Cà phê là thức uống quen thuộc vào mỗi buổi sáng của hàng triệu người Việt Nam. Tuy nhiên, nhiều người vẫn luôn lo lắng liệu cảm giác hồi hộp hay nhịp tim nhanh sau khi uống có làm tổn hại cơ quan quan trọng này hay không.
Các bằng chứng khoa học hiện đại cho thấy điều ngược lại: uống cà phê với lượng vừa phải mang lại nhiều lợi ích cho tim mạch. Đa số các phân tích quy mô lớn chỉ ra rằng mức tiêu thụ tối ưu nằm trong khoảng 2 đến 4 tách mỗi ngày, giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh và tử vong do tim mạch [1], [2].
Cơ chế bảo vệ tim mạch của hạt cà phê
Tác dụng của cà phê đối với sức khỏe chuyển hóa và tim mạch diễn ra qua nhiều con đường sinh học phức tạp [3]. Hạt cà phê chứa lượng lớn các hợp chất có hoạt tính sinh học mang lại tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm, điều hòa mỡ máu, cải thiện độ nhạy insulin và sinh nhiệt [3].
Mặc dù việc sử dụng cà phê có thể khiến huyết áp tăng nhẹ trong thời gian ngắn, nhưng thức uống này không dẫn tới nguy cơ tăng huyết áp dài hạn [3], [4]. Đáng chú ý, các nghiên cứu ngẫu nhiên chỉ ra rằng cà phê qua màng lọc không làm thay đổi đáng kể chỉ số lipid máu, trong khi cà phê không lọc có thể làm tăng cholesterol xấu LDL và triglyceride [4]. Cà phê đều đặn còn hỗ trợ cải thiện các thông số cấu trúc tim, làm tăng thể tích tâm trương, tâm thu thất trái - thất phải và đảo ngược một số biến đổi tim do lão hóa [2].
Bằng chứng từ siêu dữ liệu UK Biobank
Một trong những công trình nghiên cứu nổi bật nhất về thói quen uống cà phê được thực hiện trên cơ sở dữ liệu UK Biobank, công bố vào năm 2022 [2]. Nhóm tác giả đã theo dõi 468.629 người trưởng thành với độ tuổi trung bình 56,2 tuổi trong thời gian theo dõi trung vị là 11 năm, đồng thời không có bệnh tim biểu hiện lâm sàng tại thời điểm ban đầu [2].
Kết quả ghi nhận nhóm uống từ 0,5 đến 3 tách cà phê mỗi ngày giảm 12% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân và giảm 17% nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch so với người không uống [2]. Nhóm này cũng giảm 21% biến cố đột quỵ [2]. Dữ liệu cộng hưởng từ tim (CMR) trên 30.650 người tham gia cho thấy kích thước buồng tim và khối lượng cơ tim phản ánh các hình mẫu cấu trúc tim khỏe mạnh hơn đáng kể ở nhóm dùng cà phê mức độ nhẹ đến vừa [2].
Các phân tích gộp lớn nói gì về liều lượng tối ưu?
Trước nghiên cứu Biobank, nhiều công trình phân tích gộp quy mô lớn cũng tìm thấy mối liên hệ phi tuyến tính hình chữ U giữa lượng cà phê tiêu thụ và bệnh tim mạch [1], [3]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp liều - đáp ứng vào năm 2015 trên 36 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu với 1.279.804 người tham gia và 36.352 ca bệnh tim mạch cho thấy nguy cơ tim mạch thấp nhất nằm ở mức 3 đến 5 tách mỗi ngày [1]. So với người không uống, người dùng lượng trung bình khoảng 3,5 tách mỗi ngày giảm 15% nguy cơ bệnh tim mạch, trong khi uống 1,5 tách mỗi ngày giảm 11% nguy cơ [1].
Một đánh giá tổng quan (umbrella review) năm 2017 tổng hợp nhiều phân tích gộp cho thấy mức giảm rủi ro tử vong do tim mạch lớn nhất đạt được ở ngưỡng 3 tách mỗi ngày, giúp giảm 19% nguy cơ tử vong do tim mạch, 16% tử vong do bệnh mạch vành và 30% tử vong do đột quỵ [5]. Ngoài ra, việc dùng từ 3 đến 5 tách mỗi ngày cũng làm giảm 15% nguy cơ mắc mới bệnh tim mạch và giảm 20% nguy cơ đột quỵ [5]. Một đánh giá toàn diện năm 2024 củng cố thêm rằng mức uống 1 đến 5 tách mỗi ngày giúp giảm nguy cơ suy tim [3].
Nghiên cứu trên nam giới và các góc nhìn lịch sử
Mối liên hệ giữa cà phê và hệ tim mạch từng là chủ đề gây tranh cãi gay gắt trong nhiều thập kỷ [1], [6]. Nghiên cứu năm 1990 trên đoàn hệ 45.589 nam giới Mỹ từ 40 đến 75 tuổi theo dõi trong 2 năm cho thấy việc dùng cà phê chứa caffeine không làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ hay nhu cầu phẫu thuật bắc cầu mạch vành [6].
Tuy nhiên, một nghiên cứu bệnh - chứng tại Hy Lạp (CARDIO2000) công bố năm 2003 trên 848 bệnh nhân bị hội chứng vành cấp lần đầu và 1.078 người đối chứng lại ghi nhận đường cong chữ J [7]. Trong nghiên cứu này, mức tiêu thụ vừa phải dưới 300 ml mỗi ngày giúp giảm nguy cơ hội chứng vành cấp với tỷ số chênh là 0,69, nhưng việc uống từ 300 đến 600 ml hoặc trên 600 ml mỗi ngày lại liên quan đến nguy cơ tăng cao lần lượt là 1,56 và 3,10 lần [7]. Sự khác biệt này cho thấy các nghiên cứu quan sát có thể chịu ảnh hưởng bởi lối sống đi kèm hoặc cách chế biến tại từng quốc gia [4], [7].
Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Một hiểu lầm phổ biến là hễ uống nhiều cà phê thì tim sẽ bị tổn hại nghiêm trọng. Tuy nhiên, các phân tích gộp lớn ghi nhận việc tiêu thụ cà phê ở mức cao nhìn chung không làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch hay tử vong so với người không dùng [1], [8], [2]. Dù vậy, lợi ích giảm nguy cơ bệnh ở mức uống rất cao thường không rõ rệt hoặc không đạt ý nghĩa thống kê so với mức uống vừa phải [1], [5].
Về mặt giới hạn nghiên cứu, phần lớn bằng chứng hiện nay đến từ các nghiên cứu quan sát tiến cứu và nghiên cứu bệnh - chứng [1], [8], [7]. Các nghiên cứu ngẫu nhiên Mendel nhằm kiểm tra mối quan hệ nhân quả chưa chứng minh được một cách vững chắc mối liên hệ nhân quả trực tiếp giữa cà phê và các biến cố tim mạch bất lợi [3]. Hiệu quả bảo vệ mạch vành vẫn còn một số điểm mơ hồ tùy thuộc vào phân nhóm và thiết kế nghiên cứu [3]. Cà phê là một hỗn hợp phức tạp và tác động thực tế còn phụ thuộc vào lượng caffeine, chất chống oxy hóa tự nhiên và phương pháp pha chế [4].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng cà phê?
Mặc dù cà phê an toàn cho người khỏe mạnh và người có tiền sử bệnh tim mạch ổn định, một số nhóm người cần cẩn trọng [8]. Những bệnh nhân tăng huyết áp chưa kiểm soát được huyết áp mục tiêu cần tránh sử dụng liều lượng lớn caffeine vì có thể gây tăng huyết áp tạm thời [8], [3]. Đối với những người đã kiểm soát tốt huyết áp, việc uống cà phê nhìn chung an toàn nhưng vẫn cần theo dõi chỉ số huyết áp thường xuyên [8].
Người có tiền sử nhồi máu cơ tim hoặc từng gặp biến cố tim mạch không bị tăng nguy cơ tái phát khi dùng cà phê thường xuyên, thậm chí mức tiêu thụ cao còn liên quan đến giảm nguy cơ tử vong trong một số phân tích [8], [5]. Tuy nhiên, tác động của cà phê lên chứng rung nhĩ vẫn chưa có kết luận chắc chắn [3]. Những người có bệnh lý tim mạch nền phức tạp hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn mức tiêu thụ phù hợp.
Áp dụng thực tế để bảo vệ tim mạch mỗi ngày
Để tối ưu hóa lợi ích từ cà phê, người dùng nên duy trì mức uống từ 2 đến 4 tách mỗi ngày, tương đương lượng dung nạp vừa phải được nhiều nghiên cứu khuyến nghị [1], [2]. Nên ưu tiên sử dụng phương pháp pha cà phê có màng lọc giấy nhằm loại bỏ các thành phần làm tăng mỡ máu như cholesterol LDL và triglyceride [4].
Hạn chế việc thêm quá nhiều đường đặc, sữa béo hoặc kem ngọt vì lượng calo dư thừa có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe chuyển hóa. Thời điểm uống thích hợp nhất là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, tránh uống quá gần giờ đi ngủ để không làm rối loạn giấc ngủ.
Uống cà phê điều độ là một thói quen ăn uống lành mạnh và an toàn cho hầu hết mọi người [8], [4]. Tuy nhiên, thức uống này không thể thay thế cho chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể thao đều đặn và việc tuân thủ phác đồ điều trị y khoa. Khi có bất kỳ biểu hiện tim mạch bất thường nào, độc giả nên đi khám chuyên khoa tim mạch sớm để được tư vấn chính xác.
