Nhiều người có thói quen mua men vi sinh (probiotic) uống cùng lúc với kháng sinh để phòng ngừa nóng trong, rối loạn tiêu hóa. Tuy nhiên, việc uống chung cùng một thời điểm có thể khiến các lợi khuẩn bị tiêu diệt ngay lập tức, làm lãng phí tiền bạc của người bệnh.

Để đạt hiệu quả tối ưu, nguyên tắc dùng thuốc cơ bản đòi hỏi người bệnh phải uống men vi sinh cách thời điểm uống kháng sinh ít nhất 2 giờ. Khoảng cách này tạo thời gian để kháng sinh được hấp thu bớt tại dạ dày và ruột trên, giảm thiểu nồng độ thuốc tiếp xúc trực tiếp gây hại cho các chủng vi khuẩn có ích trong chế phẩm men.

Vì sao uống kháng sinh lại gây tiêu chảy?

Kháng sinh phổ rộng khi đi vào đường tiêu hóa không phân biệt được vi khuẩn gây hại và lợi khuẩn thường trú [1]. Tác dụng diệt khuẩn vô tình quét sạch hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh, làm đảo lộn cân bằng sinh thái nội mô đường tiêu hóa [5, 6].

Hiện tượng mất cân bằng và suy giảm tính đa dạng vi sinh này là cơ chế chính dẫn đến tiêu chảy liên quan kháng sinh (AAD) [5, 6]. Theo các báo cáo dịch tễ, chứng tiêu chảy này xuất hiện ở khoảng 5% đến 35% bệnh nhân dùng liệu trình kháng sinh [2].

Khi hàng rào vi khuẩn có ích bị triệt hạ, các mầm bệnh cơ hội sẽ chiếm chỗ và phát triển bùng phát [2]. Đáng lo ngại nhất là vi khuẩn Clostridium difficile (CDI), tác nhân sản sinh độc tố gây viêm ruột, tiêu chảy nghiêm trọng và làm tăng chi phí điều trị cũng như gánh nặng sức khỏe cho người bệnh [3, 5, 7].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả của men vi sinh

Tác dụng bảo vệ đường ruột của men vi sinh khi kết hợp với đợt điều trị kháng sinh đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu lâm sàng trên cả người lớn và trẻ nhỏ [2, 7].

Một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2002 thực hiện trên trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị nhiễm trùng vi khuẩn nặng phải dùng kháng sinh phổ rộng liều cao cho thấy: nhóm được bổ sung probiotic có tỷ lệ mắc tiêu chảy là 37,5%, thấp hơn rõ rệt so với mức 80% ở nhóm đối chứng dùng giả dược [1].

Năm 2016, một đánh giá tổng quan y khoa xác nhận có bằng chứng chất lượng trung bình cho thấy dùng probiotic đi kèm giúp hạ thấp tỷ lệ tiêu chảy do kháng sinh ở nhóm trẻ từ 1 tháng tuổi đến 18 tuổi mà không làm tăng biến cố bất lợi trên lâm sàng [3].

Tại Canada, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đa trung tâm năm 2010 theo dõi 437 bệnh nhân người lớn dùng kháng sinh từ 3 đến 14 ngày [4]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm: dùng chế phẩm BIO-K+ CL1285 (216 người) hoặc dùng giả dược (221 người), bắt đầu trong vòng 24 giờ kể từ khi uống kháng sinh và kéo dài đến 5 ngày sau khi ngừng thuốc [4]. Kết quả ghi nhận số ngày tiêu chảy trung bình ở nhóm dùng BIO-K+ giảm còn 0,67 ngày so với 1,19 ngày ở nhóm giả dược [4]. Thời gian bị tiêu chảy giảm 51,5% (p = 0,045), tỷ lệ mắc tiêu chảy ở nhóm bổ sung men là 21,8% so với 29,4% của nhóm giả dược [4].

Năm 2013, một phân tích tổng hợp trên 16 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng ở bệnh nhân người lớn nằm viện cho thấy bổ sung probiotic giúp giảm đáng kể nguy cơ tiêu chảy liên quan kháng sinh với nguy cơ tương đối RR là 0,61 (khoảng tin cậy 95% CI: 0,47 - 0,79) [5]. Nguy cơ nhiễm trùng đường ruột do vi khuẩn C. difficile cũng giảm xuống với RR là 0,37 (95% CI: 0,22 - 0,61) [5]. Theo tính toán, số bệnh nhân cần điều trị để ngăn ngừa 1 ca tiêu chảy (NNT) là 11 người và để ngăn 1 ca nhiễm C. difficile là 14 người [5].

Nghiên cứu tiến hành tại hai bệnh viện ở thành phố Kansas công bố năm 2019 trên bệnh nhân từ 60 tuổi trở lên cũng cho kết quả tương tự [2]. Trong số 816 bệnh nhân dùng kháng sinh đơn thuần, có 14 người (1,72%) bị nhiễm trùng C. difficile [2]. Trong khi đó, ở nhóm 803 bệnh nhân được chỉ định uống bổ sung men vi sinh (Lactobacillus GG và Saccharomyces boulardii), chỉ ghi nhận 5 ca mắc bệnh (chiếm 0,62%) [2].

Các thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột năm 2022 cũng chỉ ra rằng việc bổ sung đồ uống chứa phức hợp men (Lactobacillus rhamnosus HN001, Lactobacillus acidophilus NCFM và Bifidobacterium lactis BI-07 kết hợp hàm lượng inulin cao) giúp hệ vi sinh phân và cấu trúc đường ruột phục hồi về trạng thái bình thường nhanh hơn đáng kể sau đợt dùng 3 loại kháng sinh kéo dài 16 ngày [6].

Lợi ích và giới hạn từ các nghiên cứu

Dù các phân tích chứng minh lợi ích bảo vệ rõ rệt, kết quả giữa các nghiên cứu vẫn ghi nhận độ dao động nhất định [2]. Điều này bắt nguồn từ sự khác nhau về thiết kế thử nghiệm, thời gian theo dõi, chủng vi sinh được chọn, liều lượng dùng và đối tượng bệnh nhân [2].

Một số nghiên cứu quy mô nhỏ năm 2002 chưa đủ cỡ mẫu lớn để thực hiện các phép phân tích thống kê chuyên sâu [1]. Trong phân tích tổng hợp năm 2013, trong 16 nghiên cứu đưa vào đánh giá, chỉ có 4 nghiên cứu đạt chất lượng tốt, 5 nghiên cứu chất lượng trung bình và 7 nghiên cứu xếp loại chất lượng thấp [5]. Hiệu quả bảo vệ vượt trội ghi nhận tập trung ở nhóm nghiên cứu chất lượng tốt hoặc các thử nghiệm dùng công thức chứa chủng Lactobacillus với thời gian theo dõi dưới 4 tuần [5].

Chọn chủng men vi sinh nào để đạt hiệu quả cao?

Hiệu quả bảo vệ của men vi sinh phụ thuộc rất lớn vào chủng vi sinh cụ thể chứ không phải mọi loại men trên thị trường đều có tác dụng như nhau [3, 4].

Một đánh giá tổng quan hệ thống năm 2018 tại Hà Lan rà soát 128 thử nghiệm và chọn lọc được 32 nghiên cứu mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng đạt chuẩn [7]. Kết quả cho thấy trong số 7 công thức đơn chủng hoặc đa chủng có hiệu quả bảo vệ rõ rệt, chủng Lactobacillus rhamnosus GG ghi nhận hiệu quả vượt trội nhất với tỷ số nguy cơ tương đối so với giả dược là 0,30 (95% CI: 0,16 - 0,5) [7]. Báo cáo nhấn mạnh người tiêu dùng nên loại trừ các sản phẩm không công bố rõ ràng mã định danh chủng vi sinh và số lượng lợi khuẩn trên bao bì [7].

Đánh giá năm 2023 trên cơ sở dữ liệu y khoa PubMed đối với các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và phân tích gộp trong 10 năm chỉ ra rằng cả ba chi lợi khuẩn gồm Lactobacillus, Bifidobacterium và Saccharomyces đều mang lại hiệu quả phòng ngừa tiêu chảy do kháng sinh [8]. Trong đó, nấm men Saccharomyces boulardii I-745 thể hiện hiệu lực vượt trội nhất so với các chủng vi khuẩn khác và có rất ít tác dụng ngoại ý [8]. Do bản chất là nấm men chứ không phải vi khuẩn, chủng S. boulardii I-745 không bị tiêu diệt bởi các kháng sinh diệt khuẩn thông thường, nên được ưu tiên lựa chọn cho cả người lớn lẫn trẻ em [8].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng men vi sinh kèm kháng sinh

Nhiều người lầm tưởng uống men vi sinh cùng lúc với kháng sinh sẽ giúp "hóa giải" ngay tác dụng phụ của thuốc. Đây là quan niệm sai lầm vì kháng sinh có thể tiêu diệt ngay lập tức các lợi khuẩn sống vừa đưa vào ruột qua viên uống men vi sinh, gây lãng phí.

Một sai lầm khác là dừng men vi sinh ngay khi kết thúc đợt kháng sinh. Rối loạn khuẩn đường ruột có thể kéo dài sau liệu trình điều trị [4]. Các phác đồ lâm sàng khuyến cáo nên bắt đầu men vi sinh sớm (trong vòng 24 giờ kể từ liều kháng sinh đầu) và tiếp tục duy trì thêm từ 5 ngày sau khi kết thúc đợt kháng sinh để hỗ trợ đường ruột phục hồi hoàn toàn [4].

Nhiều người cũng cho rằng men vi sinh có thể thay thế thuốc điều trị tiêu chảy. Trên thực tế, men vi sinh đóng vai trò hỗ trợ phòng ngừa và giảm nhẹ triệu chứng chứ không thể thay thế việc rút bỏ kháng sinh gây bệnh hoặc dùng thuốc đặc trị khi nghi ngờ có nhiễm khuẩn Clostridium difficile [8].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù bằng chứng cho thấy men vi sinh an toàn và không làm gia tăng biến cố nghiêm trọng ở trẻ em và người lớn nói chung [2, 6], một số đối tượng nhạy cảm vẫn cần đặc biệt thận trọng:

  • Bệnh nhân suy giảm miễn dịch nặng, người đang hóa trị ung thư hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch.
  • Bệnh nhân nằm viện điều trị hồi sức tích cực, người đang đặt ống thông tĩnh mạch trung tâm.
  • Trẻ sinh non nhẹ cân hoặc người có tổn thương thủng niêm mạc ruột.

Nhóm đối tượng có bệnh nền phức tạp hoặc đang sử dụng nhiều loại thuốc phối hợp cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bổ sung bất kỳ chế phẩm men vi sinh nào để phòng tránh nguy cơ nhiễm trùng cơ hội.

Hướng dẫn dùng men vi sinh đúng cách trong đời sống

Để không lãng phí tiền bạc và tối ưu hóa tác dụng bảo vệ ruột, người bệnh nên áp dụng đúng các bước sau:

  • Giữ khoảng cách tối thiểu 2 giờ: Luôn uống men vi sinh cách thời điểm uống kháng sinh ít nhất 2 giờ đồng hồ nếu sử dụng các loại men chứa vi khuẩn (Lactobacillus, Bifidobacterium). Riêng men vi sinh gốc nấm như Saccharomyces boulardii I-745 có thể linh hoạt hơn do kháng sinh diệt khuẩn không tác động lên nấm men [8].
  • Thời điểm bắt đầu: Bắt đầu bổ sung men vi sinh ngay trong vòng 24 giờ đầu kể từ khi dùng kháng sinh [4].
  • Thời gian duy trì: Kéo dài việc bổ sung men vi sinh suốt đợt uống kháng sinh và tiếp tục uống thêm từ vài ngày đến 5 ngày sau khi đã hết thuốc kháng sinh [4, 6].
  • Lựa chọn sản phẩm: Tìm kiếm các sản phẩm ghi rõ chủng đã được chứng minh hiệu quả trên nhãn như Lactobacillus rhamnosus GG hoặc Saccharomyces boulardii I-745 [3, 4].
  • Nhiệt độ nước uống: Pha hoặc uống men với nước nguội hoặc nước ấm nhẹ dưới 40 độ C; tuyệt đối không dùng nước sôi vì nhiệt độ cao sẽ làm chết vi sinh vật sống trong chế phẩm.

Men vi sinh là giải pháp hỗ trợ hiệu quả giúp phòng ngừa và rút ngắn số ngày tiêu chảy khi phải sử dụng kháng sinh liều cao [1, 6]. Bằng cách lựa chọn đúng chủng lợi khuẩn và uống cách xa thời điểm dùng kháng sinh ít nhất 2 giờ, người bệnh có thể bảo vệ hệ tiêu hóa khỏe mạnh mà không lo lãng phí chi phí dùng thuốc.