Uống nấm đầu khỉ giảm lo âu: Thử nghiệm trên người cho thấy gì?

Áp lực công việc kéo dài cùng nhịp sống bận rộn khiến tình trạng căng thẳng, lo âu và mất ngủ trở nên phổ biến trong xã hội hiện đại. Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên hoặc thực phẩm chức năng nhằm ổn định tâm trạng mà không phải chịu tác dụng phụ. Trong số đó, nấm đầu khỉ (tên khoa học là Hericium erinaceus) được nhiều người truyền tai nhau về khả năng làm dịu thần kinh và xua tan phiền muộn.

Các thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược trên người chỉ ra rằng việc bổ sung nấm đầu khỉ hỗ trợ giảm đáng kể các biểu hiện trầm cảm, lo âu và cải thiện triệu chứng liên quan đến hệ thần kinh tự chủ ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại mới dừng ở quy mô mẫu nhỏ, cần nghiên cứu sâu rộng hơn trước khi đưa ra khuyến cáo điều trị đại trà ^[3].

Cơ chế tác động lên não bộ và hệ thần kinh

Nấm đầu khỉ chứa các hợp chất hoạt tính sinh học đặc trưng gồm hericenone chiết xuất từ quả thể và erinacine tách từ sợi nấm ^[2], ^[4]. Những chất này kích thích quá trình tổng hợp yếu tố tăng trưởng thần kinh (NGF), đóng vai trò thiết yếu giúp duy trì chức năng não bộ và tác động đến sự cân bằng của hệ thần kinh tự chủ ^[2].

Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2021 cho thấy nấm đầu khỉ cải thiện hành vi giống trầm cảm nhờ cơ chế kích thích sản sinh tế bào thần kinh mới (neurogenesis) tại hồi hải mã thông qua con đường truyền tín hiệu BDNF-TrkB-CREB ^[5]. Liệu pháp này làm tăng các protein chỉ dấu tạo mô thần kinh mới như doublecortin, nestin, synaptophysin, đồng thời giảm phản ứng viêm do tế bào hình sao gây ra ở não ^[5]. Khi các nhà khoa học dùng temozolomide để chặn quá trình tạo tế bào thần kinh, tác dụng chống trầm cảm của nấm bị mất hoàn toàn ^[5].

Ngoài ra, các bằng chứng tổng quan năm 2020 nhấn mạnh sợi nấm kích hoạt con đường BDNF/TrkB/PI3K/Akt/GSK-3beta và ức chế truyền tín hiệu NF-kappaB trên chuột chịu stress căng thẳng kéo dài ^[6]. Hoạt chất erinacine C tách từ hệ sợi giúp tăng biểu hiện BDNF trong thử nghiệm tế bào ^[6]. Nấm còn hỗ trợ điều hòa nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh nhóm monoamine như serotonin, norepinephrine và dopamine, qua đó gián tiếp kiểm soát phản ứng căng thẳng của hệ thần kinh ^[6].

Dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng mù đôi trên người

Một nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược năm 2010 đã đánh giá hiệu quả của nấm đầu khỉ trên 30 phụ nữ ^[2]. Các đối tượng tham gia được phân ngẫu nhiên để ăn bánh quy chứa bột nấm đầu khỉ hoặc bánh quy giả dược liên tục trong 4 tuần ^[2]. Nhóm nghiên cứu sử dụng thang đo trầm cảm CES-D, chỉ số than phiền không rõ nguyên nhân (ICI), chỉ số mãn kinh Kupperman (KMI) và chỉ số chất lượng giấc ngủ Pittsburgh (PSQI) ^[2].

Kết quả sau 4 tuần ghi nhận điểm số trầm cảm CES-D và điểm than phiền ICI ở nhóm dùng nấm đầu khỉ giảm rõ rệt so với thời điểm ban đầu ^[2]. Xét riêng về biểu hiện của hệ thần kinh tự chủ trong thang ICI, điểm số của hai triệu chứng "hồi hộp, đánh trống ngực" (palpitation) và "kém nhạy cảm" giảm rõ rệt so với nhóm giả dược ^[2]. Các cảm giác như "khó tập trung", "bực bội cáu gắt" và "lo lắng" cũng có xu hướng giảm ở nhóm dùng nấm ^[2]. Các tác giả nhận định cơ chế này có thể độc lập với con đường kích thích NGF đã biết ^[2].

Một thử nghiệm mù đôi, nhóm song song khác thực hiện năm 2023 trên 41 người trưởng thành khỏe mạnh từ 18 đến 45 tuổi nhằm đánh giá tác động cấp tính và mãn tính của 1,8 g nấm đầu khỉ ^[3]. Sau 60 phút dùng một liều duy nhất, người tham gia hoàn thành bài kiểm tra Stroop nhanh hơn đáng kể so với nhóm giả dược ^[3]. Sau 28 ngày bổ sung liên tục, các nhà khoa học ghi nhận xu hướng giảm mức độ căng thẳng chủ quan ở nhóm dùng nấm (giá trị p = 0,051) ^[3].

Trước đó, báo cáo năm 2019 về tác động của nấm trên người thừa cân béo phì có rối loạn tâm trạng cho thấy sau đợt can thiệp, điểm số trầm cảm, lo âu và rối loạn giấc ngủ đều cải thiện ^[1]. Phân tích kết hợp giữa thang đo SCL-90 và trắc nghiệm Zung ghi nhận mức giảm trung bình khoảng 30% điểm trầm cảm và hơn 40% triệu chứng lo âu, hiệu quả này vẫn duy trì một khoảng thời gian sau khi ngừng dùng ^[1]. Nghiên cứu lâm sàng được tổng hợp năm 2020 cũng ghi nhận dạng viên nang chiết xuất nấm (1200 mg/viên, 3 viên/ngày trong 8 tuần) làm tăng nồng độ pro-BDNF huyết thanh sau 4 tuần, dù mức BDNF huyết thanh không đổi và giảm sau 8 tuần ^[6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có

Các thử nghiệm lâm sàng bước đầu mang lại kết quả khả quan về khả năng xoa dịu biểu hiện căng thẳng tinh thần, giảm hồi hộp và nâng cao tốc độ xử lý nhận thức ^[2], ^[3]. Tuy vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận thận trọng vào những hạn chế nghiên cứu.

Hầu hết thử nghiệm lâm sàng trên người có cỡ mẫu rất nhỏ, chỉ dao động từ 30 đến 41 người ^[2], ^[3]. Một số chỉ số trong thử nghiệm năm 2023 chỉ dừng lại ở mức "xu hướng" thống kê, đồng thời vẫn xuất hiện những kết quả không có sự thay đổi rõ rệt giữa hai nhóm ^[3]. Cơ chế sinh học thực tế trên cơ thể người vẫn chưa được xác định tường minh khi nồng độ BDNF trong huyết thanh có sự biến động trái chiều giữa tuần thứ 4 và tuần thứ 8 ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều thông tin quảng cáo lan truyền rằng nấm đầu khỉ là thần dược có thể chữa khỏi bệnh trầm cảm lâm sàng hoặc rối loạn lo âu nghiêm trọng. Đây là nhận định sai lệch, thiếu cơ sở khoa học.

Các nghiên cứu công bố đến nay chỉ ghi nhận tiềm năng hỗ trợ cải thiện triệu chứng nhẹ hoặc giảm stress chủ quan, hoàn toàn không thay thế thuốc chống trầm cảm theo đơn ^[5], ^[3]. Việc tự ý ngưng phác đồ y khoa để chuyển sang uống nấm tự nhiên tiềm ẩn nguy cơ làm bệnh diễn tiến nặng hơn.

Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn nấm tươi nấu canh sẽ mang lại tác dụng ngay như chiết xuất dùng trong phòng thí nghiệm. Các nghiên cứu lâm sàng sử dụng chế phẩm chuẩn hóa có hàm lượng erinacine hoặc hericenone cụ thể ^[2], ^[6], điều mà bữa ăn thông thường khó định lượng chính xác.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Nấm đầu khỉ là thực phẩm ăn được phổ biến nhưng việc dùng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc đòi hỏi sự cẩn trọng ^[2]. Những người có cơ địa dị ứng nấm hoặc tiền sử phản ứng quá mẫn với các loại nấm ăn tuyệt đối không tự ý dùng.

Dữ liệu an toàn chi tiết trên phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ hiện chưa được nghiên cứu đầy đủ trong các thử nghiệm lâm sàng đối chứng. Do đó nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm bổ sung nấm nồng độ cao.

Người đang điều trị các bệnh lý tâm thần mạn tính hoặc đang dùng thuốc an thần, chống trầm cảm cần thảo luận kỹ với bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp nhằm tránh các tương tác dược lý bất lợi ^[5].

Cách dùng an toàn và áp dụng vào đời sống

Trong các nghiên cứu lâm sàng đối chứng, lượng dùng đã được thử nghiệm gồm 1,8 g nấm khô mỗi ngày ở người trưởng thành khỏe mạnh ^[3], hoặc 3 viên nang chiết xuất mỗi ngày với liều 1200 mg mỗi viên chia đều trong đợt dùng kéo dài ^[6].

Đối với người bình thường muốn cải thiện sức khỏe tinh thần, có thể dùng nấm đầu khỉ tươi chế biến trong các món xào, nấu súp hoặc dùng dạng trà hãm từ nấm khô với liều lượng vừa phải ^[2], ^[4]. Khi chọn mua các sản phẩm dạng bột hoặc viên nang bổ sung, người dùng cần ưu tiên các nhãn hàng công bố rõ ràng nguồn gốc chiết xuất hệ sợi nấm hoặc thể quả, tránh các chế phẩm không rõ nguồn gốc.

Để duy trì hệ thần kinh ổn định, nấm đầu khỉ chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ kết hợp cùng lối sống cân bằng: ngủ đủ giấc, tập thể dục thường xuyên và duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh.

Nấm đầu khỉ là loại dược liệu ẩm thực giàu tiềm năng, cho thấy nhiều tín hiệu tích cực trong việc hỗ trợ giảm lo âu, làm dịu triệu chứng căng thẳng thần kinh tự chủ qua các thử nghiệm có đối chứng ^[2], ^[3]. Dù vậy, người dùng nên giữ kỳ vọng thực tế, không coi đây là giải pháp thay thế phác đồ y khoa và cần tham vấn cán bộ y tế khi gặp các vấn đề sức khỏe tâm thần kéo dài.