Nhiều người tìm đến natto như giải pháp tự nhiên cải thiện tiêu hóa. Món đậu nành lên men truyền thống từ Nhật Bản nổi tiếng nhờ độ nhớt đặc trưng và lượng vi khuẩn sống dồi dào. Người tiêu dùng tin rằng ăn natto giúp bổ sung lợi khuẩn, thanh lọc đường ruột và cân bằng hệ vi sinh.
Thực tế, natto có đưa được vi khuẩn sống vào cơ thể nhờ bào tử chịu nhiệt và kháng axit dạ dày [1]. Tuy nhiên, dữ liệu khoa học cho thấy Bacillus subtilis var. natto chỉ cư trú tạm thời và có thể đem lại rủi ro nhiễm trùng huyết nghiêm trọng ở một số đối tượng nhạy cảm [1, 6, 8].
Cơ chế sống sót của bào tử trong ống tiêu hóa
Vi khuẩn chịu trách nhiệm lên men natto là Bacillus subtilis var. natto, một trực khuẩn gram dương có khả năng tạo bào tử [6, 8]. Cấu trúc vỏ bào tử bảo vệ vi khuẩn khỏi sự phân hủy của dịch vị dạ dày [1]. Nhờ đó, chúng đi qua dạ dày mà không mất khả năng nảy mầm khi tới ruột non và đại tràng [1].
Sau khi nảy mầm, vi khuẩn này lưu lại trong đường ruột một thời gian dài [1]. Nó hoạt động như một chủng vi sinh tạm thời chứ không định cư vĩnh viễn trong hệ vi sinh bản địa [2]. Ở trạng thái sinh dưỡng bình thường, B. subtilis var. natto thường đóng vai trò bảo vệ đường ruột [1]. Bên cạnh đó, quá trình lên men còn tạo ra các dưỡng chất giá trị như vitamin K2, vitamin B1 và enzym nattokinase [3].
Bằng chứng metagenome từ 787 người Nhật Bản
Nghiên cứu công bố năm 2022 phân tích hệ gen đường ruột từ 787 người Nhật Bản bằng kỹ thuật giải trình tự chuyên sâu (metagenome) [4]. Nhóm nghiên cứu đã tái dựng 19.084 hệ gen vi khuẩn (MAGs) và 31.395 hệ gen virus từ bộ dữ liệu này [4].
Kết quả ghi nhận sự hiện diện thực tế của Bacillus subtilis natto trong hệ vi sinh đường ruột người Nhật, gắn liền với chế độ ăn truyền thống [4]. Trước đây, các nghiên cứu dùng kỹ thuật giải trình tự 16S rRNA chỉ xác định được cấp độ họ Bacillaceae mà không thể phân lập chính xác biến thể natto do độ phân giải phân loại học hạn chế [4]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ phản ánh mối liên hệ vi sinh gắn liền với thói quen ăn uống của người Nhật, chưa chứng minh việc ăn natto tạo ra chuyển biến lâm sàng lâu dài ở những quần thể dân cư khác [4].
Rủi ro vi khuẩn đi vào máu qua hàng rào ruột
Mặc dù được xem là men vi sinh tiềm năng, B. subtilis var. natto có thể trở thành tác nhân gây nhiễm khuẩn huyết qua hiện tượng chuyển vị vi khuẩn (bacterial translocation) [1, 3]. Hiện tượng này xảy ra khi hàng rào bảo vệ niêm mạc ruột bị suy yếu hoặc tổn thương [1, 8].
Nghiên cứu ca bệnh năm 2022 ghi nhận một bệnh nhân đa u tủy xương đang chạy thận nhân tạo bị nhiễm khuẩn huyết do B. subtilis var. natto khi ăn natto hàng ngày trong thời gian điều trị COVID-19 [1]. Viêm ruột do SARS-CoV-2 gây hội chứng rò rỉ ruột, kết hợp với suy giảm miễn dịch, đái tháo đường và thuốc ức chế miễn dịch đã tạo điều kiện cho vi khuẩn xâm nhập vào máu [1].
Một báo cáo khác năm 2022 tại Bệnh viện Chữ thập đỏ Musashino (Tokyo) mô tả nữ bệnh nhân 56 tuổi thủng đại tràng xích-ma sau khi chụp cản quang [2]. Bệnh nhân có thói quen ăn natto mỗi ngày và cấy máu phát hiện dương tính với B. subtilis var. natto xuất phát từ lỗ thủng đường tiêu hóa [2].
Năm 2024, một ca bệnh khác ghi nhận nữ bệnh nhân 41 tuổi có tiền sử xơ gan bẩm sinh bị nhiễm khuẩn huyết tái phát và viêm đường mật do B. subtilis var. natto [5]. Dù đã ngừng ăn natto, người bệnh vẫn tiến triển thành viêm tĩnh mạch huyết khối mủ [5]. Tổng quan y văn đi kèm từ 17 bài báo với 30 ca nhiễm trùng ổ bụng do B. subtilis (độ tuổi trung vị 71) ghi nhận 4 ca do biến thể natto và tỷ lệ tử vong chung là 10% [5]. Cùng năm 2024, một phụ nữ 53 tuổi có hệ miễn dịch bình thường ăn natto mỗi ngày cũng được phát hiện nhiễm khuẩn huyết kéo dài gây ổ áp xe ở gan và lách [6].
Dữ liệu dịch tễ từ bệnh viện tại Nhật Bản
Nghiên cứu hồi cứu quy mô lớn năm 2025 tại Bệnh viện Tenri (Nhật Bản) tiến hành từ ngày 1/4/2016 đến 31/3/2023 trên 4.634 mẫu cấy máu dương tính [7]. Trong số 70 mẫu phân lập được B. subtilis, có đến 69 mẫu (chiếm 99%) là biến thể B. subtilis var. natto [7].
Sau khi đánh giá nghiêm ngặt theo tiêu chuẩn chẩn đoán, các bác sĩ xác nhận 25 trường hợp (36%) là nhiễm trùng huyết thực sự [7]. Độ tuổi trung vị của người bệnh là 79 tuổi [7]. Các bệnh cảnh chính bao gồm nhiễm trùng ổ bụng, viêm phổi và nhiễm trùng đường tiết niệu [7].
Nghiên cứu ghi nhận diễn tiến lâm sàng nghiêm trọng: 7 bệnh nhân (28%) cần phẫu thuật khẩn cấp hoặc can thiệp nội soi, và 4 bệnh nhân (16%) tử vong trong vòng 30 ngày [7]. Hạn chế của nghiên cứu là thiết kế đơn trung tâm tại Nhật Bản, nơi natto được tiêu thụ phổ biến, do đó tỷ lệ này chưa thể ngoại suy hoàn toàn cho các quốc gia khác [8]. Về mặt điều trị, đa số các chủng B. subtilis var. natto phân lập được đều nhạy cảm với nhiều loại kháng sinh thông thường như penicillin và cephalosporin [8].
Những hiểu lầm thường gặp về natto
Nhiều người tin rằng thực phẩm lên men tự nhiên tuyệt đối an toàn và ăn càng nhiều càng tốt. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các ca nhiễm khuẩn cho thấy chủng vi sinh này không hoàn toàn vô hại trong mọi hoàn cảnh lâm sàng [7].
Một nhầm lẫn khác là vi khuẩn natto sẽ định cư vĩnh viễn để thay đổi hoàn toàn hệ vi sinh đường ruột. Nghiên cứu xác nhận vi khuẩn này chỉ tồn tại tạm thời trong ống tiêu hóa sau khi tiêu thụ [2]. Lợi ích vi sinh chỉ duy trì khi được nạp đều đặn, nhưng đồng thời cũng cần một hệ miễn dịch khỏe mạnh để kiểm soát số lượng vi khuẩn [1, 5].
Những ai cần thận trọng khi ăn natto?
Người có hệ miễn dịch suy giảm nghiêm trọng cần đánh giá cẩn thận trước khi dùng thực phẩm chứa vi khuẩn sống như natto [1]. Nhóm đối tượng sau ghép tế bào gốc tạo máu được khuyến cáo kiêng ăn natto và sữa chua [1].
Bệnh nhân mắc các bệnh lý nền mạn tính như ung thư máu, đái tháo đường, bệnh thận giai đoạn cuối, người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc người lớn tuổi suy nhược cần hết sức lưu ý [1, 6]. Ngoài ra, những người mắc bệnh lý tiêu hóa gây tổn thương niêm mạc, hội chứng rò rỉ ruột, tiền sử xơ gan hay viêm đường mật nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa natto vào thực đơn hàng ngày [1, 7].
Áp dụng natto an toàn trong thực tế
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh không có tổn thương tiêu hóa, natto vẫn là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng chứa nhiều vitamin K2 và protein [3]. Khi sử dụng, cần chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, bảo quản lạnh đúng quy cách để tránh nhiễm tạp khuẩn.
Không nên lạm dụng ăn natto với lượng quá lớn liên tục mỗi ngày nếu cơ thể có dấu hiệu mệt mỏi hay bất ổn tiêu hóa [5, 8]. Cần chế biến và ăn trực tiếp theo hướng dẫn, không dùng khi sản phẩm đổi mùi lạ hoặc quá hạn. Khi đang mắc các bệnh nhiễm trùng cấp tính hoặc chuẩn bị phẫu thuật tiêu hóa, nên tạm ngừng ăn natto. Người đang điều trị y tế hoặc có bệnh nền mạn tính bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung thường xuyên.
Natto là món ăn bổ dưỡng với khả năng đưa bào tử vi khuẩn sống qua dạ dày vào ruột [1]. Tuy nhiên, tác động cân bằng vi sinh cần được nhìn nhận khách quan đi kèm nhận thức về rủi ro chuyển vị vi khuẩn ở người suy giảm miễn dịch [1, 6]. Người khỏe mạnh có thể thưởng thức chừng mực, trong khi các đối tượng nguy cơ cao cần thận trọng tối đa.
