Uống cà phấn tàu kéo dài: Rủi ro tổn thương gan thận ít người biết

Nhiều gia đình thường có thói quen hái hoặc mua các loại thảo dược tự nhiên về phơi khô, nấu nước uống thay trà quanh năm. Tâm lý chuộng thảo mộc vì nghĩ rằng "cây cỏ tự nhiên lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc" khiến nhiều bài thuốc truyền miệng được tin dùng không kiểm soát. Trong số đó, cà phấn tàu được nhiều người sắc đặc uống liên tục mỗi ngày nhằm mục đích thanh nhiệt, hỗ trợ các bệnh lý hô hấp hay giải độc.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy thảo dược này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nếu sử dụng quá liều hoặc dùng trong thời gian dài. Thử nghiệm trên tế bào cho thấy dịch chiết thực vật này ở nồng độ cao có thể làm sụt giảm nghiêm trọng tỷ lệ sống của tế bào gan và thận ^[1]. Ngoài ra, việc dùng chung thảo dược còn có nguy cơ kích thích các enzym chuyển hóa thuốc tại gan, làm biến đổi hiệu quả điều trị của các thuốc tây y đi kèm ^[2].

Độc tính tiềm ẩn từ thói quen sắc đặc và uống kéo dài

Nhiều người quan niệm nước sắc càng đặc, tác dụng chữa bệnh sẽ càng nhanh và mạnh. Thực tế hoàn toàn ngược lại, nồng độ hoạt chất quá mức trong các ấm thuốc cô đặc có thể vượt ngưỡng đào thải an toàn của các cơ quan nội tạng. Các nghiên cứu độc học hiện đại chỉ ra rằng an toàn sinh học của thảo dược phụ thuộc chặt chẽ vào mức liều lượng tiếp nạp vào cơ thể ^[1].

Cơ thể con người chuyển hóa hầu hết hoạt chất qua gan và đào thải tàn dư qua thận. Khi người dùng nạp dịch chiết dược liệu ở nồng độ đậm đặc kéo dài, các tế bào gan và tế bào ống thận phải chịu tải lượng chuyển hóa rất lớn. Điều này giải thích tại sao cùng một vị thuốc, dùng liều thấp thì hỗ trợ bảo vệ trước stress oxy hóa nhưng khi đẩy lên nồng độ cao lại gây độc trực tiếp lên tế bào ^[1].

Tổ chức Y tế Thế giới cũng đã đưa ra khuyến cáo về việc các cây thuốc truyền thống cần phải trải qua những nghiên cứu khoa học sâu hơn về tác dụng phụ gây độc, bởi các hợp chất có hoạt tính sinh học của thực vật vừa có vai trò bảo vệ nhưng cũng có thể mang bản chất độc tính ^[3]. Thiếu nhận thức này khiến người bệnh dễ rơi vào tình trạng suy giảm chức năng gan thận âm thầm.

Nghiên cứu chỉ ra rủi ro tổn thương tế bào gan và thận

Nghiên cứu công bố năm 2014 đã khảo sát độ an toàn và tác động bảo vệ của dịch chiết cồn-nước từ cà phấn tàu (Desmodium adscendens) trên hai dòng tế bào: tế bào gan người (HEPG2) và tế bào thận (LLC-PK1) ^[1]. Thử nghiệm đánh giá mức độ sống của tế bào bằng phương pháp MTS, đo lượng enzym lactate dehydrogenase (LDH) giải phóng ra ngoài và theo dõi hình thái học của tế bào ^[1].

Kết quả ghi nhận ở nồng độ thấp gồm 1 mg/ml và 10 mg/ml, dịch chiết không làm biến đổi khả năng sống hay lượng giải phóng LDH của tế bào gan và thận ^[1]. Tuy nhiên, khi nồng độ dịch chiết tăng vọt lên mức 100 mg/ml, tỷ lệ tế bào sống đã sụt giảm nghiêm trọng khoảng 40% (p < 0.05) ^[1]. Điểm sáng duy nhất ở nồng độ thấp (1 mg/ml và 10 mg/ml) là khả năng bảo vệ tế bào thận LLC-PK1 trước tình trạng stress oxy hóa do glucose kích hoạt sau 24 giờ ^[1].

Các tác giả nghiên cứu đi đến kết luận rằng chỉ nồng độ thấp mới đạt ngưỡng an toàn cho tế bào gan và thận, đồng thời khuyến nghị rõ ràng: nếu sử dụng dịch chiết này như thực phẩm bổ sung bảo vệ sức khỏe thì bắt buộc phải dùng ở mức liều thấp nhất ^[1]. Thói quen đun sắc cô đặc tại nhà hoàn toàn có thể đẩy nồng độ dịch chiết chạm ngưỡng độc hại đối với tế bào ^[1].

Nguy cơ tương tác thuốc và dữ liệu độc tính trường diễn

Một công trình khoa học năm 2017 tiến hành đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của dịch chiết nước lá cà phấn tàu trên chuột cống trắng Wistar ^[2]. Trong thử nghiệm độc tính cấp tính đường uống, liều gây chết trung bình (LD50) của dịch chiết được xác định ở mức 1122 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[2]. Dù các tác giả đánh giá dịch chiết nhìn chung an toàn ở mức liều thông thường trên người, thử nghiệm bán trường diễn lại phát hiện một rủi ro dược lý đáng kể ^[2].

Cụ thể, dịch chiết thực vật đã làm giảm thời gian gây liệt của zoxazolamine và ngăn chặn thiopentone gây ngủ ở động vật thử nghiệm so với nhóm đối chứng ^[2]. Hiện tượng này được giải thích là do thảo dược gây kích nạp các enzym chuyển hóa CYP trong gan ^[2]. Khi các enzym CYP bị kích ứng hoạt động quá mức, chúng sẽ đẩy nhanh tốc độ phân hủy các thuốc tân dược dùng kèm, dẫn đến giảm hoặc mất hiệu lực điều trị của thuốc ^[2].

Thêm vào đó, bằng chứng khoa học hiện nay về độc tính mạn tính (trường diễn) khi uống thảo dược này trong nhiều tháng hoặc nhiều năm vẫn còn rất hạn chế ^[2]. Người dùng thường tự ý uống kéo dài mà không hề hay biết rằng các độc chất thảo mộc có thể tích tụ dần theo thời gian, gây suy gan hoặc viêm thận kẽ không phục hồi.

Hiểu lầm "cây cỏ tự nhiên luôn vô hại"

Một định kiến ăn sâu vào nếp nghĩ của nhiều người là thảo mộc tự nhiên không chứa hóa chất tổng hợp nên dùng bao nhiêu cũng tốt. Thực tế y học cổ truyền và dược lý học hiện đại đều khẳng định mọi dược liệu đều có liều dùng giới hạn. Các nghiên cứu hóa thực vật cho thấy lá cà phấn tàu chứa rất nhiều hợp chất sinh học phức tạp như flavonoid (vitexin, isovitexin), phenylethylamine, tetrahydroisoquinolone, triterpenoid saponin, tyramine và hordenin ^[2].

Một số thảo dược dùng lâu ngày có thể bộc lộ độc tính muộn rất phức tạp trên mô bệnh học và các chỉ số sinh hóa máu ^[4]. Ngay cả khi một chất chiết xuất cho kết quả ít độc hại trong thử nghiệm cấp tính, việc hấp thu lặp đi lặp lại qua chế độ bán cấp hoặc mạn tính vẫn có thể phá hủy mô học cơ quan đích ^[4]. Khi người dùng tự ý kết hợp nhiều loại cây cỏ với nhau hoặc uống nước sắc đặc mỗi ngày, các chất này sẽ tương tác lẫn nhau, tạo thêm gánh nặng cho hệ thống lọc của thận.

Dấu hiệu tổn thương tạng do thảo dược thường diễn tiến âm thầm ở giai đoạn đầu. Bệnh nhân không sốt, không đau bụng dữ dội mà chỉ có biểu hiện mệt mỏi mơ hồ, chán ăn, vàng da nhẹ hoặc nước tiểu sẫm màu. Đến khi xuất hiện phù nề hay suy giảm lượng nước tiểu rõ rệt thì tổn thương mô gan, mô thận đã bước sang giai đoạn nặng.

Nhóm người tuyệt đối nên thận trọng

Từ các cơ chế dược lý đã được làm rõ, những đối tượng có nguy cơ cao cần đặc biệt cẩn trọng trước khi sử dụng vị thuốc này. Nhóm đầu tiên là người đã có tiền sử bệnh gan (viêm gan B, C, gan nhiễm mỡ, men gan cao) hoặc suy giảm chức năng thận. Tế bào gan và thận của nhóm bệnh nhân này vốn đã bị tổn thương, rất dễ gục ngã trước nồng độ dịch chiết đậm đặc ^[1].

Nhóm thứ hai là người đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tân dược như thuốc huyết áp, tim mạch, đái tháo đường hoặc thuốc an thần. Do dịch chiết cây có khả năng kích hoạt hệ enzym chuyển hóa CYP tại gan, việc uống cùng lúc có thể khiến nồng độ thuốc điều trị trong máu bị suy giảm đột ngột, làm mất tác dụng kiểm soát bệnh nền ^[2].

Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng cần tránh dùng nước sắc thảo mộc bừa bãi. Việc thiếu dữ liệu lâm sàng về tính an toàn trên các đối tượng nhạy cảm này có thể dẫn đến những phản ứng phụ nguy hiểm cho sự phát triển của thai nhi và sức khỏe của trẻ nhỏ.

Áp dụng an toàn trong đời sống thường nhật

Để bảo vệ sức khỏe và phòng tránh nguy cơ ngộ độc, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học cơ bản khi tiếp cận với cây thuốc nam:

• Không sắc thuốc quá đặc: Việc đun nấu cạn nước để cô đặc dịch chiết sẽ làm tăng mạnh nồng độ hoạt chất, dễ chạm ngưỡng gây độc tế bào thận và tế bào gan ^[1]. Nên pha loãng vừa phải nếu có chỉ định dùng.
• Giới hạn thời gian sử dụng: Tránh biến nước lá cây thành nước uống thay trà quanh năm. Mỗi liệu trình thảo mộc chỉ nên kéo dài từ vài ngày đến vài tuần tùy theo hướng dẫn chuyên môn, tuyệt đối không tự ý uống trường diễn.
• Uống cách xa thuốc tây: Nhằm phòng ngừa nguy cơ tương tác thuốc qua enzym gan, nếu cần dùng thảo dược phải uống cách xa các loại thuốc tây tối thiểu 2 đến 3 giờ ^[2]. Tốt nhất, hãy thông báo rõ ràng cho bác sĩ điều trị về các loại trà lá đang dùng.
• Lắng nghe cơ thể và kiểm tra sức khỏe: Ngừng uống ngay lập tức khi xuất hiện các triệu chứng lạ như nổi mẩn ngứa, chán ăn, buồn nôn, tức hạ sườn phải hoặc nước tiểu sẫm màu. Định kỳ xét nghiệm men gan (AST, ALT) và chức năng thận (Creatinine) nếu có thói quen dùng thảo dược thường xuyên.

Tóm lại, cà phấn tàu là một vị thuốc quý với nhiều hoạt tính sinh học hữu ích trong y học dân gian và hiện đại ^[2]. Tuy nhiên, ranh giới giữa tác dụng hỗ trợ và nguy cơ gây độc tế bào phụ thuộc trực tiếp vào liều lượng và cách dùng ^[1]. Hãy là người tiêu dùng thông thái, luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền trước khi dùng bất kỳ loại thảo mộc nào kéo dài để bảo vệ lá gan và quả thận của chính mình.