Nhiều bậc phụ huynh muốn áp dụng chế độ ăn DASH (giàu rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và giảm muối) cho cả gia đình để xây dựng thói quen lành mạnh từ sớm. Tuy nhiên, mối bận tâm lớn là liệu chế độ ăn này có khiến trẻ nhỏ bị no sớm, thiếu hụt năng lượng và chậm tăng cân hay không.

Hiện nay, các nghiên cứu chưa chứng minh chế độ ăn DASH trực tiếp gây chậm tăng cân ở trẻ nhỏ, nhưng dữ liệu dinh dưỡng chỉ ra rằng tình trạng thiếu hụt năng lượng và giảm mật độ calo trong khẩu phần là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến chậm phát triển thể chất [1], [2]. Bằng chứng quan sát cho thấy mức độ tuân thủ DASH của trẻ phản ánh thói quen của cha mẹ, trong khi các thử nghiệm lâm sàng trên trẻ chậm tăng cân nhấn mạnh vai trò sống còn của việc bảo đảm đủ đậm độ calo [3], [4].

Chế độ ăn DASH và mức năng lượng ở trẻ nhỏ

Một nghiên cứu quan sát trên gần 700 cặp cha mẹ và con cái đã đánh giá mối liên hệ giữa chất lượng dinh dưỡng của phụ huynh và trẻ nhỏ [3]. Kết quả ghi nhận điểm số tuân thủ chế độ ăn DASH của cha mẹ giải thích khoảng 10,6% sự biến thiên về điểm DASH của con, độc lập với các yếu tố nhân khẩu học [3].

Ở nghiên cứu này, trẻ em đạt trung bình 54,3% điểm số tối đa của DASH, trong khi cha mẹ đạt 56,6% [3]. Trẻ tiêu thụ lượng năng lượng trung bình là 1751 ± 431 kcal/ngày, không có sự khác biệt đáng kể so với mức 1763 ± 524 kcal/ngày ở người lớn [3]. Năng lượng nạp vào của cha mẹ giải thích 9,2% sự thay đổi trong mức năng lượng ăn vào của con trẻ [3]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ ghi nhận thói quen ăn uống tự nhiên chứ không can thiệp áp đặt một thực đơn DASH khắt khe lên trẻ nhỏ [3].

Nguy cơ chậm tăng cân do thiếu hụt năng lượng

Chậm tăng cân hoặc chậm lớn không do nguyên nhân thực thể (non-organic failure to thrive) xảy ra khi trẻ không nhận đủ năng lượng cần thiết cho độ tuổi [5], [1]. Nguyên nhân phổ biến nhất của hội chứng chậm tăng cân ở trẻ em là thiếu hụt lượng calo nạp vào, trong khi các bệnh lý thực thể chỉ chiếm khoảng 1,4% các trường hợp theo một số báo cáo [2]. Khi khẩu phần ăn bị giảm đậm độ năng lượng hoặc mất cân đối, trẻ rất dễ bị suy dinh dưỡng [2], [6].

Chẳng hạn, một khảo sát lâm sàng trên 8 trẻ từ 14 đến 27 tháng tuổi bị chậm tăng cân cho thấy việc uống quá nhiều nước ép trái cây (từ 12 đến 30 oz/ngày) chiếm tới 25% đến 60% tổng năng lượng hằng ngày [5]. Lượng nước ép này làm giảm cảm giác thèm các thức ăn đặc khác, khiến khẩu phần chỉ đạt 78% đến 92% mức năng lượng khuyến nghị, làm giảm lượng đạm và chất béo [5]. Hậu quả là toàn bộ 8 trẻ đều có cân nặng dưới bách phân vị thứ 5 và mức thiếu hụt cân nặng theo chiều dài từ 11% đến 25% [5].

Bù đắp năng lượng và hành vi ăn uống ở trẻ chậm tăng cân

Khi cơ thể nhận không đủ calo, việc điều chỉnh độ đậm đặc năng lượng của thức ăn là biện pháp can thiệp cần thiết [4], [6]. Một thử nghiệm lâm sàng tại bệnh viện trên 15 trẻ chậm tăng cân (trung bình 7,6 ± 1,4 tháng tuổi) đã so sánh công thức sữa tiêu chuẩn (2,8 kJ/ml) với công thức sữa có độ đậm năng lượng cao hơn (4,18 kJ/ml) trong các giai đoạn 3 ngày [4]. Kết quả cho thấy 60% số trẻ (9 trẻ) đã tăng đáng kể mức năng lượng nạp vào và tăng cân rõ rệt, dù có 27% tự điều chỉnh giảm lượng uống và 13% giảm năng lượng hấp thu [4].

Mặt khác, nghiên cứu về hành vi ăn uống trên 27 trẻ 1 tuổi chậm tăng cân so với 26 trẻ phát triển bình thường ghi nhận trẻ chậm tăng cân có mức năng lượng ăn vào thấp hơn đáng kể (687,5 kJ so với 1065,9 kJ ở bữa ăn kiểm chứng) [7]. Đáng chú ý, nhóm trẻ này không có phản xạ tự bù trừ năng lượng bình thường sau khi uống một lượng đồ uống giàu calo trước bữa ăn [7]. Ngoài ra, quan sát hành vi bữa ăn trưa cho thấy trẻ chậm lớn thường từ chối thức ăn nhiều hơn và ít tự xúc ăn hơn, mặc dù độ đậm năng lượng của các món ăn được cung cấp không khác biệt so với nhóm đối chứng [8].

Điều chưa biết

Các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa đưa ra câu trả lời cho một số vấn đề quan trọng:

  • Chưa có thử nghiệm can thiệp đánh giá trực tiếp tác động của việc cho trẻ mầm non ăn theo thực đơn DASH chuẩn lên thể tích dạ dày hay khả năng tiêu hóa chất xơ.
  • Chưa xác định được ngưỡng tiêu thụ rau xanh và ngũ cốc nguyên hạt cụ thể để không gây cản trở hấp thu năng lượng ở trẻ nhỏ.
  • Chưa có nghiên cứu dài hạn so sánh tốc độ tăng trưởng của trẻ mầm non áp dụng DASH hoàn toàn so với chế độ dinh dưỡng khuyến nghị theo lứa tuổi.

Ai nên thận trọng?

  • Trẻ có dấu hiệu chậm tăng cân, sụt cân hoặc có đường cong phát triển dưới bách phân vị chuẩn cần tránh các chế độ ăn hạn chế calo hoặc quá nhiều chất xơ [5], [6].
  • Trẻ biếng ăn, ăn ít hoặc hay từ chối thức ăn cần được ưu tiên các thực phẩm có mật độ năng lượng phù hợp thay vì lấp đầy dạ dày bằng các món quá nhiều nước hay chất xơ thô [7], [8].
  • Trẻ có tiền sử tiêu chảy hoặc kém hấp thu các loại đường như fructose hay sorbitol cần được kiểm soát chặt chẽ lượng nước ép hoa quả [5].
  • Phụ huynh đang thực hiện các chế độ ăn đặc biệt (như ăn thuần chay hoặc giảm muối nghiêm ngặt) cho trẻ cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế để tránh nguy cơ thiếu vi chất và calo [2].

Áp dụng thực tế cho bữa ăn của trẻ

Khi áp dụng các nguyên tắc lành mạnh của DASH vào bữa ăn gia đình, phụ huynh cần điều chỉnh để phù hợp với thể tích dạ dày nhỏ của trẻ:

  • Không cắt giảm quá mức chất béo và đạm lành mạnh trong bữa ăn của trẻ mầm non, vì đây là nguồn cung cấp năng lượng quan trọng giúp trẻ đạt đủ calo cần thiết [5], [2].
  • Hạn chế cho trẻ uống quá nhiều nước ép trái cây hay chất lỏng có độ ngọt trước các bữa chính để tránh tình trạng no giả tạo và chán ăn [5], [7].
  • Thay vì chỉ tăng lượng rau củ nhiều chất xơ chiếm chỗ dạ dày, nên nâng cao độ đậm năng lượng của món ăn bằng cách kết hợp thực phẩm giàu dưỡng chất khi trẻ có dấu hiệu ăn ít [4], [6].
  • Thường xuyên theo dõi biểu đồ tăng trưởng cân nặng và chiều cao của trẻ; nếu trẻ chậm tăng cân kéo dài, cần đưa trẻ đi khám bác sĩ dinh dưỡng thay vì tự ý ép trẻ theo một thực đơn ăn kiêng [2], [6].

Nuôi dưỡng trẻ nhỏ đòi hỏi sự linh hoạt thay vì áp dụng nguyên bản các chế độ ăn kiêng của người lớn. Việc học hỏi thói quen ăn uống lành mạnh từ cha mẹ là điều tích cực, nhưng mục tiêu hàng đầu cho trẻ mầm non vẫn là bảo đảm đầy đủ năng lượng và dưỡng chất để tăng trưởng toàn diện.