Nhiều người tìm đến thảo dược tự nhiên như rễ cây nữ lang với mong muốn có giấc ngủ ngon mà không lo phụ thuộc hay tác dụng phụ như thuốc ngủ Tây y. Tuy nhiên, việc tự ý dùng kéo dài nhiều tuần hoặc tự tăng liều cao có thực sự an toàn tuyệt đối hay không?
Các bằng chứng khoa học cho thấy rễ cây nữ lang nhìn chung có độ dung nạp tốt trong ngắn hạn từ 1 đến 2 tuần [1]. Dù vậy, dữ liệu an toàn dài hạn vẫn còn thiếu [2], [1], và y văn thế giới đã ghi nhận những trường hợp gặp hội chứng ngưng thuốc tương tự thuốc an thần khi đột ngột dừng sau thời gian dài lạm dụng liều rất cao [2], [3], [4].
Cơ chế tác động đến não bộ và giấc ngủ
Nữ lang (tên khoa học là Valeriana officinalis) là loại cây lâu năm có đặc tính an thần, gây buồn ngủ, chống co giật và giảm đau [3]. Các chất có hoạt tính sinh học chính trong cây gồm tinh dầu, axit valerenic, valenol, valepotriate và một số alkaloid [4].
Về mặt dược lý, các nghiên cứu tập trung vào tác động của chiết xuất nữ lang lên thụ thể GABA trong não [3]. Chiết xuất này đóng vai trò chất chủ vận của thụ thể adenosine A1, ức chế dẫn truyền cholinergic và làm tăng cường độ tần số sóng delta, theta cũng như alpha ở vỏ não trước trán [5]. Sự thay đổi sóng não này tạo ra hiệu ứng an thần tự nhiên [5].
Đáng chú ý, cơ chế tác động và đặc tính lâm sàng của chiết xuất cây nữ lang có điểm khác biệt so với các loại thuốc an thần, gây ngủ nhóm benzodiazepine [6]. Khác với các thuốc an thần cổ điển, thảo dược này không làm suy giảm khả năng lái xe hoặc vận hành máy móc sau khi dùng liều đơn lẻ hay lặp lại [2]. Nữ lang cũng ít có nguy cơ tương tác thuốc qua chuyển hóa cytochrome P450, xếp hạng rất thấp về khả năng tương tác so với nhiều loại thảo dược khác [4].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả?
Hiệu quả của cây nữ lang chủ yếu được đánh giá qua cảm nhận chủ quan của những người tham gia nghiên cứu [2], [1]. Nghiên cứu cho thấy việc uống thảo dược này mỗi đêm liên tục trong thời gian 1 đến 2 tuần giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ theo cảm nhận [1].
Một tổng quan phân tích gộp trên 18 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược cho thấy nữ lang có hiệu quả cải thiện chứng mất ngủ trên phương diện chủ quan [2]. Tuy nhiên, các đo lường khách quan hoặc định lượng lại chưa chứng minh được sự vượt trội rõ rệt [2]. Tác động chính được ghi nhận là rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ, nhất là ở những người tự nhận mình khó ngủ [1], [4].
Trong một thử nghiệm lâm sàng pha III ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược trên các bệnh nhân đang điều trị ung thư, chỉ số chất lượng giấc ngủ dựa trên thông số khách quan không cho thấy sự cải thiện vượt trội so với giả dược [2]. Mặc dù vậy, triệu chứng mệt mỏi và các vấn đề về giấc ngủ của nhóm bệnh nhân này vẫn có sự thuyên giảm đáng kể [2].
Một thử nghiệm lâm sàng bắt chéo trên những phụ nữ trưởng thành cũng cho thấy chiết xuất nữ lang làm tăng phổ sóng delta và theta, đồng thời giảm phổ sóng beta, khẳng định khả năng an thần cấp tính trên điện não đồ [5]. Nhìn chung, thảo dược này được đánh giá là một lựa chọn hỗ trợ an thần an toàn cho người mất ngủ nhẹ đến trung bình [1].
Lợi ích hỗ trợ cai thuốc an thần
Ngoài tác dụng hỗ trợ giấc ngủ thông thường, cây nữ lang từng được khảo sát về tiềm năng hỗ trợ giảm lệ thuộc thuốc ngủ theo toa. Thuốc an thần nhóm benzodiazepine thường gây quen thuốc và rất khó ngưng.
Một nghiên cứu thực hiện bởi Poyares và cộng sự theo dõi 19 bệnh nhân điều trị mất ngủ bằng benzodiazepine nhưng không cải thiện [3]. Khi các bệnh nhân này được giảm dần benzodiazepine và chuyển sang dùng nữ lang, thảo dược đã giúp cải thiện giấc ngủ và làm dịu các triệu chứng cai khó chịu [3].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu tại Tây Ban Nha kết hợp hydroxyzine và nữ lang trong chương trình hỗ trợ bệnh nhân cai benzodiazepine tại trạm y tế [3]. Sau nghiên cứu, hơn 80% bệnh nhân đã dừng được thuốc an thần và trên 60% duy trì việc không dùng thuốc trong hơn một năm [3]. Tuy nhiên, thử nghiệm này không có nhóm đối chứng giả dược và chưa thể tách biệt tác dụng riêng rẽ của nữ lang [3].
Rủi ro khi dùng kéo dài và hội chứng ngưng thuốc
Mặc dù có hồ sơ dung nạp ngắn hạn rất tốt, việc sử dụng liên tục nhiều tuần hoặc nhiều tháng với liều vượt mức khuyến cáo tiềm ẩn những rủi ro nhất định [2], [1]. Dữ liệu an toàn dài hạn tiến cứu hiện vẫn còn thiếu [2], [1].
Một số báo cáo lâm sàng ghi nhận các tác dụng phụ hiếm gặp bao gồm đau đầu, buồn nôn, đánh trống ngực [4]. Đặc biệt, y văn đã ghi nhận ca bệnh xuất hiện triệu chứng tim mạch và sảng do phản ứng ngưng thuốc sau khi đột ngột dừng sử dụng nữ lang liều rất cao trong thời gian dài [2], [3]. Dù các ca bệnh này có tiến triển lành tính và mối liên hệ nhân quả còn nghi vấn, đây vẫn là lời cảnh báo về việc không nên tự ý lạm dụng thảo dược [2].
Bên cạnh phản ứng ngưng thuốc, nguy cơ độc tính trên gan cũng là vấn đề cần lưu ý dù rất hiếm [2], [3]. Một nghiên cứu trên 23 bệnh nhân uống quá liều chế phẩm chứa nữ lang kết hợp hyoscine và cyproheptadine với lượng nữ lang trung bình 2,5g (dao động từ 0,5 đến 12g) cho thấy triệu chứng chủ yếu là ức chế thần kinh trung ương và ngộ độc kháng cholinergic, chưa ghi nhận viêm gan cấp hay tổn thương gan cận lâm sàng trong 6-12 giờ đầu [7]. Tuy nhiên, giới chuyên môn vẫn nhấn mạnh cần các nghiên cứu dài hạn hơn để đánh giá đầy đủ nguy cơ trên gan khi sử dụng lâu ngày [7].
Những ai cần thận trọng hoặc không nên dùng?
Dù được cơ quan quản lý xếp vào nhóm thảo dược có độ an toàn cao [5], một số đối tượng tuyệt đối không nên tự ý dùng chiết xuất rễ nữ lang nếu chưa có chỉ định y khoa:
Thứ nhất là người đang sử dụng các chất ức chế thần kinh trung ương. Nữ lang không được khuyến cáo cho người đang dùng thuốc giảm đau nhóm opioid, thuốc an thần benzodiazepine, barbiturate hoặc người đang uống rượu bia vì nguy cơ làm tăng suy hô hấp [3].
Thứ hai là phụ nữ đang cho con bú. Chưa có nghiên cứu đầy đủ trên người mẹ đang cho con bú, nhưng một nghiên cứu năm 2021 trên chuột cống mẹ cho thấy dùng nữ lang liều cao (1000 - 2000 mg/kg/ngày) làm biến đổi thành phần sữa (giảm protein) và gây suy giảm trí nhớ dài hạn ở thế hệ con non giống cái khi trưởng thành [8]. Do đó, người mẹ trong thời kỳ nuôi con bằng sữa mẹ cần tránh tự ý dùng thảo dược này [8].
Cuối cùng, người có tiền sử bệnh gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa do đã có những cảnh báo rải rác về độc tính gan liên quan đến thảo dược này [2], [3].
Áp dụng an toàn trong đời sống
Để khai thác lợi ích cải thiện giấc ngủ từ cây nữ lang mà không gặp rủi ro sức khỏe, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng.
Liều dùng đơn lẻ thường được các nghiên cứu lâm sàng áp dụng dao động từ 400 mg đến 900 mg uống trước giờ đi ngủ [4]. Đáng chú ý, các nghiên cứu thăm dò liều lượng nhận thấy mức 900 mg không mang lại hiệu quả tốt hơn đáng kể so với mức 450 mg [4]. Vì vậy, việc tăng liều cao không giúp ngủ ngon hơn mà chỉ làm tăng nguy cơ buồn ngủ ban ngày hoặc tích lũy độc tính [4].
Người bệnh chỉ nên dùng thảo dược này theo từng đợt ngắn hạn từ 1 đến 2 tuần [1]. Không nên tự ý kéo dài liên tục nhiều tháng mà không có sự theo dõi của nhân viên y tế [2], [1]. Khi muốn dừng sau một thời gian dài sử dụng, nên giảm liều từ từ thay vì cắt đột ngột để phòng ngừa triệu chứng hồi ứng tương tự hội chứng ngưng thuốc [2], [3].
Chiết xuất nữ lang là giải pháp hỗ trợ giấc ngủ có giá trị thực tiễn đối với tình trạng khó ngủ nhẹ và vừa [1]. Tuy nhiên, đây không phải thần dược thay thế lối sống lành mạnh. Người có bệnh nền, đang dùng thuốc điều trị hoặc phụ nữ nuôi con nhỏ luôn cần tham vấn ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi bắt đầu sử dụng.
