Nhiều người tập thể thao thường rỉ tai nhau kinh nghiệm ăn mơ muối Umeboshi để cắt cơn hoặc phòng ngừa chuột rút. Món ăn truyền thống từ Nhật Bản này chứa vị mặn gắt từ muối biển và vị chua nồng của acid citric. Tuy nhiên, liệu việc nhai một quả mơ muối có thực sự xua tan cơn co cứng cơ bắp tức thì như lời đồn?
Thực tế, mơ muối Umeboshi cung cấp nguồn natri đậm đặc, có thể hỗ trợ một nhóm vận động viên nhất định bị mất muối nghiêm trọng. Dẫu vậy, khoa học hiện đại cho thấy chuột rút liên quan nhiều đến hệ thần kinh cơ hơn là nồng độ muối trong máu [6, 8]. Hơn nữa, mơ muối không thể dập tắt cơn đau co rút ngay lập tức do thời gian tiêu hóa và hấp thu điện giải luôn có độ trễ [1].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về Umeboshi
Chuột rút liên quan đến vận động (EAMC) là tình trạng co thắt đột ngột, đau đớn và không tự chủ của cơ xương trong hoặc ngay sau khi tập luyện [3, 6]. Bất kỳ ai từng chạy bộ đường dài, đá bóng hay đạp xe đều có thể trải qua cảm giác cơ bắp cuộn cứng, nổi gồ lên gây bất động tức thì [2]. Để đối phó, người tập thường tìm đến các thực phẩm giàu muối như mơ muối Umeboshi.
Quan niệm dân gian cho rằng chuột rút xuất hiện do cơ thể cạn kiệt muối và nước qua mồ hôi. Umeboshi ngâm muối lâu năm chứa lượng muối rất cao nên được ví như "viên điện giải tự nhiên". Người dùng tin rằng ăn mơ muối sẽ ngay lập tức bù đắp lượng khoáng chất thất thoát, giúp giãn cơ nhanh chóng.
Cơ chế tác động: Cơ thể hấp thu muối mất bao lâu?
Về mặt lý thuyết, giả thuyết mất nước và mất điện giải cho rằng uống dung dịch chứa chất điện giải có lợi trong điều trị và làm giảm chuột rút cơ bắp [1]. Nồng độ các chất điện giải trong tế bào và ngoài tế bào ảnh hưởng đến điện thế màng nghỉ của cả cơ lẫn dây thần kinh [3]. Rối loạn nồng độ chất điện giải có thể làm thay đổi tính hưng phấn của hệ thần kinh cơ, dẫn đến co cứng cục bộ [3].
Tuy nhiên, cơ thể không thể hấp thu điện giải ngay sau khi ăn hay uống. Ngay cả các loại chất lỏng nhược trương cũng cần ít nhất 13 phút để hấp thu vào hệ tuần hoàn [1]. Thức ăn rắn như mơ muối Umeboshi cần nhiều thời gian hơn để dạ dày nghiền nát, chuyển xuống ruột non trước khi natri ngấm vào máu. Do đó, việc ăn mơ muối để "cắt đứt cơn chuột rút sau vài giây" hoàn toàn không phù hợp với sinh lý hấp thu tự nhiên [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về chuột rút và điện giải?
Các công trình nghiên cứu hiện đại đã xem xét kỹ lưỡng mối liên hệ giữa nồng độ điện giải trong máu với chứng chuột rút khi thi đấu:
Thứ nhất, nghiên cứu tổng quan công bố năm 2010 chỉ ra rằng giả thuyết mất nước và điện giải chỉ dựa trên các quan sát lâm sàng rải rác [1, 6]. Hiệp hội Huấn luyện viên Thể thao Quốc gia Hoa Kỳ (NATA) khuyến nghị các vận động viên dễ bị chuột rút nên bổ sung 0,3 đến 0,7 g/L muối vào đồ uống [1]. Một số chuyên gia khác đề xuất lượng cao hơn, khoảng 3,0 đến 6,0 g/L đồ uống tùy tần suất chuột rút [1]. Dù vậy, các bằng chứng thử nghiệm về can thiệp truyền dịch qua đường tĩnh mạch để đảo ngược cơn đau vẫn còn hạn chế [1].
Thứ hai, một phân tích năm 2024 khảo sát dữ liệu lều y tế của các giải IRONMAN World Championship qua 3 thập kỷ (từ năm 1989 đến 2019) trên 10.533 hồ sơ y tế trong tổng số 49.530 vận động viên [4]. Tỷ lệ chuột rút ghi nhận là 57,8 trên 1.000 người tham gia [4]. Kết quả cho thấy nhóm bị chuột rút sụt cân nhiều hơn nhưng nồng độ natri và kali huyết thanh không khác biệt so với nhóm không bị chuột rút [4]. Điều này cho thấy bất thường điện giải trong máu không phải nguyên nhân cốt lõi gây co cứng cơ [4].
Thứ ba, một nghiên cứu đa trung tâm năm 2020 trên 350 vận động viên đại học thuộc 11 môn thể thao (gồm 245 người có tiền sử chuột rút và 105 người không) đã phân tích tỷ lệ tiết mồ hôi và nồng độ chất điện giải [5]. Kết quả không tìm thấy sự khác biệt về nồng độ natri, kali hay clo trong mồ hôi giữa hai nhóm ở cả nam và nữ [5]. Yếu tố điện giải trong mồ hôi chỉ có giá trị dự đoán nguy cơ chuột rút ở nhóm cầu thủ bóng bầu dục Mỹ (diện tích dưới đường cong ROC = 0,65-0,72; p <= 0,005), không đúng với các môn thể thao khác [5].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Việc ăn mơ muối hay bổ sung muối đậm đặc chỉ đem lại lợi ích rõ rệt cho một nhóm nhỏ vận động viên. Những cá nhân này thường được gọi là nhóm "đổ mồ hôi nhiều" (heavy sweaters) và mất đi lượng muối rất lớn qua da trong các buổi tập khắc nghiệt [5, 8]. Với họ, bù muối bằng mơ muối kết hợp nước lọc hỗ trợ tái lập cân bằng thể dịch hiệu quả hơn [1, 8].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học khẳng định sự suy giảm điện giải toàn thân không giải thích được phần lớn các ca chuột rút [6]. Hầu hết các cơn co cơ chỉ xuất hiện cục bộ ở những nhóm cơ vận động quá mức, chịu tải nặng chứ không lan tỏa toàn thân [3]. Nhiều nghiên cứu theo dõi vận động viên chạy marathon, chạy cự ly 56 km, thi ba môn phối hợp hay siêu marathon 161 km đều không phát hiện mối liên hệ giữa nồng độ điện giải huyết tương với chuột rút [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mơ muối
Nhiều người tập thể dục phong trào tin rằng hễ bị chuột rút là do thiếu muối, dẫn đến thói quen ăn mơ muối vô tội vạ. Đây là nhận định sai lầm bởi nguyên nhân chính gây chuột rút là sự thay đổi kiểm soát thần kinh cơ bắt nguồn từ mỏi cơ và kích thích quá độ nơ-ron vận động [6, 8]. Càng cố gắng bù muối khi cơ thể không thiếu, hệ tiêu hóa và thận càng chịu thêm áp lực đào thải.
Một hiểu lầm phổ biến khác là ăn mơ muối có tác dụng cấp cứu ngay tại chỗ. Như đã phân tích, cơ thể cần thời gian vận chuyển và hấp thu dịch qua đường ruột [1]. Phương pháp xử trí cấp tính được chứng minh hiệu quả nhất cho EAMC là kéo giãn nhẹ nhàng cơ bị co rút, chứ không phải nạp thêm thức ăn hay điện giải [1]. Kéo giãn cơ giúp kích thích các thụ thể ức chế thần kinh, từ đó giải phóng tình trạng co thắt [1].
Ai nên thận trọng khi dùng Umeboshi?
Người ít vận động, người tập thể dục cường độ nhẹ dưới 1 giờ hoặc đi bộ hàng ngày không nên dùng mơ muối để phòng ngừa chuột rút. Nhóm này không mất nhiều thể dịch qua mồ hôi, việc nạp lượng muối cao từ Umeboshi chỉ làm tăng nguy cơ giữ nước và quá tải natri.
Những đối tượng có bệnh nền tim mạch, tăng huyết áp, bệnh thận hoặc đái tháo đường cần đặc biệt thận trọng với hàm lượng natri cao trong mơ muối [1]. Tự ý sử dụng thực phẩm ngâm muối mặn khi đang có bệnh lý có thể làm mất kiểm soát huyết áp. Nếu xuất hiện chuột rút dai dẳng, người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để chẩn đoán đúng căn nguyên [1].
Cần cảnh giác phân biệt chuột rút thông thường với các tổn thương cơ nghiêm trọng. Một báo cáo năm 2012 ghi nhận vận động viên bóng bầu dục 19 tuổi bị chuột rút chân dữ dội sau khi ngâm nước lạnh phục hồi, sau đó phải nhập viện cấp cứu và chẩn đoán tiêu cơ vân gắng sức với nồng độ creatine kinase tăng vọt 2545 IU/L [7]. Chuột rút đi kèm mệt lả, tụt huyết áp, đau đầu hay nước tiểu sẫm màu là dấu hiệu nguy hiểm cần can thiệp y tế tức thì [2, 4].
Hướng dẫn áp dụng thực tế cho người tập luyện
Để sử dụng mơ muối Umeboshi an toàn và phát huy hiệu quả hỗ trợ, người tập có thể thực hiện theo các bước sau:
Về đối tượng: Chỉ dùng khi bạn tham gia các buổi tập nặng kéo dài trên 90 phút, thi đấu đường dài hoặc bản thân thuộc nhóm cơ địa mất nhiều muối mồ hôi (đóng vệt muối trắng trên quần áo) [5, 7, 8].
Về thời điểm và cách dùng: Không đợi đến khi chuột rút mới ăn. Nên sử dụng trước hoặc trong các chặng nghỉ của buổi tập dài để cơ thể có ít nhất 13 phút hấp thu [1]. Có thể dầm nửa quả đến một quả Umeboshi vào bình nước khoảng 1 lít để tạo dung dịch loãng tương tự mức khuyến nghị 0,3 - 0,7 g muối/lít của NATA [1]. Uống từng ngụm nhỏ đều đặn để duy trì thể tích dịch và điện giải [1].
Về cách xử trí chuột rút: Khi cơn co rút bất ngờ ập đến, hãy dừng thi đấu và thực hiện kéo giãn cơ bị ảnh hưởng ở mức độ vừa phải [1]. Đây là biện pháp điều trị đầu tay đã được chứng minh hiệu quả [1]. Tránh việc vội vã nhai nuốt mơ muối trong lúc cơ bắp đang co cứng mạnh vì không đem lại tác dụng giãn cơ tức thời.
Tóm lại, Umeboshi là giải pháp bù muối tự nhiên phù hợp cho vận động viên đổ nhiều mồ hôi trong các hoạt động bền bỉ dài giờ. Tuy nhiên, nó không phải là "thần dược" chữa chuột rút cấp tốc cho tất cả mọi người. Người tập thể thao cần phối hợp tập luyện vừa sức, khởi động kỹ càng, kéo giãn cơ hợp lý và lắng nghe tư vấn y tế khi cơn chuột rút tái diễn liên tục.
