Thói quen dùng trứng lòng đào béo ngậy hay nhâm nhi ly sữa tươi vừa vắt vốn rất quen thuộc trong đời sống hàng ngày. Nhiều thai phụ thắc mắc liệu những món khoái khẩu này có thực sự an toàn cho sức khỏe của mẹ và em bé hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là không an toàn: thực phẩm sống hoặc chưa tiệt trùng tiềm ẩn mối nguy vi khuẩn rất lớn đối với thai phụ [1]. Việc nhiễm phải Listeria monocytogenes hay Salmonella qua các thực phẩm này có thể dẫn tới hậu quả nặng nề như sảy thai, sinh non hoặc thai lưu [4, 5].

Cơ chế tác động: Vì sao thai phụ dễ tổn thương trước vi khuẩn?

Khi mang thai, cơ thể người phụ nữ trải qua sự thay đổi về mặt điều biến miễn dịch nhằm hỗ trợ thai nhi phát triển [5, 8]. Tình trạng này khiến hệ thống phòng vệ tự nhiên bị suy giảm, làm tăng tính nhạy cảm trước các rủi ro vi sinh vật [5, 8].

Listeria monocytogenes và Salmonella là hai tác nhân vi khuẩn nguy hiểm hàng đầu lây truyền qua đường ăn uống [4, 8]. Khi người mẹ tiêu thụ thức ăn nhiễm khuẩn, các tác nhân này có thể gây bệnh cho mẹ và xâm nhập trực tiếp vào thai nhi [4, 5, 8]. Nhiễm khuẩn listeriosis và salmonellosis có khả năng kích hoạt sảy thai tự nhiên, chuyển dạ sinh non, tổn thương thai nghiêm trọng hoặc khiến thai chết lưu [4, 5].

Ngoài ra, vi khuẩn Listeria monocytogenes còn được ghi nhận có mặt trong nhiều loại thực phẩm chế biến sẵn để lạnh như thịt nguội, phô mai mềm, hải sản hun khói, thịt sống và các sản phẩm từ sữa [4, 7]. Đáng lưu ý, loại vi khuẩn này vẫn có thể sinh trưởng ngay trong môi trường nhiệt độ của tủ lạnh [2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về nguy cơ và chế độ ăn?

Một nghiên cứu thuần tập tiến hành tại Australia công bố năm 2012 đã đánh giá tác động của việc phơi nhiễm Listeria monocytogenes qua chế độ ăn đối với kết cục thai kỳ [3]. Công trình này theo dõi 7.486 phụ nữ trong độ tuổi từ 25 đến 30 tham gia Nghiên cứu Dọc của Australia về Sức khỏe Phụ nữ (ALSWH) [3].

Các nhà khoa học sử dụng bảng câu hỏi tần suất thực phẩm để tính Điểm Phơi nhiễm Thực phẩm với Listeria (LFES) và so sánh tiền sử thai kỳ sau 3 năm theo dõi [3]. Kết quả ghi nhận nhóm phụ nữ tiêu thụ thực phẩm có nguy cơ cao nhất (nhóm ngũ phân vị LFES cao nhất) có tỷ lệ sảy thai cao hơn 19% so với nhóm tiêu thụ thấp nhất (tỷ số tỷ lệ = 1,19; khoảng tin cậy 95%: 1,02 đến 1,38) sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra hạn chế: việc hạn chế thực phẩm nguy cơ cao có thể vô tình làm giảm lượng hấp thu một số vi chất dinh dưỡng cần thiết, đòi hỏi phải có phương án thay thế dinh dưỡng phù hợp [3].

Năm 2021, tài liệu hướng dẫn lối sống và dinh dưỡng quốc gia cho phụ nữ mang thai tại Lebanon cũng chỉ ra gánh nặng lớn từ các bệnh truyền qua thực phẩm [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng sữa chưa tiệt trùng và các sản phẩm từ loại sữa này, thịt sống, cá hun khói, rau sống có thể truyền bệnh listeriosis [1]. Đồng thời, thực phẩm nguồn gốc động vật sống và trứng lòng đào (soft-cooked eggs) là nguồn lây truyền bệnh salmonellosis [1]. Báo cáo nhấn mạnh phụ nữ mang thai cần tuyệt đối tránh tiêu thụ các thực phẩm này cùng các món ăn chế biến từ chúng [1].

Về khía cạnh nhận thức, một nghiên cứu tại Slovenia năm 2021 khảo sát 426 phụ nữ gồm 145 phụ nữ mang thai, 191 phụ nữ không mang thai và 90 bà mẹ sau sinh [4]. Kết quả cho thấy nhóm mang thai có kiến thức và thực hành an toàn thực phẩm tốt hơn nhóm không mang thai, song vẫn tồn tại lỗ hổng trong việc xử lý thực phẩm tại nhà đối với các rủi ro vi sinh vật [4]. Cùng năm 2021, một phân tích dữ liệu lớn trên 648.399 bài đăng Facebook tại Ý ghi nhận nhiều thai phụ có xu hướng đánh giá thấp hoặc phủ nhận rủi ro từ thực phẩm do "thiên kiến lạc quan" (nghĩ mình ít gặp nguy cơ hơn người khác), nhấn mạnh vai trò của truyền thông đúng đắn [5].

Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học cho thấy rõ việc kiểm soát nhiệt độ qua nấu nướng kỹ lưỡng là phương pháp hiệu quả nhất để vô hiệu hóa mầm bệnh từ thực phẩm [6]. Việc tuân thủ hướng dẫn vệ sinh an toàn giúp bảo vệ thai kỳ trước các biến chứng nguy hiểm [4, 5, 6].

Dù vậy, một số quan điểm dịch tễ ghi nhận sự khác biệt theo vùng địa lý. Tại một số quốc gia phát triển, tiêu chuẩn giám sát chặt chẽ đã làm giảm tỷ lệ ô nhiễm vi khuẩn tại cửa hàng bán lẻ, giúp một số hướng dẫn nới lỏng việc kiêng khem nếu nguồn thực phẩm uy tín và được xử lý đúng cách [1, 4]. Tuy nhiên, tại các khu vực có tỷ lệ ô nhiễm cao hoặc khâu chế biến gia đình chưa bảo đảm, rủi ro vẫn hiện hữu rõ rệt [4, 5]. Do đó, việc phòng ngừa chủ động luôn là ưu tiên an toàn nhất cho người mẹ [1].

Hiểu lầm thường gặp về trứng lòng đào và sữa tươi

Nhiều người cho rằng trứng chần qua nước sôi hoặc trứng lòng đào vẫn đủ độ chín để diệt khuẩn. Trên thực tế, lòng đỏ chưa đông đặc hoàn toàn không đạt đủ mức nhiệt cần thiết để tiêu diệt Salmonella [1].

Một hiểu lầm khác là sữa mới vắt trực tiếp từ trang trại luôn tươi ngon, tự nhiên và giàu dưỡng chất hơn. Sữa tươi chưa qua quá trình tiệt trùng (pasteurization) mang nguy cơ nhiễm khuẩn Listeria rất lớn, mầm bệnh này không thể phát hiện bằng mắt thường hay mùi vị [1].

Cũng có quan niệm cho rằng cất thực phẩm trong tủ lạnh sẽ ngăn chặn được toàn bộ vi khuẩn. Listeria monocytogenes là loại vi khuẩn đặc biệt, chúng vẫn có khả năng tiếp tục sinh sôi và phát triển ngay cả trong môi trường mát của ngăn mát tủ lạnh [2].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ đang trong bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ đều thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ cao trước các biến chứng nhiễm trùng thực phẩm [4, 5, 8]. Cơ thể mẹ mang tính chất điều biến miễn dịch nên sức đề kháng với mầm bệnh suy giảm đáng kể [5, 8].

Phụ nữ đang lên kế hoạch thụ thai hoặc đang trong thời kỳ hậu sản, cho con bú cũng cần duy trì nguyên tắc an toàn vệ sinh thực phẩm cẩn mật [5, 6]. Những người có thêm bệnh lý nền hoặc hệ miễn dịch suy yếu càng phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng và sản khoa để xây dựng thực đơn an toàn.

Hướng dẫn áp dụng thực tế trong bữa ăn hàng ngày

  • Lựa chọn nguồn thực phẩm: Chỉ mua thực phẩm từ các cơ sở uy tín, có nguồn gốc rõ ràng, kiểm tra kỹ hạn sử dụng và nhãn mác [6]. Tuyệt đối chỉ sử dụng sữa và sản phẩm từ sữa đã được tiệt trùng (pasteurized) [1].
  • Cách chế biến: Nấu chín hoàn toàn tất cả các món ăn trước khi dùng [1, 4]. Luộc hoặc chiên trứng cho đến khi cả lòng trắng và lòng đỏ đông cứng hoàn toàn; tránh xa trứng lòng đào, sốt mayonnaise tự làm từ trứng sống [1].
  • Bảo quản và thời gian dùng: Thực phẩm sau khi mua nên được sơ chế, bảo quản đúng cách và tiêu thụ trong vòng vài ngày [6]. Thức ăn thừa cần đun sôi lại kỹ trước khi ăn, không để lưu cữu lâu trong tủ lạnh vì nguy cơ phát triển của Listeria [1, 7].
  • Vệ sinh gian bếp: Thường xuyên rửa tay sạch sẽ, khử trùng thớt, dao và bề mặt chế biến sau khi tiếp xúc với thực phẩm sống để tránh lây nhiễm chéo [1, 4, 5].

Đảm bảo an toàn thực phẩm là bước bảo vệ thai kỳ đơn giản nhưng mang lại hiệu quả to lớn. Thai phụ hãy duy trì chế độ ăn nấu chín, uống sôi, lựa chọn sản phẩm tiệt trùng để mẹ khỏe mạnh và thai nhi phát triển an toàn.