Nhiều người gặp phải tình trạng đi ngoài phân lỏng, đau quặn bụng sau vài ngày dùng thuốc kháng sinh điều trị viêm họng, viêm xoang hay nhiễm khuẩn hô hấp. Hiện tượng này thường khiến người bệnh lo lắng, thậm chí tự ý ngưng thuốc giữa chừng làm vi khuẩn dễ kháng thuốc.

Để cải thiện tình trạng này, người bệnh cần bổ sung các thực phẩm giàu men vi sinh (probiotics) và chất xơ hòa tan nhằm tái lập cân bằng đường ruột, làm giảm độ lỏng của phân.

Vì sao thuốc kháng sinh dễ gây tiêu chảy?

Kháng sinh được thiết kế để tiêu diệt các vi khuẩn gây bệnh trong cơ thể con người. Tuy nhiên, các loại kháng sinh phổ rộng không thể phân biệt vi khuẩn có hại và lợi khuẩn tự nhiên [1]. Hậu quả là sự cân bằng vi sinh đường tiêu hóa bị phá vỡ, dẫn tới tình trạng tiêu chảy liên quan đến kháng sinh [3, 5, 6].

Sự mất cân bằng vi sinh vật này không chỉ gây bất tiện trong sinh hoạt mà còn không có lợi cho quá trình hồi phục các bệnh lý nhiễm khuẩn [2]. Khi thiếu hụt hệ vi khuẩn có ích, niêm mạc ruột giảm khả năng hấp thu nước, dẫn đến tình trạng phân lỏng kéo dài.

Cơ chế hỗ trợ của men vi sinh và chất xơ hòa tan

Men vi sinh (probiotics) là các vi sinh vật sống mang lại lợi ích sức khỏe rõ ràng cho vật chủ [3]. Khi được bổ sung vào cơ thể, các vi sinh vật này giúp phục hồi hệ vi sinh vật đường ruột bị suy giảm [4]. Các chế phẩm men vi sinh có thể sử dụng an toàn trong điều trị tiêu chảy cấp, viêm ruột và tiêu chảy do kháng sinh [3].

Song song đó, chất xơ đóng vai trò quan trọng trong việc định hình khuôn phân. Việc thiếu hụt chất xơ trong chế độ ăn uống đã được ghi nhận là một yếu tố liên quan trực tiếp đến sự xuất hiện của tiêu chảy [5]. Chế độ ăn bổ sung chất xơ giúp giảm tình trạng đi ngoài phân lỏng thông qua cơ chế hỗ trợ điều hòa hoạt động đường ruột [5].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về men vi sinh?

Các thử nghiệm y khoa đã khảo sát tác động của men vi sinh trên nhiều nhóm bệnh nhân khác nhau.

Một phân tích tổng quan công bố năm 2018 tại Hà Lan đã tiến hành rà soát 128 thử nghiệm lâm sàng và chọn ra 32 nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược [1]. Kết quả phân tích gộp cho thấy có 7 công thức đơn chủng hoặc đa chủng mang lại lợi ích cho nhóm dùng men vi sinh phòng ngừa tiêu chảy do kháng sinh [1]. Trong đó, chủng vi khuẩn Lactobacillus rhamnosus GG thể hiện hiệu quả cao với tỷ số nguy cơ tương đối (RR) so với giả dược là 0,30 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,16 - 0,5) [1].

Năm 2023, một đánh giá tài liệu tổng hợp từ các nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên, thử nghiệm lâm sàng và phân tích gộp trên cơ sở dữ liệu PubMed trong 10 năm đã phân tích hiệu quả của các chi lợi khuẩn khác nhau [6]. Kết quả chỉ ra rằng cả ba chi Lactobacillus, Bifidobacterium, và Saccharomyces đều có các chủng thể hiện hiệu quả rõ rệt [6]. Đặc biệt, chủng nấm men Saccharomyces boulardii I-745 có xu hướng vượt trội hơn các chủng khác về tính hiệu quả, đồng thời ghi nhận rất ít tác dụng phụ [6]. Nhóm nghiên cứu nhận định S. boulardii I-745 là lựa chọn nên được ưu tiên cân nhắc ở cả trẻ em lẫn người lớn [6].

Năm 2010, các tài liệu y khoa cũng xác nhận rằng Lactobacillus GG và Saccharomyces boulardii là hai chủng vi sinh vật được nghiên cứu phổ biến nhất trong phòng ngừa và điều trị tiêu chảy liên quan đến kháng sinh [3]. Nhiều chủng khác như Lactobacillus reuteri, một số chủng của L. casei, L. acidophilus, Escherichia coli Nissle 1917, và Enterococcus faecium SF68 cũng đã được kiểm tra về mặt y học ở dạng đơn chủng hoặc phối hợp [7].

Hiệu quả của chất xơ qua nghiên cứu thực tế

Bên cạnh lợi khuẩn, việc cung cấp chất xơ cũng được chứng minh mang lại chuyển biến tích cực cho đường tiêu hóa.

Năm 1996, một nghiên cứu lâm sàng thực hiện theo dõi trên 50 bệnh nhân cao tuổi ăn qua ống thông nhằm đánh giá tác động của chất xơ đối với tỷ lệ tiêu chảy [5]. Nghiên cứu tiến hành trong khoảng thời gian 3 tuần [5]. Kết quả ghi nhận nhóm bệnh nhân được nuôi ăn bằng công thức có bổ sung chất xơ có số lần đi ngoài phân lỏng ít hơn đáng kể so với những bệnh nhân nhận công thức không chứa chất xơ [5].

Tác động của chất xơ đối với cơ thể còn có tính cá thể hóa cao. Nghiên cứu năm 2020 nhấn mạnh rằng phản ứng của cơ thể với can thiệp chất xơ phụ thuộc trực tiếp vào hệ vi sinh vật đường ruột ban đầu của từng người bệnh [2].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các bằng chứng khoa học cho thấy men vi sinh và chất xơ là giải pháp hỗ trợ khả thi, dễ tiếp cận khi hệ vi sinh bị rối loạn do dùng kháng sinh [2].

Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng vẫn có những ranh giới nhất định. Một tổng quan nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều can thiệp trên người trước đây chủ yếu được đánh giá trong các nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng quy mô nhỏ dưới 100 người (n < 100) hoặc nghiên cứu nhãn mở [7]. Các can thiệp quy mô lớn và nghiên cứu dịch tễ dài hạn còn thiếu [7]. Dù vậy, tiêu chảy liên quan đến kháng sinh hoặc tiêu chảy mắc phải tại bệnh viện là nhóm ngoại lệ đã ghi nhận nhiều dữ liệu hỗ trợ giá trị phòng ngừa và giảm nhẹ [7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng kháng sinh

Nhiều người cho rằng hễ uống kháng sinh là phải chấp nhận bị tiêu chảy, hoặc ngược lại, nghĩ rằng men vi sinh có thể triệt tiêu hoàn toàn mọi tác dụng phụ tức thì. Thực tế, tiêu chảy do kháng sinh thường xuất phát từ việc mất cân bằng vi sinh, và cơ thể cần thời gian để tái thiết lập [3, 5].

Một sai lầm phổ biến khác là tự ý mua các chế phẩm men vi sinh không rõ nguồn gốc. Theo tiêu chuẩn lựa chọn sản phẩm y tế, nhãn mác cần công bố rõ ràng chủng vi sinh vật cụ thể và số lượng tế bào sống [1]. Các sản phẩm không minh bạch về thành phần chủng loài thường không đảm bảo được hiệu quả đã được chứng minh trong các thử nghiệm lâm sàng [1].

Ai nên thận trọng?

Mặc dù men vi sinh được đánh giá là an toàn trong phần lớn các trường hợp điều trị tiêu chảy cấp hay tiêu chảy do kháng sinh [3], những đối tượng đặc biệt cần tham khảo ý kiến bác sĩ:

  • Bệnh nhân cao tuổi ăn qua ống thông hoặc người có nồng độ albumin máu thấp cần có sự can thiệp và phối hợp liên ngành giữa chuyên gia dinh dưỡng và bác sĩ điều trị để xây dựng công thức dinh dưỡng phù hợp [5].
  • Người có nghi ngờ nhiễm khuẩn nghiêm trọng như Clostridium difficile cần được bác sĩ chẩn đoán, xem xét ngừng kháng sinh thủ phạm hoặc đổi loại kháng sinh thay thế trước khi bổ sung men hỗ trợ [6].
  • Trẻ nhỏ cần được theo dõi kỹ lưỡng theo các phác đồ và chỉ định y khoa riêng biệt khi xuất hiện biến chứng tiêu chảy do thuốc [3, 8].

Hướng dẫn bổ sung men vi sinh và chất xơ an toàn

Để hỗ trợ đường ruột hiệu quả trong quá trình sử dụng kháng sinh, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:

  • Lựa chọn nguồn men vi sinh: Có thể tìm thấy lợi khuẩn tự nhiên trong các thực phẩm như sữa, sữa chua tươi, hoặc dùng các dạng chế phẩm bột, viên uống bổ sung [3].
  • Ưu tiên chủng đã được nghiên cứu: Nên chọn các dòng sản phẩm có chứa chủng vi khuẩn Lactobacillus rhamnosus GG hoặc nấm men Saccharomyces boulardii I-745 đã được kiểm chứng về mặt tác dụng [1, 6, 8].
  • Thời điểm dùng: Cần duy trì sử dụng men vi sinh trong suốt liệu trình điều trị kháng sinh để hạn chế nguy cơ bùng phát tiêu chảy [1]. Uống men vi sinh cách thời điểm uống kháng sinh ít nhất 2 giờ để tránh việc lợi khuẩn bị kháng sinh tiêu diệt ngay lập tức.
  • Tăng cường chất xơ: Bổ sung chất xơ vào khẩu phần hàng ngày từ rau xanh, yến mạch, các loại đậu nhằm giúp khuôn phân ổn định và nuôi dưỡng đường ruột tốt hơn [2, 5].

Tiêu chảy sau khi dùng kháng sinh là phản ứng đường ruột thường gặp nhưng có thể can thiệp được bằng dinh dưỡng. Việc kết hợp men vi sinh đúng chủng cùng khẩu phần bổ sung chất xơ hợp lý sẽ giúp đường ruột sớm cân bằng. Hãy chủ động trao đổi với bác sĩ nếu tình trạng tiêu chảy kéo dài hoặc kèm theo các dấu hiệu bất thường.