Nhiều người tìm đến hà thủ ô như một vị thuốc bồi bổ, làm đen râu tóc và hỗ trợ tăng cường sức khỏe. Tuy nhiên, không ít trường hợp sau vài ngày sử dụng đã gặp phải hiện tượng đau bụng âm ỉ, đi ngoài phân lỏng, thậm chí tiêu chảy liên tục nhiều lần trong ngày. Tình trạng này khiến người dùng hoang mang, không rõ bản thân mua phải dược liệu giả, cơ địa không hợp hay do cách dùng sai.

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến hiện tượng tiêu chảy là do người dùng sử dụng hà thủ ô chưa qua chế biến đúng cách, khiến hàm lượng emodin và các dẫn xuất anthraquinone tự do còn sót lại quá cao [1], [2]. Emodin là một hợp chất tự nhiên có hoạt tính nhuận tràng, kích thích nhu động ruột; khi nạp vào cơ thể với lượng lớn, chất này sẽ gây kích ứng đường tiêu hóa dẫn đến tiêu chảy quá mức [2], [3].

Vì sao uống hà thủ ô gây rối loạn tiêu hóa?

Hà thủ ô (tên khoa học là Polygonum multiflorum) là loại dược thảo phổ biến trong y học phương Đông, được sử dụng từ hơn 2.000 năm qua [1], [3]. Trong thành phần tự nhiên của củ hà thủ ô tươi chứa nhóm hợp chất anthraquinone, tiêu biểu là emodin và physcion [1], [2]. Tỷ lệ emodin trong hà thủ ô và các cây cùng họ có thể đạt mức xấp xỉ 1% [2].

Về mặt dược lý, emodin là thành phần hoạt tính mang lại nhiều tác động sinh học [4], [3]. Một trong những tác dụng kinh điển của nhóm anthraquinone nói chung và emodin nói riêng là khả năng kích thích co bóp cơ trơn ruột già và thúc đẩy bài tiết dịch, tạo ra tác dụng giải quyết táo bón [2], [3]. Tuy nhiên, nếu người dùng uống phải củ hà thủ ô tươi chỉ mới phơi khô đơn thuần mà chưa qua các bước khử tính tả hạ, lượng anthraquinone tự do đi thẳng vào đường ruột sẽ kích ứng niêm mạc dữ dội, gây đau quặn bụng và tiêu chảy tháo phân.

Cơ chế tác động của dẫn chất anthraquinone

Bản chất của các anthraquinone tự do như emodin trong hà thủ ô là hợp chất gây kích thích nhuận tràng mạnh mẽ [2], [3]. Khi vào ống tiêu hóa, các hợp chất này làm giảm tái hấp thu nước và điện giải tại đại tràng, đồng thời tăng cường co bóp cơ trơn của thành ruột.

Khi lượng hoạt chất này vượt ngưỡng hấp thu thông thường của cơ thể, lượng nước tích tụ lớn trong lòng ruột kết hợp cùng nhu động ruột bị kích thích dồn dập sẽ tạo nên những cơn đau bụng dữ dội kèm theo hiện tượng đi ngoài phân lỏng nhiều lần [2], [3].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu độc tính cũng chỉ ra rằng emodin tự do cùng các hợp chất liên quan có thể gây ảnh hưởng đến chức năng tế bào nếu tích lũy liều cao [2], [5]. Khi vào trong cơ thể qua đường uống, quá trình chuyển hóa của emodin diễn ra nhanh thông qua hiện tượng glucuronid hóa sâu rộng, nhưng lượng tồn dư tự do tại chỗ ở đường ruột vẫn đủ sức gây rối loạn tiêu hóa cấp tính nếu dùng sai quy cách [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về thành phần của hà thủ ô?

Để làm rõ các mặt dược tính lẫn độc tính của thảo dược này, giới khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm chuyên sâu:

Một tổng quan công bố năm 2014 đánh giá các báo cáo về tác dụng phụ của hà thủ ô ghi nhận sự gia tăng báo cáo về độc tính trên gan, thận và phôi thai [1]. Đánh giá này chỉ ra rằng các anthraquinone tự do như emodin và physcion là những nhân tố chính liên quan đến độc tính [1]. Đáng chú ý, độc tính của dịch chiết nước cao hơn dịch chiết cồn và axeton, đồng thời hà thủ ô sống chưa chế biến có độc tính mạnh hơn hà thủ ô đã chế biến (Polygonum multiflorum Praeparata) [1]. Mặc dù hàm lượng emodin và physcion đo được lại tăng lên sau quá trình chế biến, sự tương tác phức tạp giữa các thành phần như TSG và physcion có thể đã làm giảm độc tính tế bào của emodin [1]. Giới hạn của đánh giá là các nghiên cứu vẫn chưa thống nhất hoàn toàn về cơ chế chuyển hóa chi tiết giữa dạng sống và dạng chế biến [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 sử dụng tế bào L02 để kiểm tra cơ chế gây độc gan của emodin bằng kỹ thuật phân tích đạm định lượng [2]. Kết quả phát hiện 662 protein biểu hiện khác biệt và chứng minh emodin ức chế chuỗi hô hấp ty thể của tế bào [2]. Sự ức chế này gây sụt giảm điện thế màng ty thể, tăng caspase-3, tăng các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và gây rối loạn tổng hợp năng lượng ATP, dẫn đến tổn thương và tự chết tế bào gan [2]. Nghiên cứu này đồng thời ghi nhận emodin là chất có hoạt tính nhuận tràng giảm táo bón, nhưng việc ức chế chức năng ty thể là lời cảnh báo về độc tính khi dùng quá liều [2]. Giới hạn của nghiên cứu là chỉ tiến hành trên mô hình tế bào in vitro [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên mô hình vi mô gan chuột (rat liver micro-tissue) đã phân lập tế bào nhu mô gan bằng phương pháp tưới rửa hai bước nhằm đánh giá mức độ độc tế bào gan của 5 hợp chất đơn phân trong hà thủ ô [5]. Kết quả xếp hạng mức độ độc tính giảm dần theo thứ tự: monanthone dạng emodin > rhein > emodin > emodin-8-O-beta-D-glucopyranoside > physcion [5]. Thử nghiệm cho thấy độc tính tế bào gan tăng dần phụ thuộc vào liều lượng và thời gian tiếp xúc của thuốc [5].

Mặt khác, các nghiên cứu cũng khẳng định tác động hai mặt của dược liệu. Một nghiên cứu năm 2012 thực hiện trên chuột cống SD bị tổn thương gan do CCl4, được cho uống dịch chiết nước hà thủ ô tươi và emodin liên tục trong 56 ngày [6]. Kết quả ghi nhận dịch chiết nước giúp hạ men gan AST, ALT, giảm malonaldehyde, phục hồi hoạt tính enzyme chống oxy hóa catalase và glutathione S-transferase, đồng thời giảm chất chỉ thị viêm TNF-alpha và giảm thoái hóa mỡ gan [6]. Nghiên cứu năm 2016 trên tế bào HT22 và mô hình đột quỵ thiếu máu não cục bộ ở chuột cho thấy emodin giảm tỷ lệ chết tế bào thông qua con đường truyền tín hiệu PI3K/Akt và giảm thể tích khối nhồi máu não [4]. Nghiên cứu năm 2024 cũng ghi nhận hà thủ ô và các thành phần như stilbene, emodin hỗ trợ chức năng nhận thức, cải thiện tổn thương ty thể trong các mô hình tiền lâm sàng [7].

Hai mặt lợi ích và rủi ro từ hà thủ ô

Từ các dữ liệu khoa học, rõ ràng hà thủ ô vừa mang hoạt tính sinh học có lợi vừa tiềm ẩn rủi ro nếu sử dụng sai mục đích hoặc sai cách thức.

Về mặt tích cực, các hoạt chất trong hà thủ ô như emodin và TSG thể hiện tiềm năng bảo vệ thần kinh, kháng viêm, chống oxy hóa, kích hoạt tín hiệu AMPK/Nrf2 và ức chế các chất gây viêm như NO, PGE2, TNF-alpha [4], [7], [8]. Ở góc độ tiêu hóa, khả năng nhuận tràng của emodin có thể là một liệu pháp tự nhiên cho những người bị chứng táo bón mạn tính [2], [3].

Tuy nhiên, rủi ro xuất hiện khi dược liệu không được kiểm soát chặt chẽ. Việc dùng liều lượng quá cao hoặc uống hà thủ ô liên tục trong thời gian dài là nguyên nhân dễ dẫn đến tổn thương tế bào và độc tính [1], [5], [3]. Trong khi liều thấp và ngắn ngày có thể mang lại hiệu quả bảo vệ, liều cao và kéo dài lại là yếu tố kích hoạt các phản ứng có hại [1], [3]. Đặc biệt, biểu hiện tiêu chảy là dấu hiệu cảnh báo sớm nhất cho thấy lượng anthraquinone đưa vào cơ thể đang vượt ngưỡng chịu đựng của niêm mạc ruột.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hà thủ ô

Rất nhiều người lầm tưởng rằng hà thủ ô chỉ cần đào củ tươi lên, rửa sạch bụi đất, thái lát rồi phơi khô là có thể đun nước uống hàng ngày để làm đẹp tóc. Đây là sai lầm nguy hiểm nhất. Củ tươi chứa trọn vẹn các thành phần anthraquinone tự do với tính tả hạ cực mạnh [1], [2]. Uống trực tiếp nước sắc này hầu như luôn dẫn đến tình trạng đau bụng quặn và tiêu chảy cấp.

Một hiểu lầm khác là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng không độc". Nghiên cứu cho thấy độc tính của hà thủ ô phụ thuộc trực tiếp vào thời gian dùng và liều lượng dùng [1], [5], [3]. Việc tự ý sắc uống đặc trong nhiều tháng liền không chỉ làm tổn thương đường tiêu hóa mạn tính mà còn tăng gánh nặng đào thải cho gan và thận [1], [3].

Ngoài ra, nhiều người nghĩ rằng tiêu chảy chỉ là hiện tượng "thải độc cơ thể" bình thường khi mới bắt đầu dùng thảo mộc. Đây là quan điểm phản khoa học. Tiêu chảy kéo dài dẫn tới mất nước, mất cân bằng điện giải và bào mòn niêm mạc ruột non lẫn đại tràng, hoàn toàn không phải cơ chế làm sạch tự nhiên nào.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các đặc tính dược lý và độc học đã được nghiên cứu, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng hà thủ ô:

  • Người có hệ tiêu hóa kém, tỳ vị hư hàn, thường xuyên đi ngoài phân sống hoặc đang bị tiêu chảy: Sử dụng hà thủ ô chưa chế biến sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng mất nước và rối loạn tiêu hóa do tác dụng nhuận tràng mạnh của emodin [2], [3].
  • Người có tiền sử mắc các bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan: Do các hợp chất emodin, rhein có khả năng ức chế chuỗi hô hấp ty thể và gây độc tế bào gan phụ thuộc liều [2], [5].
  • Người mắc bệnh thận hoặc có chức năng thận yếu: Các dữ liệu độc tính cho thấy nguy cơ gây hại trên thận khi dùng liều cao kéo dài [1], [3].
  • Phụ nữ mang thai: Các nghiên cứu đã cảnh báo về khả năng gây độc tính phôi thai và độc tính sinh sản của dược liệu này [1], [3].
  • Trẻ nhỏ và người đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc thù: Cần có sự đồng ý của bác sĩ để tránh tương tác bất lợi.

Cách khắc phục và áp dụng thực tế an toàn

Khi gặp hiện tượng tiêu chảy sau khi uống hà thủ ô, bước đầu tiên và quan trọng nhất là phải ngừng uống ngay lập tức để đường ruột hồi phục. Cần bổ sung nước và các chất điện giải nếu tình trạng tiêu chảy diễn ra nhiều lần.

Để sử dụng hà thủ ô an toàn cho sức khỏe, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc chế biến và sử dụng:

  • Tuyệt đối không dùng hà thủ ô sống: Phải dùng hà thủ ô đã qua chế biến đúng quy chuẩn y học cổ truyền (thường được gọi là chế hà thủ ô) [1]. Quá trình ngâm, ninh nấu với các phụ liệu (như nước đậu đen) và phơi sấy nhiều lần giúp biến đổi và giảm bớt các tác dụng phụ tả hạ quá mức của anthraquinone tự do [1].
  • Kiểm soát thời gian và liều lượng: Không lạm dụng việc uống trà hà thủ ô thay nước lọc mỗi ngày. Các nghiên cứu đã chỉ rõ việc dùng liều cao hoặc dùng trong thời gian dài sẽ dễ bộc lộ độc tính hơn hẳn so với việc dùng liều thấp trong thời gian ngắn [1], [3].
  • Thời điểm sử dụng: Không nên uống thuốc hoặc trà thảo dược khi bụng quá đói để tránh kích ứng niêm mạc dạ dày và ruột non. Nên dùng sau bữa ăn chính.
  • Tham khảo ý kiến chuyên gia: Luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình bổ sung nào, đặc biệt đối với người đang có bệnh nền.

Hà thủ ô là một dược liệu có giá trị lâu đời với nhiều tiềm năng sinh học đã được khoa học ghi nhận [4], [7], [3]. Tuy nhiên, dược tính luôn đi kèm với độc tính nếu không được xử lý và kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt [1], [5]. Việc nhận biết rõ nguyên nhân gây tiêu chảy do emodin sẽ giúp người dùng cảnh giác, loại bỏ thói quen tự ý dùng củ tươi thô mộc và biết cách bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa một cách khoa học.