Uống bia rượu vào buổi tối khiến đường huyết sáng hôm sau biến động thế nào?

Sau một buổi tối tụ tập cùng bạn bè bên bàn nhậu, không ít người thức dậy vào sáng hôm sau với cảm giác mệt mỏi rã rời, đầu óc choáng váng, tim đập nhanh và bụng đói cồn cào. Nhiều người cho rằng đây chỉ là cảm giác “say nguội” hay thiếu nước thông thường sau khi uống bia rượu.

Thực tế, những triệu chứng khó chịu xuất hiện vào sáng sớm này phần lớn bắt nguồn từ tình trạng hạ hoặc rối loạn đường huyết do bia rượu gây ra ^[1]. Việc sử dụng đồ uống có cồn vào buổi tối âm thầm can thiệp vào quá trình sản xuất đường tự nhiên của gan trong suốt đêm, khiến cơ thể rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng khi thức giấc [1, 2].

Cơ chế khiến bia rượu ức chế quá trình sản xuất đường tại gan

Để duy trì sự sống trong lúc ngủ kéo dài nhiều giờ liền mà không ăn uống, cơ thể người phụ thuộc hoàn toàn vào hai hoạt động chính tại gan: phân giải nguồn dự trữ glycogen và tân tạo đường (gluconeogenesis) [1, 7]. Tân tạo đường là quá trình gan tự tổng hợp các phân tử glucose mới từ các nguồn nguyên liệu phụ như lactate, glycerol và alanine để cung cấp liên tục cho não bộ và các cơ quan ^[2].

Tuy nhiên, khi cồn (ethanol) đi vào cơ thể, gan phải ưu tiên toàn bộ nguồn lực để xử lý và đào thải chất độc này ^[3]. Quá trình oxy hóa rượu nhờ enzyme alcohol dehydrogenase dẫn đến sự gia tăng mạnh nồng độ phân tử khử NADH, làm tăng tỷ lệ NADH/NAD+ trong tế bào gan [2, 3, 7]. Sự mất cân bằng chuyển hóa này ngay lập tức làm tê liệt và ức chế quá trình tân tạo đường [1, 2, 7].

Bên cạnh việc chặn đứng hoạt động sản xuất đường mới, rượu còn kích thích tăng cường hoạt tính của enzyme glycogen phosphorylase, thúc đẩy phân giải nhanh chóng lượng dự trữ glycogen có sẵn tại gan [2, 4]. Khi kho dự trữ glycogen cạn kiệt mà quá trình tân tạo đường lại bị khóa chặt, lượng đường giải phóng vào máu giảm sút nghiêm trọng, dẫn đến hạ đường huyết lúc đói vào rạng sáng [1, 2, 7].

Bằng chứng khoa học: Rượu làm biến động đường huyết sau 10-12 giờ

Tác động gây hạ đường huyết của rượu vào ban đêm đã được ghi nhận cụ thể qua nhiều mô hình nghiên cứu chuyển hóa. Nghiên cứu thực hiện năm 2002 và 2003 trên các bệnh nhân đái tháo đường tuýp 1 cho thấy việc uống rượu vào lúc 21 giờ tối làm giảm đáng kể lượng đường huyết sau 10 đến 12 giờ so với những ngày không dùng rượu [2, 4]. Điều này trùng khớp hoàn toàn với thời điểm mọi người thức dậy vào khoảng 7 đến 9 giờ sáng hôm sau [2, 4].

Các nhà khoa học phát hiện rằng sau khi rượu được chuyển hóa hết, độ nhạy insulin tại gan tạm thời gia tăng, kích thích gan thu nạp glucose để tái tạo lại kho dự trữ glycogen bị cạn kiệt, từ đó càng kéo đường huyết trong máu giảm sâu hơn trước khi các chỉ số dần trở về trạng thái ổn định sau nhiều giờ [2, 4].

Nghiên cứu công bố năm 2015 sử dụng phương pháp pha loãng đồng vị phóng xạ đã làm sáng tỏ hơn dòng luân chuyển glucose trong cơ thể ^[2]. Ở trạng thái nhịn đói kéo dài, uống rượu cấp tính gây ra sự sụt giảm sâu và nhất quán tỷ lệ xuất hiện glucose (Ra), đi kèm với tỷ lệ biến mất glucose (Rd) tăng cao một cách không phù hợp ^[2]. Nghiên cứu trên mô hình động vật nhịn ăn 48 đến 72 giờ đã cạn kiệt glycogen cho thấy rượu cấp tính làm suy giảm rõ rệt quá trình tân tạo đường ^[2]. Cồn ức chế phụ thuộc theo liều lượng quá trình tân tạo đường từ lactate, giảm tổng hợp glucose mới từ glycerol và alanine, đồng thời làm giảm chỉ số tái tạo glucose toàn cơ thể ^[2].

Ngoài ra, nghiên cứu tổng hợp dữ liệu khám sức khỏe tại Nhật Bản công bố năm 2021 khẳng định việc uống rượu cấp tính làm gia tăng nguy cơ hạ đường huyết thông qua ức chế tân tạo đường tại gan, tình trạng này xảy ra phổ biến ở trạng thái nhịn đói ở cả người bình thường không mắc đái tháo đường lẫn bệnh nhân tiểu đường ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn: Biến động từ hạ đường huyết đến rối loạn kéo dài

Trong những giờ đầu sau khi uống rượu, tốc độ phân giải glycogen diễn ra nhanh có thể khiến đường huyết tăng nhẹ tạm thời ^[3]. Tuy nhiên, khi đêm về và thời gian nhịn đói kéo dài, tác dụng ức chế tân tạo đường của ethanol chiếm ưu thế, dẫn đến tình trạng hạ đường huyết rõ rệt [1, 7]. Ở những người thường xuyên lạm dụng rượu, sự cân bằng nội môi đường huyết (glycemic allostasis) trong trạng thái nhịn ăn bị rối loạn kéo dài ngay cả khi đã trải qua thời gian dài cai rượu ^[3].

Tình trạng hạ đường huyết sau bữa nhậu ban đêm đặc biệt nguy hiểm vì các triệu chứng như vã mồ hôi, bủn rủn chân tay, lơ mơ hay choáng váng rất dễ bị nhầm lẫn với hiện tượng say rượu hoặc mệt mỏi thông thường [1, 2]. Người bệnh có thể chìm vào giấc ngủ sâu mà không nhận biết được cơ thể đang rơi vào trạng thái thiếu hụt glucose nghiêm trọng [1, 2].

Ai nên đặc biệt thận trọng khi uống rượu bia?

Hiện tượng ức chế tân tạo đường do bia rượu có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai, nhưng một số nhóm đối tượng đối mặt với mức độ rủi ro cao hơn nhiều ^[1]:

• Bệnh nhân đái tháo đường: Những người mắc đái tháo đường tuýp 1 hoặc đang điều trị bằng insulin hay thuốc kích thích bài tiết insulin có nguy cơ bị hạ đường huyết ban đêm và sáng sớm ở mức độ nghiêm trọng [1, 2].
• Người có bệnh lý về gan: Rối loạn chức năng gan hoặc khả năng tân tạo đường kém làm suy giảm nghiêm trọng khả năng duy trì lượng đường huyết ổn định khi đói ^[1].
• Phụ nữ: Phụ nữ thường có độ nhạy insulin cao hơn và khả năng tân tạo đường tại gan thấp hơn nam giới do tác động của nồng độ hormone 17beta-estradiol trong máu cao hơn ^[1].
• Người cao tuổi: Nam giới lớn tuổi có khả năng tân tạo đường suy giảm so với thanh niên, khiến nguồn cung cấp glucose vào sáng sớm trước bữa ăn không đủ đáp ứng ^[1].
• Người suy dinh dưỡng, ăn uống kém hoặc dùng thuốc giảm đau: Những người đang nhịn đói, bỏ bữa tối khi uống rượu, thiếu dinh dưỡng hoặc dùng thuốc giảm đau có nguy cơ hạ đường huyết cao hơn đáng kể do lượng glycogen dự trữ vốn đã rất thấp ^[1].

Lời khuyên thực tế để bảo vệ đường huyết sau bữa tối

Để hạn chế tối đa tình trạng rối loạn và tụt đường huyết vào sáng hôm sau, việc điều chỉnh thói quen ăn uống trong và sau khi sử dụng đồ uống có cồn là rất quan trọng:

• Tuyệt đối không uống bia rượu khi bụng đói: Nhịn đói làm cạn kiệt lượng glycogen dự trữ, khiến gan mất đi tấm lá chắn bảo vệ duy nhất khi rượu làm tê liệt quá trình tân tạo đường [1, 3].
• Kết hợp ăn nhẹ thực phẩm giàu carbohydrate: Trước khi đi ngủ hoặc trong lúc uống rượu, nên bổ sung một lượng tinh bột vừa phải để cung cấp glucose ngoại sinh, bù đắp sự thiếu hụt do gan bị ức chế tổng hợp đường [2, 3].
• Ăn sáng đầy đủ sau khi thức dậy: Một bữa ăn sáng lành mạnh với tinh bột phức hợp và protein giúp nhanh chóng phục hồi kho dự trữ glycogen và tái lập khả năng kiểm soát đường huyết của cơ thể.
• Kiểm tra đường huyết chặt chẽ: Những người có bệnh lý đái tháo đường cần chủ động kiểm tra đường huyết trước khi đi ngủ và ngay sau khi thức dậy nếu có sử dụng đồ uống có cồn ^[4].

Biến động đường huyết vào sáng sớm sau một đêm uống rượu bia không đơn thuần là cảm giác mệt mỏi thoáng qua mà phản ánh sự ức chế chuyển hóa trực tiếp tại tế bào gan [1, 2]. Hiểu rõ phản ứng của cơ thể và chủ động điều chỉnh lượng tiêu thụ sẽ giúp bạn bảo vệ sức khỏe và duy trì năng lượng ổn định. Những người có bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc gan mật cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để nhận được chỉ định dùng thuốc và chế độ sinh hoạt an toàn.