Bôi dầu chứa long não giảm đau cơ: Bằng chứng khoa học nói gì?

Thói quen dùng dầu xoa và câu hỏi về hiệu quả thực sự

Từ lâu, các loại dầu xoa bóp, dầu gió hay cao xoa chứa long não đã trở thành vật dụng quen thuộc trong tủ thuốc của nhiều gia đình Việt Nam. Mỗi khi bị đau mỏi vai gáy sau một ngày làm việc, căng cơ do chơi thể thao hoặc nhức mỏi khớp khi thời tiết chuyển mùa, phản xạ đầu tiên của nhiều người là thoa một chút dầu lên da. Cảm giác mát lạnh xen lẫn ấm nóng lan tỏa nhanh chóng mang lại sự dễ chịu, giúp cơn đau dường như lắng xuống tức thì.

Tuy nhiên, liệu long não có thực sự giúp giảm đau cơ và phục hồi tổn thương hay chỉ mang lại cảm giác thoải mái nhất thời? Bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy long não có tác dụng giảm đau cơ tạm thời nhờ cơ chế làm mất nhạy cảm các thụ thể cảm giác đau tại chỗ ^[1]. Dù vậy, dữ liệu lâm sàng chất lượng cao trên người đối với hoạt chất này ở dạng đơn lẻ vẫn còn khá khiêm tốn ^[2].

Phần lớn các bằng chứng hiện có đến từ các chế phẩm phối hợp nhiều thành phần hoặc các thử nghiệm có quy mô nhỏ ^[3], ^[4]. Để sử dụng an toàn và không kỳ vọng sai lệch về hiệu quả chữa lành tổn thương, người dùng cần hiểu rõ cơ chế sinh học cũng như giới hạn thực tế của hoạt chất này.

Cơ chế tác động: Thụ thể cảm giác bị “đánh lừa” như thế nào?

Long não vốn có lịch sử lâu đời trong y học cổ truyền và dân gian như một chất giảm đau tại chỗ dạng dầu xoa và cồn thuốc ^[1]. Về mặt sinh lý thần kinh, một nghiên cứu từ năm 1990 ghi nhận long não là chất gây kích thích cảm giác tương đối yếu, có tác dụng kích thích nhẹ lên các sợi thần kinh cảm giác nhiệt và có thể cả sợi thần kinh cảm nhận đau ở da ^[1]. Khi bôi lên bề mặt da, hoạt chất này tác động trực tiếp lên hệ thống cảm thụ đau ngoại vi thay vì đi sâu vào tuần hoàn toàn thân ^[1].

Các nghiên cứu sâu hơn về cơ chế đã làm sáng tỏ hoạt tính chống cảm thụ đau của long não thông qua việc tác động vào siêu họ kênh ion TRP (transient receptor potential) ^[1]. Đây là một nhóm kênh ion có cấu trúc tương tự nhau, được biểu hiện dày đặc trên các tế bào thần kinh cảm giác nhận biết kích thích gây đau ^[1]. Cụ thể, các nhà khoa học phát hiện long não có khả năng kích hoạt và sau đó nhanh chóng làm mất nhạy cảm thụ thể TRPV1 (thụ thể thường được biết đến khi phản ứng với hoạt chất capsaicin trong ớt), đồng thời ức chế thụ thể TRPA1 ^[1].

Khi thụ thể TRPV1 bị làm mất nhạy cảm và các kênh TRP bị vô hiệu hóa nhanh chóng, tín hiệu truyền dẫn cảm giác đau từ ngoại vi về tủy sống và não bộ sẽ bị gián đoạn, từ đó đem lại tác dụng giảm đau kéo dài ^[1]. Bên cạnh đó, hoạt tính giảm đau của các hợp chất nhóm terpenoid nói chung còn bắt nguồn từ việc gắn kết với các thụ thể như TRPV1, TRPV3 và TRPM8 ^[1]. Long não cũng được xác định là chất chủ vận của thụ thể TRPV2, TRPA1 và TRPV1 ^[1]. Nhờ tác động đồng thời lên các kênh cảm thụ nhiệt độ và cảm giác đau, dầu chứa long não tạo ra hiện tượng phân tán cảm giác, giúp người dùng cảm thấy vùng cơ đau dịu đi rõ rệt.

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng trên người

Để đánh giá hiệu quả trên thực tế, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều quan sát và thử nghiệm lâm sàng đối với các chế phẩm bôi ngoài da có chứa long não. Trong các ghi nhận dân gian và báo cáo lâm sàng, cồn thuốc chiết xuất từ cây ngải California chứa 18% long não và 24% 1,8-cineole từng được ghi nhận giúp giảm đau nhanh cho các trường hợp căng cơ, giãn dây chằng, đau thắt lưng và viêm khớp ^[1]. Dung dịch cồn thuốc này cho thấy thời gian khởi phát tác dụng giảm đau trong vòng 20 phút và hiệu quả duy trì kéo dài từ 2 đến 3 giờ ^[1].

Tại Trung Quốc, một nghiên cứu thực tế đa trung tâm pha IV công bố năm 2022 đã đánh giá độ an toàn và hiệu quả của cồn xoa bóp phối hợp methyl salicylate (Ammeltz) trên 3.600 người tham gia ^[3]. Chế phẩm này gồm các thành phần hoạt chất phối hợp như methyl salicylate, menthol, long não, chlorpheniramine maleate và thymol ^[3]. Kết thúc nghiên cứu có 3.515 đối tượng hoàn thành theo dõi và 85 người dừng sớm ^[3].

Kết quả cho thấy mức độ đau đánh giá qua thang điểm tương tự thị giác (VAS) của người tham gia giảm rõ rệt từ mức trung bình 5,34 điểm ban đầu xuống còn 2,79 điểm sau 7 ngày điều trị (với mức ý nghĩa thống kê p < 0,0001) ^[3]. Tỷ lệ giảm đau trung bình đạt 47,11% và có 2.769 trường hợp (chiếm 78,31%) ghi nhận thuốc có hiệu quả giảm đau ^[3]. Khi phân tích nhóm đối tượng đã loại trừ các thuốc dùng kèm có thể ảnh hưởng đến kết quả, điểm đau VAS giảm từ 5,31 xuống 2,77 và tỷ lệ đạt hiệu quả giảm đau là 78,75% ^[3].

Nghiên cứu RELIEF công bố năm 2020 tại 5 trung tâm ở Hoa Kỳ cũng theo dõi những người từ 18 đến 64 tuổi bị đau từ nhẹ đến trung bình khi sử dụng miếng dán giảm đau không kê đơn ^[5]. Miếng dán này có công thức phối hợp gồm 10% methyl salicylate, 6% menthol và long não, được đánh giá trên nhóm can thiệp so sánh với nhóm chứng không dùng thuốc ^[5].

Bằng chứng trên các bệnh lý cơ xương khớp cụ thể

Ngoài các trường hợp căng cơ thông thường, công thức chứa terpen thực vật có long não còn được thử nghiệm trên các tình trạng đau mô mềm khó điều trị. Điển hình là nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược công bố năm 2024 trên 62 bệnh nhân bị viêm cân gan chân ^[4]. Cân gan chân vốn là khu vực rất khó hấp thu thuốc bôi do lớp da dày, mô xơ và lớp đệm mỡ dày ở gót chân ^[4].

Trong thử nghiệm này, các bệnh nhân được chỉ định dùng 1 ml dung dịch terpen thực vật gồm long não, menthol, eugenol, eucalyptol và vanillin, được hỗ trợ tăng tính thấm qua da bằng 15% dimethylsulfoxide (DMSO), 1% limonene và dầu hương thảo ^[4]. Dung dịch được bôi tại chỗ 2 lần mỗi ngày và theo dõi điểm đau vào các ngày 0, ngày 1, ngày 3 và ngày 10 ^[4].

Kết quả ghi nhận dựa trên chỉ số chức năng bàn chân cho thấy 78,1% bệnh nhân ở nhóm can thiệp đã giảm từ 85% trở lên trong tổng điểm đau vào ngày thứ 10 ^[4]. Ngược lại, nhóm sử dụng giả dược không ghi nhận thấy tác dụng cải thiện cơn đau (khác biệt có ý nghĩa thống kê với P < 0,01) ^[4]. Nghiên cứu này chứng minh rằng việc kết hợp các terpen thực vật, trong đó có long não, mang lại tiềm năng điều trị tích cực đối với các cơn đau mô mềm cục bộ khi được bào chế với công nghệ dẫn truyền thích hợp ^[4].

Giới hạn nghiên cứu: Thiếu thử nghiệm đơn thành phần

Mặc dù các kết quả quan sát trên lâm sàng rất khả quan, giới khoa học vẫn duy trì sự thận trọng khi kết luận về vai trò độc lập của long não. Một phân tích trắc lượng thư mục năm 2023 rà soát các nghiên cứu bình duyệt xuất bản từ năm 2010 đến 2022 trên hệ thống PubMed đã làm rõ thực trạng này ^[2]. Trong số 103 kết quả tìm kiếm liên quan đến các hợp chất chứa long não và menthol, chỉ có 15 bài báo (chiếm 14,6%) thực sự nghiên cứu về điều trị các rối loạn sức khỏe như nhiễm trùng đường hô hấp trên, đau và ngứa ^[2].

Phân tích này chỉ ra rằng các chế phẩm bôi ngoài da chứa long não và menthol có tiềm năng giảm đau, cải thiện ngứa và triệu chứng hô hấp ^[2]. Tuy nhiên, do số lượng nghiên cứu trên từng ứng dụng điều trị còn rất hạn chế, giới chuyên môn chưa thể đưa ra khuyến cáo điều trị dứt khoát về việc sử dụng các hợp chất này ^[2]. Các tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của nhiều nghiên cứu ban đầu hơn, đặc biệt là các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi và có đối chứng ^[2].

Bên cạnh đó, điểm hạn chế lớn nhất của y văn hiện nay là hầu hết các nghiên cứu đều thử nghiệm long não trong các công thức phối hợp nhiều chất như menthol, methyl salicylate, thymol hoặc eugenol ^[3], ^[4]. Điều này khiến các nhà nghiên cứu không thể bóc tách chính xác bao nhiêu phần trăm hiệu quả giảm đau đến từ long não và bao nhiêu phần trăm đến từ các chất đồng vận khác.

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng

Hiểu lầm thường gặp nhất là việc xem dầu chứa long não như một biện pháp chữa lành tận gốc chấn thương cơ hoặc viêm khớp. Thực tế, long não chỉ tác động làm mất nhạy cảm các thụ thể bề mặt nhằm ức chế đường truyền cảm giác đau tạm thời trong vài giờ ^[1]. Hoạt chất này không có khả năng nối lại các sợi cơ bị rách vi thể do vận động quá mức, cũng không làm thay đổi tiến trình thoái hóa khớp hay giải quyết nguyên nhân gốc rễ gây đau.

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là quan niệm "dược liệu tự nhiên nên bôi càng nhiều càng tốt". Một số người có thói quen bôi dầu liên tục nhiều lần trong ngày hoặc băng kín vùng da sau khi thoa dầu để tăng sức nóng. Việc lạm dụng này không giúp cơn đau nhanh khỏi hơn mà có thể làm tăng nguy cơ kích ứng và ngấm thuốc quá mức qua da. Dầu chứa long não tuyệt đối chỉ được dùng ngoài da và không được uống hay bôi vào niêm mạc ^[2].

Ngoài ra, việc dùng dầu nóng xoa bóp ngay khi vừa gặp chấn thương cơ cấp tính (như rách cơ kèm bầm tím, sưng phù) cũng là sai lầm. Trong giai đoạn viêm cấp, việc kích thích nhiệt và xoa bóp mạnh có thể làm tăng xung huyết cục bộ, khiến vùng chấn thương sưng nề nhiều hơn.

Ai nên cẩn trọng khi dùng dầu xoa chứa long não?

Mặc dù đa số các phản ứng bất lợi tại chỗ đều ở mức độ nhẹ, dầu chứa long não không hoàn toàn vô hại với tất cả mọi người. Trong nghiên cứu lâm sàng pha IV tại Trung Quốc, tỷ lệ gặp phản ứng có hại của thuốc là 1,41%, phổ biến nhất là ngứa tại chỗ (0,48%), cảm giác nóng rát (0,28%) và kích ứng tại vị trí bôi thuốc (0,2%) ^[3]. Trong nghiên cứu này cũng ghi nhận các biến cố bất lợi chung chiếm 7,28%, bao gồm cả viêm đường hô hấp trên và tiêu chảy ^[3].

Những người có làn da nhạy cảm, người có tiền sử chàm da hoặc viêm da tiếp xúc cần hết sức cẩn thận để tránh nguy cơ kích ứng, ngứa ngáy dữ dội ^[3]. Tuyệt đối không thoa dầu lên các vết thương hở, vùng da trầy xước, lở loét hoặc gần vùng mắt và màng nhầy ^[2].

Đáng chú ý, phụ nữ mang thai là đối tượng bị loại trừ trong các nghiên cứu lâm sàng đánh giá miếng dán giảm đau chứa long não ^[5]. Hiện tại chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn trên phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú, do đó nhóm đối tượng này cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng. Tương tự, trẻ nhỏ và người có bệnh mạn tính phức tạp cũng không nên tự ý dùng các loại tinh dầu chứa long não nồng độ cao nếu chưa được chuyên gia y tế hướng dẫn.

Hướng dẫn sử dụng an toàn và đúng cách trong đời sống

Để tận dụng tác dụng hỗ trợ của dầu chứa long não một cách an toàn khi bị căng cứng cơ, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc thực hành cơ bản. Khi bắt đầu dùng một loại dầu xoa mới, hãy bôi một lượng rất nhỏ lên vùng da cẳng tay và theo dõi phản ứng trong vài giờ để kiểm tra xem da có bị mẩn đỏ, ngứa rát hay không trước khi thoa lên diện tích lớn ^[3].

Chỉ nên thoa một lượng vừa phải lên vùng cơ bị đau mỏi, xoa nhẹ nhàng theo vòng tròn để thuốc thấm đều, tránh chà xát quá mạnh gây tổn thương biểu bì. Không nên bôi quá nhiều lần trong ngày; nếu dùng các chế phẩm đặc thù theo nghiên cứu, việc áp dụng khoảng 2 lần mỗi ngày đã ghi nhận có hiệu quả lâm sàng rõ rệt ^[4]. Tránh quấn băng gạc quá chặt sau khi bôi vì có thể làm tăng độ hấp thu và nguy cơ bỏng rát da ^[3].

Dầu chứa long não là một giải pháp hỗ trợ không dùng opioid tiện lợi, giúp xoa dịu các cơn đau cơ nhẹ và vừa trong sinh hoạt hàng ngày ^[3], ^[2], ^[5]. Tuy nhiên, người dùng cần nhớ rằng đây chỉ là biện pháp hỗ trợ triệu chứng tạm thời ^[1]. Nếu tình trạng đau cơ kéo dài nhiều ngày, đau dữ dội kèm theo sưng nóng đỏ hoặc hạn chế vận động, bạn nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị đúng nguyên nhân thay vì chỉ lạm dụng dầu xoa bóp.