Bước qua tuổi 60, nhiều người lo sợ nguy cơ loãng xương, gãy xương nên tự ý mua các loại viên uống canxi liều cao để sử dụng hàng ngày. Thói quen này xuất phát từ tâm lý cho rằng chất dinh dưỡng này uống càng nhiều thì xương sẽ càng đặc chắc và dẻo dai.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học những năm gần đây chỉ ra việc nạp thừa canxi từ các chế phẩm bổ sung liều cao, đặc biệt là khi dùng đơn độc, có thể không giúp xương chắc khỏe hơn mà ngược lại còn làm tăng nguy cơ vôi hóa mạch máu và các biến cố tim mạch nguy hiểm [1], [2].

Nỗi lo loãng xương sau tuổi 60 và sai lầm lạm dụng viên uống

Xương của con người liên tục trải qua quá trình thoái hóa và tái tạo. Khi tuổi tác tăng cao, đặc biệt ở phụ nữ sau mãn kinh và nam giới lớn tuổi, tốc độ mất xương diễn ra nhanh chóng, dẫn đến giảm mật độ khoáng chất xương và tăng nguy cơ gãy xương ở những vị trí nhạy cảm như cổ xương đùi hoặc cột sống [2]. Để phòng ngừa, việc bổ sung dưỡng chất được coi là giải pháp kinh điển suốt nhiều thập kỷ [2].

Dù vậy, ranh giới giữa việc bù đắp lượng thiếu hụt và nạp quá mức thường bị xóa nhòa. Thay vì chú trọng nguồn thực phẩm hàng ngày, nhiều người lựa chọn các loại viên nén liều cao với suy nghĩ tiện lợi và hiệu quả nhanh. Đáng chú ý, các nguy cơ ngoài xương từ việc lạm dụng viên uống canxi dường như đang làm lu mờ những lợi ích đối với hệ xương khớp [1].

Cơ chế tác động: Canxi dư thừa đi vào xương hay đóng cặn ở thành mạch?

Nồng độ canxi trong máu bình thường được kiểm soát rất chặt chẽ bởi các hormone điều hòa [3]. Tuy nhiên, việc uống một lượng lớn canxi dạng viên có thể làm nồng độ canxi trong huyết thanh tăng vọt đột ngột trong thời gian ngắn [4]. Tình trạng này có thể kích hoạt các rối loạn nhịp tim hoặc tạo điều kiện thúc đẩy quá trình vôi hóa mạch máu [4].

Nghiên cứu cơ chế in vitro cho thấy các tế bào cơ trơn mạch máu có hiện tượng vôi hóa khi nồng độ canxi trong môi trường nuôi cấy tăng cao [5]. Đây không phải là một hiện tượng lắng đọng vật lý hay hóa học đơn thuần [5]. Quá trình này bắt nguồn từ sự gia tăng hình thành các túi chất nền (matrix vesicles) bên trong tế bào cơ trơn mạch máu, sau đó chúng bị đẩy ra ngoài và lắng đọng canxi tại khoang ngoại bào [5].

Khi tiếp xúc kéo dài với nồng độ canxi cao, các tế bào cơ trơn mạch máu bị thay đổi biểu hiện gen và chuyển sang kiểu hình giống tế bào tạo xương (osteoblastic phenotype) [5]. Thành động vật cũng biểu hiện các thụ thể cảm nhận canxi tham gia trực tiếp vào quá trình này [5]. Bên cạnh đó, việc nạp quá nhiều dưỡng chất này còn có thể gây hại cho hệ tim mạch qua việc thúc đẩy trạng thái tăng đông máu hoặc làm tăng nồng độ yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi 23 (fibroblast growth factor-23), kéo theo tăng độ cứng động mạch và vôi hóa mô mềm [3].

Các bằng chứng khoa học về nguy cơ tim mạch từ viên canxi

Nhiều phân tích gộp và nghiên cứu đoàn hệ quy mô lớn đã cảnh báo nguy cơ từ việc sử dụng các chế phẩm bổ sung canxi:

Phân tích gộp năm 2012 của Bolland và cộng sự chỉ ra tín hiệu mạnh mẽ rằng canxi đơn độc (không kèm vitamin D) có thể làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim với tỷ số nguy hại HR là 1,31 (KTC 95%: 1,02 đến 1,67; p = 0,035) [6]. Một phân tích gộp khác dựa trên các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược cũng ước tính việc dùng viên uống canxi làm tăng khoảng 30% nguy cơ nhồi máu cơ tim [2].

Năm 2021, một phân tích gộp gồm 13 thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược (RCT) trên 28.935 người tham gia nhóm can thiệp và 14.243 người nhóm đối chứng đã xác nhận viên uống canxi làm tăng 15% nguy cơ mắc bệnh tim mạch (CVD) (RR 1,15; KTC 95%: 1,06-1,25) và tăng 16% nguy cơ bệnh tim thiếu máu cục bộ (CHD) (RR 1,16; KTC 95%: 1,05-1,28), đặc biệt trên đối tượng phụ nữ khỏe mạnh sau mãn kinh [7]. Khi phân tích nhóm nhỏ, mức bổ sung 1.000 mg canxi mỗi ngày từ viên uống làm tăng đáng kể các nguy cơ này [7].

Dữ liệu quan sát thực tế cũng ghi nhận kết quả đáng lo ngại:

  • Nghiên cứu Kuopio Osteoporosis theo dõi 10.555 phụ nữ lớn tuổi trong 7 năm cho thấy người dùng viên uống canxi có tỷ số nguy hại đối với bệnh tim thiếu máu cục bộ là 1,24 (KTC 95%: 1,02-1,52) [5].
  • Đoàn hệ EPIC-Heidelberg theo dõi 23.980 người trưởng thành trong 11 năm ghi nhận tỷ số nguy hại đối với nhồi máu cơ tim ở nhóm dùng viên canxi lên tới 1,86 (KTC 95%: 1,17-2,96) [5].
  • Sambrook và cộng sự thử nghiệm ngẫu nhiên trên 602 người cao tuổi suy yếu chia thành các nhóm: đối chứng, tiếp xúc ánh nắng hàng ngày, hoặc tiếp xúc ánh nắng kèm uống canxi [5]. Kết quả ghi nhận 218 ca tử vong; so với nhóm chỉ phơi nắng, nhóm dùng thêm canxi có tỷ số nguy hại tử vong chung là 1,47 (KTC 95%: 1,05-2,06) và tử vong do tim mạch là 1,76 (KTC 95%: 1,10-2,82) [5].

Ngoài ra, phân tích gộp trên 3 thử nghiệm có đối chứng giả dược ghi nhận canxi kết hợp vitamin D làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim (nguy cơ tương đối RR 1,21; KTC 95%: 1,01-1,44; P = 0,04), đột quỵ (RR 1,20; KTC 95%: 1,00-1,43; P = 0,05) và biến cố gộp gồm nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ (RR 1,16; KTC 95%: 1,02-1,32; P = 0,02) [1].

Tranh cãi y khoa và các giới hạn của bằng chứng hiện tại

Mặc dù xuất hiện nhiều tín hiệu an toàn đáng báo động, mối liên hệ giữa việc bổ sung canxi và bệnh tim mạch vẫn đang là chủ đề tranh luận với nhiều kết quả trái chiều [1].

Một số nghiên cứu chỉ ra rằng dữ liệu thống kê từ phân tích gộp về nguy cơ nhồi máu cơ tim chỉ nằm ở mức ý nghĩa biên (marginal significance), với khoảng tin cậy 95% có cận dưới tiệm cận 1 [6], [4]. Hơn nữa, hầu hết các thử nghiệm lâm sàng ban đầu được thiết kế nhằm đánh giá mật độ xương và tỷ lệ gãy xương, chứ không lấy kết cục tim mạch làm mục tiêu chính hay thứ cấp [6]. Vì vậy, việc theo dõi và xác định các biến cố tim mạch không được chuẩn hóa đồng nhất, dễ dẫn tới việc báo cáo thừa hoặc thiếu [6], [4].

Nhiều công trình lớn không tìm thấy mối nguy hiểm này. Thử nghiệm WHI trên hơn 36.000 phụ nữ ghi nhận việc dùng canxi kết hợp vitamin D không làm tăng đáng kể các biến cố tim mạch được giám định độc lập hay tỷ lệ tử vong chung [4]. Phân tích gộp năm 2010 gồm toàn bộ người tham gia WHI cho thấy nguy cơ tim mạch ở nhóm dùng canxi kèm vitamin D không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (RR 1,04; KTC 95%: 0,92-1,18) [4].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên đối chứng giả dược của Lewis và cộng sự cũng không tìm thấy sự gia tăng tỷ lệ tử vong hoặc nhập viện lần đầu vì bệnh xơ vữa mạch máu [6]. Tương tự, nghiên cứu của Radford và cộng sự cùng các phân tích gộp khác ghi nhận việc bổ sung canxi không làm tăng nguy cơ tử vong do tim mạch hoặc tỷ lệ tử vong nói chung ở phụ nữ cao tuổi [1], [3].

Hiểu lầm thường gặp: Càng uống nhiều thì xương càng đặc?

Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm uống thật nhiều canxi sẽ giúp bù đắp hoàn toàn lượng xương đã mất do tuổi già. Thực tế, phân tích gộp trên các thử nghiệm ngẫu nhiên ở người từ 50 tuổi trở lên cho thấy việc bổ sung canxi đơn độc hoặc kết hợp vitamin D chỉ giúp giảm khoảng 12% nguy cơ gãy xương tương đối [2].

Nhiều người còn nhầm tưởng canxi từ thuốc hay viên sủi cũng hoạt động y hệt như dưỡng chất nạp từ bữa ăn. Khác với nguồn thực phẩm tự nhiên được hấp thu chậm rãi qua hệ tiêu hóa, các dạng viên nén giải phóng ồ ạt có thể gây ra hiện tượng tăng canxi máu thoáng qua [4]. Điều này kích thích phản ứng của thành mạch và tiềm ẩn nguy cơ bất lợi cho tim [5], [4]. Canxi không thể tự gắn vào xương nếu thiếu sự phối hợp hài hòa của các vi chất khác, và việc dư thừa chỉ dẫn đến quá tải cho hệ tuần hoàn [5], [3].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi dùng chế phẩm bổ sung?

Trước các bằng chứng về tim mạch, việc sử dụng các chế phẩm bổ sung canxi cần hết sức cẩn trọng ở các nhóm đối tượng:

  • Người cao tuổi có tiền sử bệnh tim mạch, xơ vữa động mạch hoặc từng bị nhồi máu cơ tim, đột quỵ [1], [7].
  • Người cao tuổi thể trạng suy yếu (frail elderly), bởi dữ liệu cho thấy việc dùng thêm viên canxi ở nhóm nguy cơ cao này có thể làm tăng tỷ lệ tử vong tim mạch [5].
  • Người có chế độ dinh dưỡng hàng ngày vốn đã phong phú các thực phẩm giàu khoáng chất [7].
  • Người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính khác hoặc có bệnh lý nền cần phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào [8].

Lượng dùng an toàn và hướng dẫn áp dụng vào bữa ăn hàng ngày

Hầu hết các hướng dẫn dinh dưỡng và phòng ngừa loãng xương hiện nay (như khuyến nghị từ National Osteoporosis Foundation 2014, AACE/ACE 2016, NOGG 2017) đều đề xuất tổng lượng canxi nạp vào cơ thể (bao gồm cả ăn uống và bổ sung) nên duy trì ở mức 1.000 đến 1.300 mg/ngày, hoặc dao động 700-1.200 mg/ngày cho người từ 50 tuổi trở lên [8], [2], [7]. Để phòng ngừa gãy xương do loãng xương và điều chỉnh cường cận giáp thứ phát ở người già, người trong viện dưỡng lão hay người dùng glucocorticoid, mức khuyến cáo là 1.000-1.200 mg canxi kết hợp 800 IU vitamin D mỗi ngày [8].

Nguyên tắc ưu tiên hàng đầu là khắc phục tình trạng thiếu hụt canxi thông qua việc cải thiện chế độ ăn uống tự nhiên [8]. Nguồn dưỡng chất từ sữa tăng cường, sữa chua, phô mai, các loại cá nhỏ ăn cả xương, đậu phụ và rau xanh thẫm là giải pháp lành mạnh, vừa giúp xương chắc khỏe mà không gây sốc nồng độ khoáng chất trong máu [2], [4].

Chế phẩm bổ sung chỉ nên hướng tới những cá nhân có nguy cơ gãy xương cao hoặc những người bị thiếu hụt canxi và vitamin D nghiêm trọng mà không thể bù đắp qua thực phẩm [8]. Khi cần sử dụng viên uống, nên ưu tiên chia thành các liều nhỏ thường xuyên thay vì uống một liều cực cao trong một lần [8]. Lưu ý thêm, các thử nghiệm cho thấy việc uống vitamin D liều cao hàng năm có thể làm tăng nguy cơ té ngã và gãy xương, do đó phương thức bổ sung đều đặn liều thấp cũng được ưu tiên hơn [8].

Bổ sung canxi sau tuổi 60 là một biện pháp hỗ trợ xương khớp cần thiết, nhưng không nên thực hiện bừa bãi hay lạm dụng liều cao. Người lớn tuổi hãy xây dựng một chế độ ăn uống cân bằng, duy trì vận động nhẹ nhàng ngoài trời và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên môn để xác định chính xác liệu bản thân có thực sự cần dùng thêm viên uống hay không.