Cà phấn tàu trị viêm khớp: Bằng chứng khoa học nói gì?

Đau nhức xương khớp là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người trung niên và cao tuổi. Khi thời tiết chuyển mùa, các cơn đau sưng tại khớp ngón tay, đầu gối hay cổ chân lại tái phát khiến việc đi lại, sinh hoạt gặp nhiều khó khăn. Trước tình trạng này, không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng, trong đó có cây cà phấn tàu (thuộc chi Desmodium), với hy vọng đẩy lùi bệnh mà không phải dùng thuốc tây dài ngày.

Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự chữa khỏi viêm khớp như lời đồn? Câu trả lời từ khoa học hiện nay là: Cà phấn tàu chứa một số hoạt chất flavonoid và phenolic có tiềm năng kháng viêm, giảm đau trên mô hình động vật thí nghiệm, nhưng hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định hiệu quả điều trị viêm khớp.

Dân gian đồn thổi và thực tế khoa học

Trong đời sống thường ngày, các cây họ Đậu thuộc chi Desmodium (như cà phấn tàu, thóc lép) thường được người dân thu hái cả cây hoặc rễ về sắc nước uống trị đau lưng, mỏi gối, phong thấp. Nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên lành tính, có thể dùng thay thế hoàn toàn đơn thuốc của bác sĩ mà không lo tác dụng phụ.

Thực tế, kinh nghiệm dân gian là nguồn gợi ý quan trọng cho nghiên cứu y dược học hiện đại. Dù vậy, việc truyền tai nhau công dụng "thần kỳ" thường phóng đại quá mức giá trị thật. Một vị thuốc muốn trở thành phương pháp chữa bệnh chính thức cần trải qua quy trình nghiên cứu khắt khe từ ống nghiệm, thử nghiệm trên súc vật, cho đến thử nghiệm lâm sàng nhiều giai đoạn trên người bệnh.

Cơ chế sinh học: Kháng viêm và chống oxy hóa

Hiện tượng sưng đau trong viêm khớp liên quan mật thiết đến phản ứng viêm cấp tính và mạn tính cùng sự gia tăng các gốc tự do gây hại tế bào. Các phản ứng viêm thường giải phóng các chất trung gian như histamine, serotonin, bradykinin trong giai đoạn đầu và các prostaglandin ở giai đoạn sau ^[1]. Đồng thời, các cytokine tiền viêm như interleukin-1beta (IL-1beta), yếu tố hoại tử khối u (TNF-alpha) và chất oxy hóa malondialdehyde (MDA) được giải phóng ồ ạt tại ổ khớp, gây tổn thương sụn và màng hoạt dịch ^[2].

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt tính giảm đau và kháng viêm của các loài thảo mộc thường bắt nguồn từ nhóm hợp chất tự nhiên phenolic và flavonoid ^[1]. Các hoạt chất này sở hữu khả năng chống oxy hóa mạnh, dọn dẹp các gốc tự do và ức chế quá trình peroxy hóa lipid [1, 7]. Khi vào cơ thể động vật thí nghiệm, chúng tác động làm giảm nồng độ các chất trung gian gây viêm và thúc đẩy hoạt động của hệ thống enzym phòng thủ chống oxy hóa nội sinh [2, 3].

Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì về chi Desmodium?

Để làm rõ giá trị dược lý của các loài thuộc chi cà phấn tàu (Desmodium), các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm trên động vật và nuôi cấy tế bào.

Nghiên cứu của Zhu và cộng sự (2011) ghi nhận hoạt tính kháng viêm của chiết xuất ethanol từ cây Desmodium podocarpum có liên quan đến sự hiện diện của 5 nhóm hợp chất chính gồm: phenols, phytosterols, arylpropionic acids, saponins và enols ^[1]. Điều này cho thấy chiết xuất toàn phần chứa tổ hợp đa dạng các chất có hoạt tính sinh học.

Tại Ấn Độ, một nghiên cứu công bố năm 2006 đánh giá chiết xuất cồn của cây Desmodium gangeticum trên chuột cống bị gây viêm khớp bằng chất bổ trợ (adjuvant-induced arthritic rats) ^[3]. Nhóm nghiên cứu tiến hành phân đoạn và nhận thấy phân đoạn chứa phenolics có hoạt lực mạnh nhất. Qua sắc ký lỏng hiệu năng cao điều chế, hai hợp chất chống oxy hóa mạnh là caffeic acid và chlorogenic acid lần đầu tiên được phân lập từ loài cây này ^[3]. Khi chuột viêm khớp được dùng chiết xuất D. gangeticum ở liều 100 mg/kg hoặc phân đoạn phenolics ở liều 50 mg/kg, nồng độ peroxy hóa lipid giảm xuống, trong khi hệ thống enzym chống oxy hóa gồm superoxide dismutase (SOD), glutathione và catalase tăng lên đáng kể, đạt mức gần tương đương nhóm đối chứng khỏe mạnh ^[3].

Đến năm 2009, một nghiên cứu khác khảo sát chiết xuất methanol từ cây Desmodium triflorum DC (MDT) trên chuột nhắt ^[2]. Nhóm tác giả dùng mô hình quặn đau do acid acetic và thử nghiệm formalin để đo lường khả năng giảm đau, đồng thời dùng mô hình gây phù bàn chân chuột bằng lambda-carrageenan để đánh giá phản ứng viêm ^[2]. Kết quả cho thấy MDT ở các mức liều 0,5 g/kg và 1,0 g/kg làm giảm rõ rệt số cơn quặn đau do acid acetic và rút ngắn thời gian liếm chân ở giai đoạn muộn của thử nghiệm formalin ^[2]. Ở thử nghiệm kháng viêm, MDT làm giảm sưng phù chân chuột tại các thời điểm 3, 4, 5 và 6 giờ sau khi tiêm carrageenan ^[2]. Tại giờ thứ 3, chiết xuất này giúp tăng hoạt tính SOD và glutathione reductase (GRd) ở gan, đồng thời giảm lượng MDA, nitric oxide (NO), IL-1beta và TNF-alpha tại mô bàn chân bị phù ^[2]. Cơ chế kháng viêm của dược liệu được xác định là nhờ hạ nồng độ MDA thông qua tăng cường SOD, GRd, đồng thời điều hòa IL-1beta và TNF-alpha ^[2].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2014 trên các hợp chất phenolic phân lập từ lá và thân cây Desmodium caudatum cũng bổ sung thêm bằng chứng ở mức độ tế bào ^[4]. Các nhà khoa học đã tách chiết được 4 hợp chất flavanonol, 1 xanthone và 3 hợp chất flavonoid glycoside ^[4]. Khi thử nghiệm trên tế bào đuôi gai tủy xương kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS), hai hợp chất flavanonol (đánh số 1 và 2) thể hiện khả năng ức chế sản sinh các chất gây viêm gồm IL-6, IL-12 p40 và TNF-alpha với giá trị IC50 từ 6,0 đến 29,4 microM ^[4]. Hợp chất xanthone (số 5) thể hiện khả năng dọn gốc tự do DPPH và triệt tiêu các gốc oxy hóa phản ứng nội bào trên dòng tế bào HaCaT của người ^[4].

Về tác động thần kinh, nghiên cứu năm 2001 chỉ ra dịch chiết nước của Desmodium gangeticum không có tác dụng giảm đau trên mô hình đĩa nhiệt (hot plate), nhưng lại chống quặn đau mạnh trong thử nghiệm gây đau bụng bằng acid acetic trên chuột nhắt ^[5]. Dịch chiết này cũng thể hiện tác dụng ức chế thần kinh trung ương mức độ vừa phải khi làm giảm vận động tự nhiên của súc vật thí nghiệm ^[5].

Giới hạn lớn của bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm mang lại triển vọng tốt, người bệnh cần nhìn nhận rõ những khoảng trống lớn giữa nghiên cứu tiền lâm sàng và việc điều trị thực tế.

Tất cả các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở mô hình chuột thí nghiệm hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [2, 3, 4]. Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nào trên cơ thể người được tiến hành để xác định liều dùng tối ưu, tính an toàn dài hạn hay hiệu quả thực sự của cà phấn tàu đối với bệnh nhân viêm xương khớp hay viêm khớp dạng thấp.

Thêm vào đó, sinh khả dụng của các flavonoid và phenolic tự nhiên khi đi qua hệ tiêu hóa của người thường biến đổi phức tạp. Hàm lượng các hoạt chất trong cây mọc hoang dã phụ thuộc rất lớn vào thổ nhưỡng, mùa vụ thu hái và phương pháp chiết tách. Nước sắc thủ công tại nhà khó lòng đạt được nồng độ hoạt chất chuẩn hóa như các phân đoạn tinh chế trong phòng thí nghiệm [2, 4].

Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh

Nhiều người bệnh khớp thường mắc phải các sai lầm có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe:

Thứ nhất, ngộ nhận "thảo dược tự nhiên là vô hại". Bất kỳ thảo mộc nào chứa hoạt chất sinh học đều có thể tạo gánh nặng chuyển hóa lên gan và thận nếu dùng liều cao, kéo dài không kiểm soát.

Thứ hai, tự ý bỏ thuốc tây y. Viêm khớp dạng thấp hay thoái hóa khớp tiến triển cần được điều trị y khoa bài bản để làm chậm quá trình biến dạng khớp và tàn phế. Tự ý dừng thuốc đặc trị để chuyển hẳn sang uống nước lá cà phấn tàu có thể làm bùng phát đợt viêm cấp tính nguy hiểm.

Thứ ba, tin vào lời quảng cáo "chữa dứt điểm". Viêm khớp mạn tính là bệnh lý gắn liền với quá trình thoái hóa hoặc rối loạn tự miễn. Hiện chưa có dược liệu đơn lẻ nào có khả năng "chữa khỏi hoàn toàn" căn bệnh này.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Do dữ liệu an toàn trên người còn thiếu thốn, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý sử dụng cà phấn tàu hoặc các chiết xuất tương tự:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bằng chứng an toàn về việc hoạt chất trong cây có gây ảnh hưởng tới thai nhi hay tiết qua sữa mẹ hay không.
• Người có bệnh lý suy gan, suy thận: Khả năng chuyển hóa và đào thải độc chất suy giảm, việc uống các dịch chiết thảo dược đậm đặc có thể làm tăng nguy cơ tổn thương tạng.
• Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc giảm đau, an thần hoặc thuốc tim mạch: Chiết xuất từ chi Desmodium từng được ghi nhận có tác dụng ức chế thần kinh trung ương mức độ vừa ở động vật ^[5], do đó có thể gây tương tác bất lợi nếu dùng chung với các thuốc tác động lên hệ thần kinh hoặc thuốc ức chế men gan.
• Người chuẩn bị phẫu thuật: Cần ngưng các loại thảo dược tự phát để phòng ngừa nguy cơ chảy máu hoặc tương tác với thuốc gây mê.

Lời khuyên chăm sóc khớp an toàn

Việc kiểm soát bệnh khớp đòi hỏi lối sống khoa học và kiên trì, thay vì phụ thuộc vào các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.

Người bệnh nên xây dựng chế độ dinh dưỡng lành mạnh, ưu tiên các thực phẩm tự nhiên giàu chất chống oxy hóa đã được chứng minh an toàn như rau xanh đậm, quả mọng, cá béo giàu acid béo omega-3. Duy trì cân nặng hợp lý giúp giảm tải đáng kể áp lực cơ học lên các khớp chịu lực như khớp gối, khớp háng và cột sống.

Vận động nhẹ nhàng thường xuyên với các môn thể thao ít tác động mạnh như bơi lội, đi bộ trên nền phẳng, yoga hoặc đạp xe giúp nuôi dưỡng sụn khớp và tăng cường độ dẻo dai của khối cơ quanh khớp.

Nếu có ý định dùng thêm bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ cà phấn tàu, người bệnh bắt buộc phải trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp đang điều trị cho mình. Tuyệt đối không tự ý dùng bài thuốc này thay thế cho phác đồ điều trị nội khoa tiêu chuẩn.

Cà phấn tàu chứa các hoạt chất phenolic và flavonoid có hoạt tính chống viêm, giảm đau đáng chú ý trên mô hình động vật thí nghiệm [1, 2, 3]. Dù vậy, việc thiếu hụt hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng trên người khiến dược liệu này chưa thể coi là giải pháp thay thế thuốc trị viêm khớp. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa và duy trì lối sống khoa học để bảo vệ khớp lâu dài.