Uống kẽm khi bị cảm lạnh: Giảm số ngày bệnh thật không?

Thời tiết giao mùa khiến nhiều người dễ bị hắt hơi, sổ mũi và ngạt họng. Khi xuất hiện những dấu hiệu khó chịu này, bên cạnh việc nghỉ ngơi hay dùng vitamin C, nhiều người thường truyền tai nhau mẹo ngậm kẽm để nhanh khỏi bệnh.

Thực tế, kẽm có thể giúp giảm đáng kể thời gian ốm, nhưng với một điều kiện rất quan trọng: bạn cần dùng đúng dạng viên ngậm và phải dùng sớm, lý tưởng nhất là trong vòng 24 giờ đầu tiên kể từ khi phát bệnh [6, 8].

Cơ chế tác động tại vòm họng

Nhiều người lầm tưởng uống bất kỳ dạng viên kẽm nào cũng mang lại hiệu quả như nhau. Tuy nhiên, lợi ích giảm cảm lạnh của kẽm phụ thuộc rất lớn vào cơ chế tiếp xúc tại chỗ ở vùng hầu họng ^[1].

Sự quan tâm đến dạng kẽm ngậm bắt đầu từ câu chuyện một bé gái 3 tuổi mắc bệnh bạch cầu; các triệu chứng cảm lạnh của bé đã biến mất chỉ sau vài giờ nhờ việc ngậm tan từ từ một viên kẽm thay vì nuốt chửng như chỉ định ban đầu ^[2]. Viên ngậm tan chậm giúp giải phóng các ion kẽm tự do trực tiếp vào niêm mạc họng [1, 7].

Các thử nghiệm chuyên sâu chỉ ra rằng việc ngậm kẽm acetate làm thay đổi nồng độ các chất trung gian gây viêm trong huyết tương, bao gồm sIL-1ra và sICAM-1 ^[3]. Từ đó, các nhà khoa học liên hệ tác dụng cải thiện triệu chứng cảm lạnh với đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm của các ion kẽm ^[3].

Nghiên cứu chỉ ra kẽm ngậm rút ngắn bao nhiêu ngày bệnh?

Hiệu quả của viên ngậm kẽm đã được kiểm chứng qua nhiều phân tích gộp và thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng:

Một phân tích gộp năm 2017 tổng hợp dữ liệu từ 7 thử nghiệm ngẫu nhiên trên 575 người mắc cảm lạnh tự nhiên cho thấy, thời gian mắc cảm lạnh trung bình giảm 33% ở các nhóm dùng viên ngậm kẽm có liều trên 75 mg/ngày ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận 3 thử nghiệm dùng kẽm acetate giúp rút ngắn 40% thời gian bệnh, trong khi 4 thử nghiệm dùng kẽm gluconate rút ngắn 28% ^[2]. Sự chênh lệch 12 điểm phần trăm giữa hai muối kẽm này không có ý nghĩa thống kê ^[2]. Về liều lượng, 5 thử nghiệm dùng mức 80-92 mg/ngày giúp giảm 33% thời gian bệnh, còn 2 thử nghiệm dùng liều rất cao 192-207 mg/ngày đạt mức giảm 35% (sự chênh lệch 2 điểm phần trăm giữa liều cao và liều thấp không có ý nghĩa thống kê) ^[2].

Một phân tích gộp dữ liệu cá nhân bệnh nhân vào năm 2016 trên 3 thử nghiệm có đối chứng giả dược với 199 bệnh nhân (phần lớn là nữ, 80% từ 20-50 tuổi, một phần ba có tiền sử dị ứng) dùng kẽm acetate ^[4]. Kết quả phân tích gộp một giai đoạn ước tính người dùng kẽm rút ngắn thời gian bệnh 2,73 ngày; phân tích hai giai đoạn ước tính rút ngắn 2,94 ngày so với mức trung bình 7 ngày bị cảm ^[4]. Tác dụng tích cực này đồng nhất, không bị thay đổi bởi tình trạng dị ứng, hút thuốc, mức độ nặng ban đầu của bệnh, độ tuổi, giới tính hay chủng tộc ^[4].

Cũng trên tập dữ liệu 199 bệnh nhân này với liều dùng 80-92 mg/ngày kẽm nguyên tố, một phân tích gộp năm 2017 bằng mô hình hồi quy Cox chỉ ra bệnh nhân dùng kẽm acetate có tốc độ hồi phục nhanh gấp 3,1 lần ^[5]. Đến ngày thứ 5, có tới 70% bệnh nhân nhóm ngậm kẽm đã khỏi bệnh, so với chỉ 27% ở nhóm dùng giả dược (tỷ lệ khỏi bệnh cao hơn 2,6 lần) ^[5].

Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược năm 1997 dùng viên ngậm kẽm gluconate cứ mỗi 2 giờ khi thức ghi nhận thời gian trung vị để sạch hoàn toàn triệu chứng là 4,4 ngày ở nhóm kẽm, so với 7,6 ngày ở nhóm dùng giả dược ^[6].

Một thử nghiệm năm 2008 thu nhận 50 tình nguyện viên trong vòng 24 giờ kể từ khi xuất hiện triệu chứng, cho dùng viên ngậm chứa 13,3 mg kẽm acetate mỗi 2-3 giờ khi thức ^[3]. Nhóm dùng kẽm có thời gian ốm trung bình là 4,0 ngày, ngắn hơn rõ rệt so với 7,1 ngày ở nhóm giả dược ^[3]. Điểm số độ nặng của triệu chứng giảm đáng kể ở nhóm dùng kẽm ^[3].

Tác động trên từng triệu chứng cảm lạnh cụ thể

Nhiều người nghĩ rằng ngậm kẽm chỉ có tác dụng xoa dịu vùng họng do thuốc tan tại chỗ. Tuy nhiên, một phân tích gộp năm 2015 trên 3 thử nghiệm lâm sàng (dùng liều 80-92 mg/ngày) đã phát hiện kẽm acetate tác động lên toàn diện cả triệu chứng mũi lẫn toàn thân ^[1].

Cụ thể, viên ngậm kẽm acetate giúp rút ngắn 34% thời gian chảy nước mũi, 37% thời gian nghẹt mũi, 22% thời gian hắt hơi, 33% thời gian ngứa rát họng, 18% thời gian đau họng, 43% thời gian khản tiếng và 46% thời gian ho ^[1].

Đặc biệt, kẽm ngậm còn làm giảm tới 54% thời gian đau nhức cơ bắp ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ rõ ngậm kẽm không tạo ra sự khác biệt nào đối với thời gian kéo dài của triệu chứng đau đầu và sốt ^[1]. Thử nghiệm năm 2008 cũng ghi nhận kẽm acetate giúp rút ngắn thời gian ho từ 5,0 ngày xuống 2,1 ngày, thời gian chảy nước mũi từ 4,5 ngày xuống 3,0 ngày ^[3].

Bằng chứng trái chiều và giới hạn nghiên cứu

Dù nhiều báo cáo khẳng định lợi ích, độc giả cần biết rằng bằng chứng khoa học về viên ngậm kẽm trong quá khứ từng ghi nhận nhiều tranh cãi:

Một phân tích gộp năm 1997 kết hợp 6 thử nghiệm lâm sàng trên người lớn cho thấy tỷ số chênh (odds ratio) đối với sự tồn tại của bất kỳ triệu chứng cảm nào vào ngày thứ 7 là 0,50, kết luận bằng chứng về hiệu quả giảm thời gian bệnh của viên ngậm muối kẽm vẫn còn thiếu ^[7]. Tiếp đó, tổng quan Cochrane năm 2000 đánh giá 7 thử nghiệm trên 754 ca kết luận bằng chứng vẫn chưa thuyết phục, các nghiên cứu dùng nhiều thước đo khác nhau gây khó khăn cho việc gộp số liệu và có nguy cơ sai lệch tiềm ẩn ^[8].

Giải thích về sự thiếu đồng nhất này, các nhà nghiên cứu năm 2017 chỉ ra rằng các thử nghiệm mang lại kết quả âm tính trước đây chủ yếu do sử dụng liều kẽm hàng ngày quá thấp hoặc dùng tá dược không phù hợp làm liên kết, giữ chặt ion kẽm khiến chúng không giải phóng được ^[5]. Ngoài ra, công thức bào chế tối ưu và tần suất ngậm lý tưởng nhất vẫn cần tiếp tục được đào sâu nghiên cứu thêm [1, 4, 6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kẽm trị cảm

Hiểu lầm phổ biến nhất là cứ uống viên nén hoặc viên nang bổ sung kẽm nuốt chửng với nước là sẽ khỏi cảm lạnh. Kẽm phát huy tác dụng nhờ việc giải phóng ion tại chỗ khi viên ngậm tan chậm trong miệng; việc nuốt trôi ngay làm mất đi lợi thế này [1, 7].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "liều càng cao càng nhanh khỏi". Phân tích gộp năm 2017 cho thấy liều trên 100 mg/ngày (thậm chí lên tới 192-207 mg/ngày) không mang lại hiệu quả cao hơn mức liều 80-92 mg/ngày ^[2]. Không có bằng chứng nào chứng minh dùng kẽm liều vượt ngưỡng 100 mg/ngày giúp điều trị cảm lạnh tốt hơn ^[2].

Ai nên thận trọng?

Dù các nghiên cứu trên 199 bệnh nhân và thử nghiệm năm 2008 không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng [6, 8], người dùng vẫn không nên tùy tiện lạm dụng. Việc nạp liều kẽm nguyên tố cao từ 80-92 mg/ngày trong đợt cảm lạnh chỉ nên duy trì trong thời gian ngắn vài ngày [1, 7].

Những người có tiền sử bệnh lý nền mạn tính, người suy giảm chức năng gan, thận hoặc đang điều trị các loại thuốc kê đơn khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi muốn dùng kẽm liều cao để tránh tương tác bất lợi.

Cách áp dụng thực tế hiệu quả

Để viên ngậm kẽm phát huy tối đa tác dụng khi bị cảm lạnh, người dùng cần lưu ý:

Thời điểm vàng: Cần bắt đầu ngậm kẽm càng sớm càng tốt, khuyến cáo là trong vòng 24 giờ đầu tiên kể từ khi xuất hiện các triệu chứng khởi phát như ngứa họng, hắt hơi [6, 8].

Dạng dùng và loại muối: Nên ưu tiên dạng viên ngậm tan từ từ trong miệng chứa kẽm acetate hoặc kẽm gluconate ^[2]. Tránh nhai nát hoặc nuốt chửng ngay ^[2]. Trong thử nghiệm, bệnh nhân ngậm 1 viên (chứa 13,3 mg kẽm) mỗi 2 đến 3 giờ trong thời gian thức ^[3].

Liều lượng hợp lý: Mức liều kẽm nguyên tố từ 80 đến 92 mg mỗi ngày đã được chứng minh mang lại hiệu quả tốt [1, 7]. Không cần thiết và không nên tăng liều vượt mức 100 mg mỗi ngày ^[2].

Viên ngậm kẽm acetate là một giải pháp hỗ trợ đáng cân nhắc giúp rút ngắn vài ngày cảm lạnh nếu dùng đúng lúc và đúng cách. Song song đó, người bệnh vẫn cần duy trì chế độ dinh dưỡng dễ tiêu, nghỉ ngơi đầy đủ và uống đủ nước để cơ thể phục hồi tự nhiên.