước ngọt trong tủ lạnh gia đình để tránh tạo thói quen uống tự động khi khát.
Thay vì nước ngọt, hãy ưu tiên nước lọc và sữa để đảm bảo cung cấp đủ dịch và dưỡng chất tạo xương cho cơ thể [6]. Đối với trẻ ít uống sữa hoặc chế độ ăn thiếu hụt, việc bổ sung lượng canxi hơn 230 mg mỗi ngày (duy trì đều đặn trong 2 năm ở giai đoạn 12-15 tuổi) đã được chứng minh giúp cải thiện tích lũy khoáng chất ở xương và tăng khối lượng cơ nạc ở nam thiếu niên [7]. Tuy nhiên, việc dùng viên uống bổ sung cần có sự tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Cuối cùng, hãy kết hợp chế độ dinh dưỡng lành mạnh với việc vận động thể chất đều đặn và nói không với thuốc lá, rượu bia ở tuổi vị thành niên [3].
Nhìn chung, một lon soda thỉnh thoảng trong các bữa tiệc không lập tức làm hỏng khung xương, nhưng thói quen uống nước ngọt có ga thường xuyên ở tuổi dậy thì sẽ âm thầm bào mòn mật độ xương của trẻ [2]. Thay thế nước có ga bằng nước lọc, sữa và duy trì vận động chính là khoản đầu tư tốt nhất để trẻ có một bộ khung xương vững chắc cho cả cuộc đời [4].
