Dầu xoa bóp, cao bôi hay viên long não khử mùi là những vật dụng quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam. Do mùi thơm thảo mộc và tính tiện dụng, không ít phụ huynh chủ quan để các chế phẩm này trong tầm với của trẻ nhỏ hoặc lầm tưởng chúng hoàn toàn lành tính.
Tuy nhiên, việc trẻ vô tình nuốt phải dầu long não là một tình trạng cấp cứu y tế cực kỳ nguy hiểm. Độc chất này có thể nhanh chóng kích hoạt các cơn co giật toàn thân và suy hô hấp cấp tính chỉ trong vòng vài phút sau khi vào cơ thể.
Độc tính thần kinh phát tác chỉ sau vài phút
Long não (camphor) là một hợp chất hữu cơ dễ bay hơi, tan mạnh trong dầu mỡ và được hấp thu cực kỳ nhanh qua dạ dày cũng như niêm mạc ruột [1]. Điểm nguy hiểm chết người của hoạt chất này là khả năng vượt qua hàng rào máu não nhanh chóng, trực tiếp kích thích vỏ não và gây ra tình trạng hưng phấn thần kinh quá mức.
Theo tài liệu tổng quan y khoa công bố năm 2019, các triệu chứng ngộ độc cấp tính bắt đầu và tiến triển rất nhanh, thường trong vòng 5 đến 15 phút sau khi nuốt [1]. Ban đầu, trẻ có thể thấy cảm giác nóng bừng toàn thân, sau đó là cảm giác bỏng rát ở vùng họng và thượng vị kèm theo nôn mửa [1]. Tình trạng này nhanh chóng tiến triển thành rối loạn trạng thái tâm thần như lú lẫn, bồn chồn, mê sảng và ảo giác [1].
Tiếp theo các triệu chứng tâm thần là dấu hiệu rung giật cơ, giật cơ, thất điều, tăng phản xạ, co giật bó cơ và các cơn co giật thực sự [1]. Đáng lưu ý, co giật là triệu chứng phổ biến nhất được ghi nhận sau khi nuốt long não, thậm chí có thể là dấu hiệu nhiễm độc toàn thân đầu tiên xuất hiện mà không cần có bất kỳ triệu chứng báo trước nào [1]. Ngoài đường tiêu hóa, các cơn co giật còn có thể xảy ra khi trẻ tiếp xúc qua da hoặc hít phải hơi long não [1].
Liều độc gây co giật và tử vong ở trẻ nhỏ thấp đến mức nào?
Nhiều phụ huynh cho rằng trẻ chỉ nuốt một ngụm nhỏ hoặc nếm thử thì không đáng ngại. Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng cho thấy ngưỡng an toàn của long não ở trẻ em cực kỳ thấp.
Một báo cáo tổng quan năm 2004 trên nhóm trẻ mới biết đi chỉ ra rằng, việc tiếp xúc với một lượng nhỏ tới mức 500 mg đã được ghi nhận là nguyên nhân gây tử vong ở trẻ em [2]. Phổ biến hơn, mức liều từ 750 đến 1.000 mg có liên quan trực tiếp đến sự xuất hiện của các cơn co giật và nguy cơ tử vong [2]. Trong các sản phẩm chứa 10% long não hiện hành, một thể tích chỉ 5 ml đã chứa tới 500 mg hoạt chất [2]. Do đó, với trẻ em dưới 6 tuổi, việc phơi nhiễm từ 500 mg trở lên đòi hỏi phải chuyển ngay tới cơ sở y tế gần nhất [2].
Về ngưỡng nhập viện và theo dõi độc chất, trẻ em có dấu hiệu nhiễm độc hoặc nuốt phải lượng long não trên 30 mg/kg thể trọng cần được nhập viện, ưu tiên theo dõi tại khoa hồi sức tích cực nhi khoa [1]. Một nghiên cứu năm 1996 ghi nhận trường hợp trẻ nuốt lượng long não đáng kể (trên 50 mg/kg thể trọng) thì độc tính thần kinh là điều rất thường gặp [3].
Khi nồng độ hấp thu cao, long não không chỉ gây hại hệ thần kinh mà còn dẫn đến tổn thương gan và thận [1]. Tình trạng tử vong ở bệnh nhân ngộ độc long não thường xuất phát từ các cơn co giật kéo dài hoặc suy hô hấp cấp [1]. Báo cáo năm 2023 cũng cảnh báo thêm về biến chứng loạn nhịp tim và ngừng tim phổi khi nhiễm độc dầu long não [4].
Các ca bệnh thực tế: Trẻ nguy kịch chỉ vì những tai nạn bất cẩn
Y văn thế giới đã ghi nhận rất nhiều ca ngộ độc nặng ở trẻ nhỏ xuất phát từ những sơ suất sinh hoạt thường ngày của người lớn.
Năm 2025, một báo cáo ghi nhận trường hợp bé trai 1 tuổi tại Cộng hòa Dominica được đưa vào Bệnh viện Nhi Hugo Mendoza sau khi nuốt viên long não [5]. Bệnh nhi nhập viện trong tình trạng lơ mơ sau khi trải qua các cơn co giật tăng trương lực - giật rung toàn thân tại nhà, và tiếp tục xuất hiện thêm các cơn co giật khác ngay tại bệnh viện [5]. Các cơn co giật được kiểm soát bằng thuốc diazepam tiêm tĩnh mạch [5]. Chụp cắt lớp vi tính (CT) sọ não không ghi nhận bất thường cấu trúc rõ rệt [5]. Trẻ được điều trị hỗ trợ, dùng thuốc chống co giật levetiracetam và theo dõi tại khoa hồi sức tích cực nhi trước khi phục hồi và chuyển về khoa nhi tổng quát [5].
Năm 2010, một báo cáo khác mô tả trường hợp bé gái 3 tuổi nhập viện cấp cứu do co giật sau khi tham gia một buổi lễ truyền thống của Ấn Độ [6]. Sau khi nuốt phải viên long não dùng trong nghi lễ, bé nôn một lần rồi trở nên tăng động kích thích [6]. Chỉ 15 phút sau đó, bệnh nhi rơi vào trạng thái mất phản ứng, xuất hiện cơn co giật kéo dài 2 đến 3 phút với biểu hiện chớp mắt liên tục, nghiến răng và gồng cứng tư thế [6].
Trước đó, báo cáo năm 2015 cũng ghi nhận một bé trai 1,5 tuổi nhập viện vì cơn co giật toàn thể khởi phát đột ngột [7]. Trẻ không có tiền sử bệnh lý, không sốt, không chấn thương đầu [7]. Ban đầu cha mẹ phủ nhận việc trẻ nuốt phải chất lạ, nhưng mùi long não đặc trưng phát ra từ miệng và tay của bệnh nhi đã giúp các bác sĩ truy vấn và xác định trẻ đã ngậm một khối long não khoảng 30 phút trước khi khởi phát co giật [7]. Trẻ có tình trạng tăng đường huyết (168 mg/dl) và cơn giật chỉ được dập tắt sau khi can thiệp diazepam tĩnh mạch [7].
Ngay cả các loại thuốc mỡ bôi ngoài da chứa nồng độ long não thấp cũng có thể gây họa lớn. Báo cáo năm 1996 tại Canada mô tả một trẻ 15 tháng tuổi đã nuốt khoảng 70 ml thuốc mỡ bôi ngoài da chứa 4,73% long não, 2,6% menthol và 1,2% dầu khuynh diệp [3]. Dù tỷ lệ hoạt chất thấp, lượng long não mà trẻ hấp thu ước tính lên tới 280 mg/kg thể trọng [3]. Khoảng 2 giờ sau khi nuốt, trẻ xuất hiện cơn co giật toàn thể kéo dài [3]. Dù cơn co giật thường xuất hiện sớm trong vòng 90 phút, ca bệnh này chứng minh độc tính có thể khởi phát muộn hơn nếu chế phẩm ở dạng mỡ khó hấp thu hơn dạng lỏng [3].
Những sai lầm chết người khi sơ cứu trẻ ngộ độc long não
Khi phát hiện con uống nhầm dầu long não hoặc nuốt viên long não, nhiều bậc cha mẹ có phản xạ tự nhiên là móc họng cho trẻ nôn, hoặc cho uống các dung dịch lạ để tống chất độc ra ngoài. Đây là hành động cực kỳ nguy hiểm.
Theo hướng dẫn điều trị năm 2019, tuyệt đối không gây nôn cho trẻ ngộ độc long não [1]. Việc sử dụng siro ipecac để kích nôn cũng không được khuyến cáo vì trẻ có nguy cơ khởi phát cơn co giật rất nhanh [1]. Khi trẻ đang co giật hoặc tri giác lơ mơ mà bị kích nôn, các chất dịch và hóa chất chứa dầu rất dễ trào ngược vào đường thở, gây viêm phổi hít tắc nghẽn hoặc suy hô hấp tức thì.
Bên cạnh đó, do long não được hấp thu qua dạ dày với tốc độ cực nhanh, các biện pháp can thiệp kinh điển như rửa dạ dày hay cho uống than hoạt đều mang lại lợi ích rất hạn chế [1]. Biện pháp lọc máu cũng không đem lại nhiều hiệu quả giải độc trong các trường hợp này [1]. Mọi sự chậm trễ để tự xử lý tại nhà bằng các mẹo dân gian đều làm mất đi "thời gian vàng" để kiểm soát đường thở cho trẻ tại bệnh viện.
Tiếp cận xử trí y tế: Ưu tiên đường thở và cắt cơn giật
Bản chất của điều trị ngộ độc long não là hồi sức hỗ trợ tích cực, tập trung hàng đầu vào việc bảo vệ đường thở thông thoáng và kiểm soát co giật kịp thời [1].
Tại cơ sở y tế, nếu trẻ bị co giật, các thuốc nhóm benzodiazepine (như diazepam, midazolam hoặc lorazepam) qua đường tĩnh mạch là lựa chọn đầu tay và có thể cần dùng lặp lại liều [1, 4, 5, 6]. Nếu các cơn co giật vẫn không thể kiểm soát, bác sĩ phải dùng đến thuốc chống co giật thứ hai như phenobarbitone, phenytoin hoặc levetiracetam [1, 5]. Trường hợp trạng thái động kinh kháng trị, bệnh nhân cần được truyền liên tục midazolam và propofol, đồng thời phải đặt ống nội khí quản thở máy để bảo vệ tính mạng [5, 6].
Nếu nạn nhân bị hóa chất dính vào da hoặc mắt, cần khử nhiễm ngay lập tức bằng cách xả rửa với lượng nước lớn [1]. Trường hợp hít phải hơi long não ở nồng độ cao, cần đưa ngay nạn nhân ra khu vực thoáng khí [1].
Ai nên thận trọng tuyệt đối với long não?
Mặc dù người lớn cũng có thể bị nhiễm độc nặng nếu uống lượng lớn dầu long não (như trường hợp người đàn ông 61 tuổi uống 500 ml dầu long não phải đặt nội khí quản và thở máy tại phòng hồi sức tích cực [4]), trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất [1, 6].
Do hàng rào máu não chưa hoàn thiện, trọng lượng cơ thể nhỏ và khả năng chuyển hóa giải độc qua gan chưa hoàn chỉnh, chỉ một lượng vài mililit dung dịch dầu xoa bóp chứa long não cũng đủ sức đưa trẻ vào tình trạng nguy kịch [1, 6, 7]. Bất kỳ gia đình nào có con nhỏ dưới 6 tuổi đều phải đặt các chế phẩm chứa long não vào nhóm nguy cơ cao [2].
Ngoài ra, cần lưu ý rằng tác động nhiễm độc của long não có thể không kết thúc nhanh chóng. Mặc dù phần lớn bệnh nhân hết triệu chứng sau 24 đến 48 giờ, một số trường hợp có thể kéo dài sự rối loạn chức năng sinh lý lâu hơn rất nhiều [8]. Một ca lâm sàng năm 2015 ghi nhận một phụ nữ 25 tuổi sau khi nuốt viên long não đã bị mê sảng và đau đầu dai dẳng tới 6 ngày, và phải mất tới 19 ngày mới hồi phục hoàn toàn về trạng thái ban đầu [8].
Các biện pháp phòng ngừa bắt buộc trong gia đình
Để ngăn ngừa những tai nạn thương tâm do ngộ độc long não ở trẻ em, phụ huynh cần thực hiện nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn:
- Để toàn bộ dầu xoa, cao bôi, cồn xoa bóp và viên khử mùi long não ở các tủ thuốc trên cao có khóa, ngoài tầm với và tầm nhìn của trẻ em [5].
- Tuyệt đối không chiết dầu long não hoặc các loại cồn xoa bóp vào các chai nước ngọt, chai siro hay lọ thuốc quen thuộc của trẻ. Trẻ nhỏ thường tò mò và nuốt phải do nhầm lẫn là đồ uống.
- Không sử dụng các chế phẩm dầu xoa có nồng độ long não cao để bôi lên mũi, mặt hoặc các vùng da trầy xước của trẻ nhỏ, vì độc chất có thể hấp thu qua da và niêm mạc gây ngộ độc toàn thân [1].
- Đọc kỹ nhãn mác thành phần của các loại cao xoa bóp, thuốc bôi ho, cảm lạnh không kê đơn [3, 7]. Nhận biết mùi hăng nồng đặc trưng của long não để kịp thời phát hiện nguy cơ [4, 5].
Dầu long não và các sản phẩm chứa long não có thể mang lại cảm giác dễ chịu khi xoa bóp ngoài da cho người lớn, nhưng lại là chất độc thần kinh cực mạnh đối với trẻ em [1, 4, 6]. Khi phát hiện hoặc nghi ngờ trẻ đã nuốt long não, người nhà tuyệt đối không gây nôn mà phải lập tức đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất để được nhân viên y tế hỗ trợ kiểm soát đường thở và ngăn ngừa biến chứng co giật [5, 7].
