Dùng long não đuổi muỗi: Hiệu quả thực tế kéo dài bao lâu?

Nhiều gia đình Việt Nam thường có thói quen đặt vài viên long não trong tủ quần áo, góc nhà hoặc phòng ngủ với hy vọng mùi hương nồng gắt của nó sẽ xua đuổi muỗi và côn trùng gây hại. Tuy nhiên, liệu hoạt chất từ cây long não có thực sự tạo ra một "lá chắn" bảo vệ cơ thể khỏi muỗi đốt hay không? Hiệu quả chống muỗi của hoạt chất này duy trì được bao lâu khi so sánh với các chất chống muỗi chuyên dụng như DEET?

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học thực nghiệm cho thấy: chiết xuất từ cây long não có khả năng xua đuổi muỗi ban đầu rất mạnh, thậm chí đạt tỷ lệ cao hơn cả hoạt chất tiêu chuẩn DEET ở cùng nồng độ thử nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, điểm hạn chế lớn nhất là thời gian duy trì tác dụng bảo vệ của sản phẩm chưng cất từ long não tương đối ngắn ^[1]. Ngoài ra, long não không phải là khắc tinh của mọi loại côn trùng vì nhiều loài sâu hại đã tiến hóa để thích nghi và bị thu hút bởi mùi hương này [5, 6, 8].

Cơ chế tác động và bản chất hóa học của long não

Cây long não (Cinnamomum camphora) là một loài cây thân gỗ lớn, phân bố rộng rãi ở vùng cận nhiệt đới ^[2]. Tinh dầu chiết xuất từ các bộ phận khác nhau của loài cây này chứa hỗn hợp nhiều hợp chất hữu cơ dễ bay hơi ^[2]. Phân tích bằng phương pháp sắc ký khí hai chiều kết hợp khối phổ (GCxGC-TOFMS) đã ghi nhận tổng cộng 96 thành phần hóa học khác nhau có trong tinh dầu long não ^[2].

Trong đó, các hợp chất chính được tìm thấy ở lá và cành bao gồm camphor (long não), eucalyptol, linalool và 3,7-dimethyl-1,3,7-octatriene ^[2]. Riêng ở hạt cây, các thành phần chủ chốt gồm eucalyptol chiếm tỷ lệ 20,90%, methyleugenol chiếm 19,98%, linalool chiếm 14,66% và camphor chiếm 5,5% ^[2]. Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng hợp chất linalool đóng góp đáng kể vào hoạt tính xua đuổi và tiêu diệt côn trùng của cây ^[2]. Cây long não vốn được xem là loài thực vật có khả năng kháng côn trùng diện rộng nhờ chứa hàm lượng cao các hợp chất terpenoid tự nhiên ^[3].

Cơ chế xua đuổi của tinh dầu long não chủ yếu dựa vào các phân tử mùi bay hơi nhanh, tác động trực tiếp lên hệ thống cảm thụ khứu giác của côn trùng, khiến chúng mất phương hướng hoặc cảm thấy độc hại mà tránh xa [1, 4].

Hiệu quả xua muỗi trên thực tế: Thử nghiệm so sánh với DEET

Để đánh giá chính xác khả năng xua đuổi muỗi của các dược liệu tự nhiên so với hoạt chất tổng hợp kinh điển N,N-diethyl-m-toluamide (DEET), một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm được công bố vào năm 2004 đã tiến hành thử nghiệm trên da đối với muỗi vằn cái đói máu (Aedes aegypti) ^[1]. Đây chính là loài muỗi trung gian truyền bệnh sốt xuất huyết nguy hiểm ^[1].

Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã kiểm tra dịch chiết metanol của 23 loài cây dược liệu có mùi thơm cùng một chế phẩm chưng cất lôi cuốn hơi nước từ cây long não (Cinnamomum camphora) ^[1]. Ở liều lượng thử nghiệm là 0,1 mg/cm2 trên bề mặt da, chế phẩm chưng cất từ long não đã thể hiện khả năng xua đuổi muỗi lên tới 94% ^[1]. Kết quả này thậm chí còn vượt qua tỷ lệ xua đuổi của DEET ở cùng liều thử nghiệm, khi hoạt chất DEET đạt mức xua đuổi 82% ^[1]. Ở nhóm các dịch chiết khác, vỏ quế (Cinnamomum cassia) đạt 91%, thân rễ cam tùng (Nardostachys chinensis) đạt 81% và vỏ rễ mẫu đơn bì (Paeonia suffruticosa) đạt 80% ^[1].

Tuy nhiên, sự khác biệt mấu chốt nằm ở thời gian duy trì tác dụng bảo vệ ^[1]. Trong khi dịch chiết từ vỏ quế và thân rễ cam tùng duy trì hiệu lực xua đuổi tương đương với DEET trong khoảng thời gian kéo dài xấp xỉ 1 giờ, thì chế phẩm chưng cất từ cây long não và vỏ rễ mẫu đơn bì lại có thời gian hiệu quả bảo vệ tương đối ngắn ^[1]. Điều này phản ánh rõ đặc tính hóa lý của long não: bay hơi rất nhanh trong không khí, khiến nồng độ hoạt chất bảo vệ trên bề mặt da tụt giảm mau chóng sau khi sử dụng ^[1].

Tác dụng trên các nhóm côn trùng và sâu hại khác

Ngoài tác động xua đuổi muỗi vằn, các bộ phận của cây long não cũng được kiểm tra hoạt tính sinh học trên nhiều loài bọ và côn trùng gây hại khác trong nông nghiệp và đời sống. Một nghiên cứu năm 2016 đã đánh giá độc tính tiếp xúc và hoạt tính xua đuổi của tinh dầu lá, cành và hạt long não đối với rệp bông ^[2]. Kết quả cho thấy cả ba loại tinh dầu đều có độc tính tiếp xúc mạnh đối với rệp, với giá trị LC50 sau 48 giờ xử lý lần lượt là 245,79 mg/L (lá), 274,99 mg/L (cành) và 146,78 mg/L (hạt) ^[2]. Trong thử nghiệm xua đuổi, tinh dầu từ hạt long não ở nồng độ 20 microlít/mL cho tỷ lệ xua đuổi rệp bông đạt cao nhất là 89,86% sau 24 giờ xử lý ^[2].

Một thử nghiệm khác thực hiện vào năm 2022 trên loài bọ phấn trắng (Bemisia tabaci) – loài côn trùng gây hại trên cây trồng – đã so sánh tinh dầu chiết xuất bằng ethanol của long não, hẹ tây và bạc hà cay ^[4]. Khi phun lên một cây cà chua với 10 ml tinh dầu nồng độ 1000 ppm, tinh dầu long não chứng minh khả năng xua đuổi vượt trội nhất ^[4]. Đồng thời, tinh dầu long não cũng dẫn đầu về khả năng ức chế hành vi đẻ trứng của bọ phấn trắng và có độc tính tiếp xúc cao nhất đối với loài bọ này sau các mốc theo dõi 12, 24, 48 và 72 giờ ^[4].

Tại Nhật Bản, một nghiên cứu thực địa năm 2018 khảo sát hành vi chọn cây của loài kiến Argentina xâm lấn nguy hiểm (Linepithema humile) trên các cây xanh ven đường ^[5]. Số lượng kiến và các loài côn trùng tiết dịch ngọt cũng như tỷ lệ sử dụng cây của kiến giảm rõ rệt trên cây long não và cây bách xù ^[5]. Các nhà nghiên cứu nhận định rất ít cá thể kiến di chuyển trên thân cây long não, nguyên nhân có thể do sự khan hiếm côn trùng tiết ngọt trên loài cây có sẵn các thành phần hóa học xua đuổi và độc hại tự nhiên này ^[5].

Giới hạn sinh học: Không phải côn trùng nào cũng sợ long não

Một sai lầm rất phổ biến là nhiều người tin rằng mùi long não có thể xua đuổi mọi loại bọ và côn trùng trong nhà. Thực tế sinh học chứng minh rằng, trong khi long não xua đuổi muỗi và một số loài bọ, nhiều loài côn trùng khác đã trải qua quá trình tiến hóa chọn lọc để thích nghi hoàn toàn với các hợp chất dễ bay hơi này [5, 6, 8].

Nghiên cứu công bố năm 2024 chỉ ra rằng loài bướm đêm Orthaga achatina, một loài sâu hại chuyên tấn công cây long não, đã tiến hóa để bị thu hút bởi chính chất camphor ^[6]. Cả bướm đực và bướm cái trưởng thành đều thể hiện hành vi tích cực tìm đến mùi camphor ^[6]. Khi phân tích thụ thể khứu giác, các nhà khoa học phát hiện thụ thể OachOR16 phản ứng chọn lọc với camphor, trong đó gốc axit amin Ser209 đóng vai trò thiết yếu để thụ thể liên kết với phân tử long não ^[6]. Mùi hương mà con người dùng để xua đuổi côn trùng lại trở thành tín hiệu định hướng tìm vật chủ của loài bướm này ^[6].

Tương tự, loài mọt đục thân gỗ Pagiophloeus tsushimanus cũng bộc lộ sở thích khứu giác mãnh liệt đối với cây long não ^[3]. Các thử nghiệm ống đo khứu giác chữ Y và ghi điện râu cho thấy cá thể mọt đực và cái đều có tính hướng hóa dương tính, bị lôi cuốn mạnh mẽ bởi các hợp chất bay hơi do cây long não giải phóng ra ^[3]. Một loài sâu ăn lá khác là Mesoneura rufonota cũng có tỷ lệ cắn phá, tốc độ di chuyển và thời gian sống sót của ấu trùng cao vượt trội trên cây long não so với các cây cùng chi khác ^[7]. Điều này khẳng định long não không phải là chất xua đuổi vạn năng đối với toàn bộ giới côn trùng.

So sánh đặc tính tồn lưu: Tinh dầu tự nhiên và hóa chất diệt côn trùng

Khi xem xét thời gian duy trì hiệu quả, các hợp chất tự nhiên như long não bộc lộ sự thua kém rõ rệt so với các giải pháp phòng trừ côn trùng tổng hợp chuyên dụng. Nghiên cứu trên da người đối với muỗi vằn cho thấy chế phẩm từ cây long não chỉ duy trì tác dụng trong thời gian tương đối ngắn, kém xa mốc 1 giờ của DEET hay tinh dầu vỏ quế ^[1].

Trong khi đó, ở lĩnh vực kiểm soát véc-tơ truyền bệnh trong y tế cộng đồng, các hóa chất phun tồn lưu trong nhà (IRS) như hoạt chất pirimiphos-methyl vi nang có thể duy trì hiệu lực tiêu diệt muỗi kéo dài từ 2 đến 9 tháng tùy thuộc vào điều kiện tường nhà bằng bùn hay xi măng, chất lượng phun và khí hậu ^[8]. Mặc dù pirimiphos-methyl là thuốc diệt côn trùng công nghiệp chuyên dụng chứ không phải chất xua đuổi bôi da, sự đối chiếu này cho thấy các hoạt chất dễ bay hơi như tinh dầu long não hoàn toàn không có khả năng bảo vệ không gian sống lâu dài nếu không được bổ sung liên tục.

Ai nên thận trọng khi tiếp xúc với long não?

Mặc dù là sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên, việc sử dụng các chế phẩm chứa long não đòi hỏi sự cẩn trọng lớn đối với sức khỏe con người, đặc biệt trong không gian kín:

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Hệ hô hấp và làn da của trẻ em rất nhạy cảm. Hít phải hơi long não nồng độ cao trong phòng kín hoặc tủ quần áo có thể gây kích ứng niêm mạc hô hấp, khó thở hoặc các phản ứng thần kinh bất lợi.
• Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Dữ liệu an toàn thực nghiệm về việc tiếp xúc thường xuyên với hơi bốc từ long não ở nhóm đối tượng này còn rất hạn chế. Do đó, phụ nữ mang thai không nên xông phòng hoặc bôi trực tiếp các chế phẩm tự chế chứa hàm lượng long não đậm đặc lên da.
• Người có bệnh lý hô hấp: Những người mắc bệnh hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc viêm mũi dị ứng rất dễ bị khởi phát cơn co thắt phế quản khi hít phải các hợp chất terpenoid bay hơi nồng độ cao.
• Không tự ý bôi trực tiếp tinh dầu long não nguyên chất lên các vùng da hở, vết trầy xước hoặc niêm mạc mắt, miệng vì nguy cơ gây bỏng rát và ngộ độc tiếp xúc.

Lời khuyên áp dụng thực tế để phòng muỗi an toàn

Để bảo vệ bản thân và gia đình khỏi muỗi đốt và các bệnh truyền nhiễm như sốt xuất huyết, việc phụ thuộc vào vài viên long não đặt trong phòng là hoàn toàn không đủ hiệu quả:

• Hiểu đúng về thời gian tác dụng: Tinh dầu chưng cất từ long não có thể đuổi muỗi rất tốt ở thời điểm vừa tiếp xúc (lên tới 94%), nhưng tác dụng suy giảm rất nhanh theo thời gian ^[1]. Không thể trông đợi long não tạo ra sự bảo vệ xuyên suốt cả đêm.
• Khi cần chống muỗi tức thì: Nếu chọn các sản phẩm bôi ngoài da có chứa thành phần nguồn gốc tự nhiên, cần kiểm tra kỹ nồng độ đăng ký và sẵn sàng thoa nhắc lại thường xuyên theo hướng dẫn của nhà sản xuất do tính chất dễ bay hơi ^[1].
• Kết hợp các biện pháp cơ học bền vững: Cách phòng chống muỗi hiệu quả và an toàn nhất cho không gian gia đình là ngủ trong màn (mùng), lắp lưới chống muỗi ở các cửa sổ, loại bỏ toàn bộ các dụng cụ chứa nước đọng quanh nhà để triệt tiêu nơi muỗi đẻ trứng.
• Sử dụng sản phẩm chuyên dụng khi đi vào vùng dịch: Nếu phải sinh hoạt hoặc làm việc tại các khu vực đang bùng phát dịch bệnh do muỗi truyền, nên ưu tiên các loại kem bôi chứa hoạt chất chống muỗi đã được kiểm chứng thời gian tồn lưu rõ ràng như DEET hoặc sử dụng hóa chất tồn lưu y tế theo khuyến cáo của cơ quan chuyên môn [2, 7].

Các bằng chứng khoa học khẳng định hoạt chất từ cây long não có khả năng xua đuổi muỗi rất mạnh khi tiếp xúc ban đầu, nhưng thời gian duy trì tác dụng lại ngắn do tính chất bốc hơi nhanh chóng ^[1]. Người tiêu dùng không nên lạm dụng việc đặt long não trong phòng ngủ kín để chống muỗi vì vừa không đạt hiệu quả kéo dài, vừa tiềm ẩn nguy cơ kích ứng hô hấp cho người già và trẻ nhỏ. Hãy kết hợp linh hoạt các biện pháp chắn muỗi vật lý và tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế dự phòng để có giải pháp bảo vệ sức khỏe tối ưu nhất.