Nhiều người rỉ tai nhau tìm mua vảy tê tê (xuyên sơn giáp), tán thành bột mịn để uống với hy vọng thông sữa, giải độc, tan khối u. Tuy nhiên, hành vi sử dụng vị thuốc trôi nổi, không rõ nguồn gốc này tiềm ẩn mối họa lớn về ngộ độc các kim loại nặng độc hại như chì, asen, thủy ngân và các hóa chất bảo quản công nghiệp.
Việc uống bột xuyên sơn giáp không có chứng nhận an toàn có thể khiến người dùng tích tụ độc chất vào gan, thận và xương. Cơ thể không thể đào thải hết các kim loại nặng nguy hại qua đường bài tiết thông thường nếu nạp lượng lớn từ các sản phẩm ô nhiễm.
Nguy cơ tiềm ẩn từ dược liệu vảy động vật
Xuyên sơn giáp thực chất là lớp vảy sừng bảo vệ bên ngoài của loài tê tê. Trong tự nhiên, các mô sừng và vảy của động vật có khả năng hấp thụ và tích tụ nhiều kim loại nặng từ môi trường sinh sống, đất ô nhiễm và nguồn nước. Tê tê là loài động vật hoang dã nguy cấp, bị cấm săn bắt và buôn bán thương mại, nên mọi nguồn vảy trên thị trường chợ đen đều không qua kiểm nghiệm an toàn thực phẩm.
Bên cạnh nguy cơ nhiễm độc tự nhiên từ chuỗi thức ăn, vảy tê tê buôn lậu thường bị ngâm tẩm hóa chất chống mốc, hóa chất tẩy trắng hoặc trộn thêm bột kim loại nặng để tăng trọng lượng. Người dùng đem nghiền cả mảng vảy thành bột uống trực tiếp mà không qua quá trình chiết tách độc chất sẽ đưa thẳng toàn bộ kim loại nặng vào dạ dày.
Cơ chế tích tụ kim loại nặng vào các mô sừng và cơ thể
Kim loại nặng như chì (Pb), asen (As), cadmi (Cd) hay crom (Cr) có đặc tính bám dính bền vững vào các chuỗi protein và mô sừng keratin. Một nghiên cứu năm 2019 khảo sát trên vảy cá nước ngọt chỉ ra rằng các kim loại nặng gồm Pb, Zn (kẽm) và Cr tích tụ rất cao trong vảy và vượt ngưỡng cho phép [1]. Sự phơi nhiễm kéo dài này gây ra các dị tật cấu trúc trên lớp vảy như hư hỏng bề mặt, xói mòn vòng vảy và rối loạn phân bố sắc tố [1]. Điều này minh chứng lớp sừng bảo vệ của động vật là nơi lắng đọng độc chất kim loại nặng từ môi trường [1].
Khi người bệnh uống bột chứa kim loại nặng, độc chất đi vào máu và vận chuyển đến các mô đích. Chì thường thay thế canxi lắng đọng trong xương nhiều năm, gây tổn thương hệ thần kinh và thiếu máu. Trong khi đó, asen và cadmi tấn công trực tiếp vào cầu thận, tế bào gan và gây biến đổi cấu trúc tế bào nếu tích lũy qua thời gian dài.
Nghiên cứu khoa học nói gì về ô nhiễm kim loại nặng?
Hiện tại, chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trực tiếp kiểm nghiệm độc học trên nhóm bột xuyên sơn giáp bán trôi nổi do đây là mặt hàng bị cấm buôn bán thương mại. Dữ liệu hiện có chủ yếu phản ánh tình trạng phơi nhiễm kim loại nặng trong môi trường sống, chuỗi thức ăn và các sinh vật mang lớp vảy bảo vệ:
Nghiên cứu công bố năm 2019 tại Ấn Độ: Các nhà khoa học thu thập vảy cá mè giống Labeo rohita thuộc hai nhóm kích thước (nhỏ hơn hoặc bằng 40 cm và lớn hơn 40 cm) từ 3 chợ thuộc huyện Ludhiana trong thời gian 6 tháng [1]. Kết quả phân tích hiển vi và hóa học ghi nhận nồng độ chì (Pb), kẽm (Zn) và crom (Cr) trong vảy cá đều vượt ngưỡng an toàn [1]. Vảy cá lớn tích tụ kim loại nặng nhiều hơn do thời gian phơi nhiễm môi trường lâu hơn [1]. Nghiên cứu này cho thấy các mô dạng sừng, vảy hấp thụ kim loại nặng rất mạnh [1].
Nghiên cứu tổng quan năm 2024 tại Bangladesh: Phân tích 10 công trình khoa học về dư lượng kim loại nặng trong thực phẩm [2]. Kết quả cho thấy nồng độ asen dao động từ mức không phát hiện (ND) đến 1,3 mg/kg, cadmi từ ND đến 0,64 mg/kg, chì từ ND đến 2,4 mg/kg và crom từ ND đến 2,5 mg/kg [2]. Nghiên cứu cảnh báo rằng nguy cơ ung thư tích lũy đối với As, Cd, Cr vượt ngưỡng chấp nhận và việc tiếp xúc lâu dài có thể làm gia tăng nguy cơ ung thư dạ dày và phổi [2].
Nghiên cứu năm 2016 tại tỉnh Thiểm Tây (Trung Quốc): Đánh giá 562 mẫu ngũ cốc ngẫu nhiên từ 94 địa điểm đại diện cho thấy mức ô nhiễm Cd và Pb đáng chú ý hơn các kim loại khác [3]. Mặc dù chỉ số phơi nhiễm trung bình nằm trong ngưỡng an toàn, nguy cơ sức khỏe cá nhân đối với crom (Cr) được ghi nhận là 3,08 x 10(-4)/năm, vượt tiêu chuẩn 5,0 x 10(-5)/năm của Ủy ban Quốc tế về Bảo vệ Bức xạ (ICRP) [3].
Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2024 tại Tây Nam Nigeria: Khảo sát các mẫu nông sản phát hiện lượng cadmi trong đu đủ đạt 0,077 mg/kg và chì đạt 0,074 mg/kg, đều vượt ngưỡng an toàn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [4]. Nồng độ chì trong dưa hấu lên tới 1,760 mg/kg và trong xoài lên tới 1,620 mg/kg, vượt xa ngưỡng cho phép [4].
Nghiên cứu năm 2014 tại Thiên Tân (Trung Quốc): Phân tích đất tại khu vực công nghiệp và khai khoáng cho thấy sự tích tụ phức tạp của asen (As), crom (Cr), cadmi (Cd), đồng (Cu), niken (Ni), chì (Pb), kẽm (Zn) và thủy ngân (Hg) [5]. Mức độ ô nhiễm đất dao động từ nặng đến đặc biệt nghiêm trọng, tạo điều kiện cho độc chất phát tán vào chuỗi thức ăn qua rễ cây và động vật ăn đất, kiến, côn trùng [5].
Nghiên cứu năm 2020 tại Nigeria: Xác định con đường chính dẫn kim loại nặng vào chuỗi thức ăn là qua đất, nước mặt và sự rửa trôi công nghiệp [6]. Con người phơi nhiễm độc chất này chủ yếu qua ăn uống, hít thở và tiếp xúc qua da [6]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh thực phẩm bán tự do ở các chợ ngoài trời có nguy cơ nhiễm bẩn kim loại nặng rất cao [6].
Hiểu lầm thường gặp về bột xuyên sơn giáp
Nhiều người tin rằng bột vảy tê tê là "thần dược" chữa tắc tia sữa, chữa ung thư hoặc tiêu u lành tính. Khoa học hiện đại chưa từng xác nhận vảy tê tê có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư hay điều trị dứt điểm các bệnh nan y.
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là cho rằng dược liệu tự nhiên thì không có độc tính. Trên thực tế, vảy động vật săn bắt trái phép từ môi trường ô nhiễm hoặc bảo quản bằng lưu huỳnh, muối asen có thể biến thành nguồn độc chất trực tiếp. Các quá trình tán mịn thủ công không thể loại bỏ được các ion kim loại nặng đã liên kết trong mô sừng.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Phụ nữ sau sinh và đang cho con bú: Tuyệt đối không uống bột vảy tê tê trôi nổi để "kích sữa". Nếu bột nhiễm chì hoặc asen, kim loại nặng có thể đi qua đường tiêu hóa của mẹ và bài tiết một phần qua sữa mẹ, gây nguy cơ ngộ độc cho trẻ sơ sinh.
Người có bệnh nền về gan và thận: Gan và thận là cơ quan xử lý chất độc. Bột chứa kim loại nặng sẽ tăng gánh nặng lọc máu, có thể gây tổn thương tế bào gan và suy giảm chức năng thận mạn tính.
Người già và trẻ nhỏ: Hệ miễn dịch và hàng rào bảo vệ đường ruột của nhóm đối tượng này yếu, rất nhạy cảm với các phản ứng viêm và độc tố tích lũy từ nguồn dược liệu không rõ nguồn gốc.
Lời khuyên và cách tiếp cận an toàn
Thay vì tìm kiếm các vị thuốc bất hợp pháp và nguy cơ ngộ độc cao như xuyên sơn giáp, người bệnh nên đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng nguyên nhân.
Nếu cần bồi bổ hoặc thông tia sữa, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền để sử dụng các thảo dược hợp pháp đã qua kiểm nghiệm chất lượng, được cấp phép lưu hành. Không tự ý mua bột mịn đóng túi không nhãn mác, không nguồn gốc bán tràn lan trên mạng xã hội. Uống đủ nước, duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng là nền tảng an toàn nhất cho sức khỏe.
