Cà phê từ lâu đã trở thành thói quen buổi sáng khó bỏ của nhiều phụ nữ hiện đại. Khi bước vào thai kỳ, không ít thai phụ hoang mang trước những lời khuyên trái chiều từ gia đình và mạng xã hội về việc phải cắt bỏ hoàn toàn đồ uống này vì sợ ảnh hưởng thai nhi.

Thực tế dữ liệu y khoa cho thấy mẹ bầu không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối cà phê nếu biết kiểm soát liều lượng an toàn. Hầu hết cơ quan y tế quốc tế đồng thuận khuyến nghị mức tiêu thụ caffeine trần dưới 200 mg mỗi ngày nhằm hạn chế nguy cơ sảy thai hoặc sinh con nhẹ cân.

Caffeine ảnh hưởng thai nhi ra sao?

Caffeine là chất kích thích hệ thần kinh trung ương, đi qua nhau thai vào tuần hoàn của thai nhi. Trong khi người mẹ chuyển hóa chất này nhờ men gan, cơ thể thai nhi còn non nớt và thiếu các enzym cần thiết để xử lý, khiến lượng caffeine tồn lưu lâu hơn trong máu của trẻ.

Khi thai kỳ tiến triển, tốc độ đào thải caffeine ở người mẹ cũng chậm lại đáng kể so với bình thường. Nồng độ caffeine duy trì ở mức cao có thể gây co mạch máu tử cung, làm giảm lưu lượng máu cung cấp dinh dưỡng và oxy đến bào thai qua dây rốn.

Bằng chứng dịch tễ: Cà phê và cân nặng thai nhi

Các nghiên cứu quan sát trên diện rộng chỉ ra mối liên hệ rõ ràng giữa việc tiêu thụ nhiều caffeine và tình trạng trẻ sơ sinh nhẹ cân (dưới 2.500 g).

Một phân tích gộp năm 2014 đánh giá 13 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu với 90.747 người tham gia và 6.303 ca nhẹ cân [1]. Kết quả cho thấy so với nhóm không uống hoặc uống rất ít, thai phụ dùng mức thấp (50-149 mg/ngày) có nguy cơ sinh con nhẹ cân tăng nhẹ với tỷ số nguy cơ tương đối (RR) là 1,13 [1]. Khi lượng dùng tăng lên mức trung bình (150-349 mg/ngày), nguy cơ tăng lên mức RR 1,38, và với mức cao (từ 350 mg/ngày trở lên), nguy cơ đạt RR 1,60 [1]. Tính bình quân, cứ mỗi 100 mg caffeine nạp thêm mỗi ngày (tương đương 1 tách cà phê), nguy cơ trẻ nhẹ cân tăng thêm 13% [1]. Trọng lượng của trẻ cũng giảm trung bình 33 g ở nhóm dùng lượng vừa và giảm 69 g ở nhóm dùng lượng cao [1].

Một phân tích gộp khác công bố năm 2023 tổng hợp 7 nghiên cứu đoàn hệ cũng xác nhận lượng tiêu thụ caffeine của mẹ làm tăng nguy cơ sinh con nhẹ cân (RR: 1,70) [2]. Trong nghiên cứu này, mỗi 100 mg caffeine tiêu thụ thêm mỗi ngày làm tăng 12% nguy cơ trẻ sơ sinh nhẹ cân (RR: 1,12) [2]. Dữ liệu cũng ghi nhận mối quan hệ liều lượng - đáp ứng phi tuyến tính rõ rệt giữa caffeine và cân nặng thai nhi [2].

Tại Ireland, nghiên cứu đoàn hệ Lifeways trên 941 cặp mẹ con vào năm 2018 cho thấy cứ nạp thêm 100 mg caffeine mỗi ngày, cân nặng lúc sinh giảm 71,9 g, chiều dài trẻ giảm 0,30 cm, chu vi vòng đầu giảm 0,12 cm và thời gian mang thai rút ngắn 0,13 tuần [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận nguy cơ sinh con nhẹ cân tăng lên (OR: 1,47) và nguy cơ sinh non tăng (OR: 1,36) [3]. Đáng chú ý, nhóm tiêu thụ caffeine cao nhất từ cà phê có nguy cơ sinh con nhẹ cân tăng gấp 3,10 lần và sinh non tăng gấp 2,74 lần so với nhóm dùng ít nhất [3].

Mối liên hệ với nguy cơ sảy thai và sinh non

Bên cạnh cân nặng, khả năng sảy thai và sinh non do caffeine cũng được giới khoa học theo dõi chặt chẽ.

Một phân tích gộp 14 nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2016 trên 130.456 thai phụ và 3.429 ca sảy thai cho thấy mức tiêu thụ caffeine cao làm gia tăng rõ rệt biến cố mất thai [4]. So với nhóm không hoặc rất ít dùng, mức tiêu thụ thấp (50-149 mg/ngày) có RR là 1,02; mức trung bình (150-349 mg/ngày) có RR là 1,16; nhưng mức cao (350-699 mg/ngày) đẩy RR lên 1,40 và mức rất cao (từ 700 mg/ngày trở lên) có RR tới 1,72 [4]. Phân tích liều lượng - đáp ứng kết luận mỗi 100 mg caffeine nạp thêm mỗi ngày liên quan đến việc tăng 7% nguy cơ sảy thai [4].

Về biến cố sinh non (dưới 37 tuần), một nghiên cứu cohort tại Nhật Bản công bố năm 2015 trên 858 phụ nữ mang thai đơn ghi nhận tổng lượng caffeine làm tăng nguy cơ sinh non (OR: 1,28 cho mỗi 100 mg/ngày nạp thêm) [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không phát hiện mối liên hệ rõ rệt giữa tổng lượng caffeine với tình trạng thai nhỏ so với tuổi thai hay trẻ nhẹ cân [5].

Giới hạn của bằng chứng hiện có

Dù các nghiên cứu dịch tễ quan sát cho thấy nguy cơ gia tăng, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) - tiêu chuẩn vàng trong y khoa - lại cung cấp kết quả thận trọng hơn.

Một tổng quan Cochrane cập nhật năm 2015 đánh giá các thử nghiệm can thiệp, trong đó chỉ có một thử nghiệm cung cấp dữ liệu phân tích gồm 568 phụ nữ uống cà phê hòa tan chứa caffeine và 629 phụ nữ dùng cà phê đã tách caffeine (decaf) [6]. Thử nghiệm này ghi nhận việc giảm tiêu thụ caffeine ở nhóm thai phụ quen uống nhiều (từ 3 tách/ngày trở lên) trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba xuống trung bình 182 mg/ngày không tạo ra khác biệt có ý nghĩa về cân nặng thai nhi, tỷ lệ sinh non hay tỷ lệ trẻ nhỏ so với tuổi thai [6].

Các tác giả Cochrane năm 2013 và 2015 đều nhấn mạnh bằng chứng can thiệp hiện tại có chất lượng thấp do cỡ mẫu còn nhỏ và khoảng tin cậy rộng, chưa đủ để khẳng định dứt khoát hay bác bỏ hiệu quả của việc kiêng hoàn toàn caffeine [7][6]. Do đó, các khuyến nghị hiện hành chủ yếu dựa trên dữ liệu an toàn dịch tễ dự phòng.

Những hiểu lầm thường gặp về caffeine thai kỳ

Nhiều người lầm tưởng caffeine chỉ có trong cà phê đen hoặc cà phê sữa. Trên thực tế, hoạt chất này xuất hiện trong rất nhiều loại thực phẩm phổ biến hằng ngày.

Nghiên cứu tại Nhật Bản cho thấy nguồn caffeine chủ yếu của thai phụ đến từ trà Nhật và trà Trung Quốc (chiếm 73,5%), trong khi cà phê chỉ chiếm 14,3% [5]. Tại Ireland, trà cũng là nguồn nạp caffeine chính chiếm 48%, cao hơn cả cà phê (39%) [3]. Trà xanh, trà đen, nước tăng lực, nước ngọt có ga và cả sô-cô-la đều chứa lượng caffeine đáng kể, khiến thai phụ dễ vô tình vượt ngưỡng an toàn mà không hay biết.

Một hiểu lầm khác là chuyển sang uống trà thảo mộc hoặc trà sữa sẽ an toàn vô hại. Nếu trà sữa pha từ cốt trà đen hay trà xanh đậm đặc, lượng caffeine dung nạp hoàn toàn có thể tương đương hoặc cao hơn một tách cà phê pha loãng.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Mặc dù ngưỡng dưới 200 mg/ngày được xem là an toàn tương đối cho đa số thai phụ, một số nhóm đối tượng cần thắt chặt việc tiêu thụ đồ uống này hơn mức bình thường.

Phụ nữ có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non hoặc thai chậm tăng trưởng trong tử cung nên tham khảo ý kiến bác sĩ để cân nhắc cắt giảm tối đa caffeine. Những thai phụ thường xuyên bị hồi hộp, tim đập nhanh, mất ngủ hoặc trào ngược dạ dày thực quản nghiêm trọng cũng nên hạn chế, vì caffeine làm tăng tiết axit và kích thích co bóp cơ trơn tiêu hóa. Người bệnh có bệnh lý tim mạch, huyết áp cao thai kỳ cần tuân thủ chỉ định điều trị riêng của chuyên khoa sản.

Áp dụng an toàn trong đời sống hằng ngày

Để vừa thỏa mãn thói quen thưởng thức vừa bảo vệ an toàn cho thai nhi, mẹ bầu có thể áp dụng các nguyên tắc điều chỉnh đơn giản sau:

Kiểm soát chặt chẽ tổng lượng dùng mỗi ngày dưới 200 mg, tương đương khoảng 1 tách cà phê pha phin loại vừa hoặc 1-2 gói cà phê hòa tan thông thường. Hãy đọc kỹ nhãn thành phần dinh dưỡng trên các sản phẩm đóng chai để tính toán cả lượng caffeine từ trà và nước ngọt.

Nên thưởng thức cà phê vào buổi sáng, sau bữa ăn no để hạn chế kích ứng niêm mạc dạ dày và tránh gây mất ngủ về đêm. Tuyệt đối không uống cà phê khi bụng đói. Mẹ bầu có thể chọn phương án pha loãng, tăng lượng sữa chua hoặc sữa tươi tiệt trùng, hoặc chuyển dần sang cà phê decaf (đã khử phần lớn caffeine). Song song đó, duy trì thói quen uống đủ nước lọc suốt cả ngày để đảm bảo tuần hoàn và lượng nước ối cho thai nhi.

Mang thai không đồng nghĩa với việc phải từ bỏ mọi sở thích cá nhân một cách cứng nhắc. Việc hiểu đúng bằng chứng khoa học giúp mẹ bầu duy trì tâm lý thoải mái, giữ được thói quen uống cà phê chừng mực trong ngưỡng an toàn để thai kỳ diễn ra khỏe mạnh, trọn vẹn.