Sau mỗi cuộc nhậu, nhiều người có thói quen uống thật nhiều nước lọc với hy vọng làm loãng máu, giảm nhanh nồng độ cồn để tự lái xe về nhà hoặc tránh cơn say. Thậm chí, không ít người tin rằng uống nước liên tục hoặc đi xông hơi vã mồ hôi sẽ giúp "thải độc" cồn ra khỏi cơ thể chỉ trong vài giờ.
Thực tế, uống nước chỉ giúp giảm cảm giác khát và bù lại lượng dịch mất đi, chứ không thể làm tăng tốc độ phân hủy cồn tại gan hay làm nồng độ cồn trong máu và hơi thở giảm xuống nhanh hơn. Mức độ say cũng như triệu chứng nôn nao vào sáng hôm sau phụ thuộc chủ yếu vào tốc độ chuyển hóa của hệ thống enzyme trong cơ thể và phản ứng viêm do cồn gây ra [1] [2] [3].
Cơ chế chuyển hóa cồn và nguyên nhân gây nôn nao
Khi uống rượu bia, thành phần chính là ethanol sẽ đi vào máu và được xử lý chủ yếu qua quá trình chuyển hóa sinh học. Cơ thể sử dụng hệ thống enzyme alcohol dehydrogenase để oxy hóa ethanol thành chất trung gian là acetaldehyde, sau đó enzyme aldehyde dehydrogenase (ALDH) tiếp tục chuyển hóa acetaldehyde thành acetate [2] [4]. Sản phẩm cuối cùng của quá trình chuyển hóa ethanol là acetate (axit acetic) và nước; cả hai chất này đều dễ dàng đi qua hàng rào máu não [1]. Trong đó, nước chỉ là một chất chuyển hóa không có hoạt tính, còn acetate trên mô hình động vật (chuột) đã được chứng minh là yếu tố góp phần gây ra cơn đau dây thần kinh sinh ba, liên quan đến chứng đau đầu sau khi uống rượu [1].
Trạng thái nôn nao sau khi uống rượu (hangover) là tập hợp các triệu chứng tiêu cực cả về thể chất lẫn tinh thần, thường xuất hiện từ 8 đến 16 giờ sau khi uống và bắt đầu khi nồng độ cồn trong máu (BAC) tiến về mức 0 [3] [5] [6]. Các triệu chứng điển hình bao gồm mệt mỏi, chóng mặt, vụng về, khát nước, buồn nôn và đổ mồ hôi [7]. Như vậy, cảm giác khát nước hay mất nước chỉ là một phần hệ quả, còn gốc rễ của cơn say và sự mệt mỏi nằm ở tốc độ đào thải ethanol và các phản ứng sinh hóa phức tạp bên trong cơ thể [1] [3].
Bên cạnh quá trình chuyển hóa bằng enzyme, ethanol còn trực tiếp kích hoạt phản ứng viêm và gây căng thẳng oxy hóa (oxidative stress) trong cơ thể [3]. Nếu tốc độ đào thải ethanol trong những giờ đầu sau khi uống diễn ra chậm, lượng ethanol tồn đọng sang nửa đêm về sáng sẽ nhiều hơn, từ đó kích hoạt phản ứng viêm và căng thẳng oxy hóa mạnh mẽ hơn, làm cơn nôn nao trở nên tồi tệ hơn [3].
Nghiên cứu khoa học nói gì về tốc độ đào thải cồn?
Nhiều nghiên cứu đã được thực hiện để làm rõ mối liên hệ giữa tốc độ xử lý cồn của cơ thể và mức độ nghiêm trọng của triệu chứng sau cuộc nhậu. Một phân tích công bố năm 2020 đã đánh giá trên 8 đối tượng tham gia vào hai nghiên cứu kết hợp: một nghiên cứu tự nhiên sau buổi tối uống rượu (đánh giá mức độ nôn nao mỗi giờ từ 10 giờ sáng đến 4 giờ chiều theo thang điểm từ 0 đến 10) và một nghiên cứu thử thách uống rượu có kiểm soát để đạt nồng độ cồn trong hơi thở (BrAC) ở mức 0,05% [6]. Trong thử nghiệm kiểm soát, máy đo nồng độ cồn qua hơi thở được thực hiện mỗi 5 phút cho đến khi chỉ số BrAC về 0 nhằm tính toán tốc độ đào thải ethanol theo tỷ lệ % BrAC mỗi giờ [6]. Kết quả ghi nhận tại các thời điểm 11 giờ, 13 giờ và 14 giờ có mối tương quan nghịch có ý nghĩa thống kê giữa tốc độ đào thải ethanol và độ nặng của cơn nôn nao [6]. Điều này cho thấy những người có tốc độ chuyển hóa và loại bỏ ethanol nhanh hơn sẽ ít bị hành hạ bởi các triệu chứng sau say hơn, dù tác giả lưu ý cần xác nhận thêm trên cỡ mẫu lớn hơn [6].
Một tổng hợp nghiên cứu năm 2020 cũng chỉ ra vai trò quyết định của lượng ethanol tồn dư [1]. Trong nghiên cứu trên 23 nam giới khỏe mạnh uống lượng cồn 1,5 g/kg thể trọng, các nhà khoa học không tìm thấy mối tương quan đáng kể giữa nồng độ đỉnh của ethanol hay acetaldehyde trong máu với độ nặng của cơn nôn nao vào sáng hôm sau [1]. Tuy nhiên, ở một nghiên cứu tự nhiên khác, nồng độ ethanol trong nước tiểu vào sáng hôm sau ở nhóm không bị nôn nao thấp hơn đáng kể so với nhóm nhạy cảm với cơn nôn nao (p = 0,027) [1]. Ở những người có triệu chứng mệt mỏi sau say, mức độ nghiêm trọng tỷ lệ thuận với lượng ethanol còn lại trong nước tiểu (r = 0,571, p = 0,013) và nồng độ cồn trong hơi thở của đêm hôm trước (r = 0,228, p = 0,019) [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2017 cũng xác nhận rằng dù tổng lượng rượu tiêu thụ và nồng độ cồn đỉnh ước tính trong máu không khác biệt giữa nhóm bị nôn nao và nhóm "miễn nhiễm" với nôn nao, những người chuyển hóa nhanh có thể đã đào thải cồn kịp thời nên ít gặp triệu chứng hơn [2].
Về khía cạnh miễn dịch, một công trình năm 2020 đánh giá lại dữ liệu từ hai nghiên cứu đã phát hiện mức độ nôn nao có tương quan thuận với nồng độ các dấu ấn sinh học gây viêm trong máu, cụ thể là Interleukin-6 (IL-6), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và protein phản ứng C (CRP) [3]. Ở thời điểm 4 giờ sau khi uống rượu, chính nồng độ ethanol trong máu (chứ không phải acetaldehyde) có liên quan trực tiếp đến sự gia tăng IL-6 [3]. Đồng thời, các chỉ số căng thẳng oxy hóa như malondialdehyde và 8-isoprostrane cũng tỷ lệ thuận với độ nặng của triệu chứng [3].
Ngoài ra, chất lượng đồ uống và chế độ dinh dưỡng cũng tác động lớn đến quá trình này. Một nghiên cứu năm 2005 trên 18 nam giới trưởng thành khỏe mạnh cho thấy ở thời điểm 13 giờ sau khi uống rượu, nồng độ ethanol trong máu (3,12 +/- 2,38) không khác biệt đáng kể so với trước khi uống (2,26 +/- 2,08), nhưng nồng độ methanol trong máu lại tăng có ý nghĩa thống kê từ 2,62 +/- 1,33/l lên 3,88 +/- 2,10/l [5]. Sự gia tăng methanol này tương quan thuận với điểm số nôn nao chủ quan của người uống (r = 0,498, p < 0,05) [5]. Trước đó, tài liệu năm 1998 cũng ghi nhận trên 4 đối tượng uống rượu vang đỏ chứa 100 mg/L methanol, nồng độ methanol trong máu duy trì ở mức cao nhiều giờ sau khi ethanol đã được chuyển hóa hết [4].
Về dinh dưỡng, một nghiên cứu năm 2019 phân tích dữ liệu từ 23 người uống rượu xã giao khỏe mạnh (gồm 10 người có khả năng kháng nôn nao và 13 người thường xuyên bị nôn nao) thông qua bản ghi nhớ chế độ ăn trong 24 giờ [8]. Kết quả ở nhóm nhạy cảm cho thấy lượng tiêu thụ axit nicotinic (rPB = -0,521) và kẽm (rPB = -0,341) trong khẩu phần ăn có tương quan nghịch rất rõ rệt (p < 0,002) với mức độ nôn nao nói chung [8]. Riêng lượng kẽm còn giúp giảm đáng kể mức độ nôn mửa (rPB = -0,577, p < 0,002), trong khi chất béo và chất xơ không cho thấy mối liên hệ này [8]. Nghiên cứu này có cỡ mẫu nhỏ nên đã sử dụng kỹ thuật thống kê bootstrapping và cần được lặp lại ở quy mô lớn hơn [8].
Lợi ích thực sự của việc uống nước và giới hạn của bằng chứng
Từ các dữ liệu khoa học trên, có thể thấy việc bù nước mang lại lợi ích làm dịu cơn khát — một trong 12 triệu chứng phổ biến của thang đo mức độ nôn nao [7]. Khi cơ thể bị nôn mửa hoặc mệt mỏi sau cuộc nhậu, uống nước giúp duy trì thể tích dịch và giảm cảm giác khô miệng [8] [7].
Tuy nhiên, giới hạn của việc uống nước là nó không thể can thiệp vào hệ thống enzyme alcohol dehydrogenase hay aldehyde dehydrogenase tại gan [2] [4]. Nước đi vào đường tiêu hóa không thể biến đổi tốc độ oxy hóa ethanol thành acetaldehyde hay acetate [8] [2]. Tương tự, các nhà khoa học khẳng định hiện nay cơ chế bệnh sinh của chứng nôn nao vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn, dẫn đến việc chưa có bất kỳ phương pháp điều trị hay sản phẩm giải rượu nào thực sự hiệu quả được lưu hành chính thức [6]. Do đó, nước lọc chỉ đóng vai trò hỗ trợ triệu chứng mất nước nhẹ chứ không phải "thuốc giải" làm bay hơi nồng độ cồn.
Những hiểu lầm thường gặp khi tìm cách giải rượu nhanh
Hiểu lầm phổ biến nhất là vận động mạnh hoặc đi xông hơi để vã mồ hôi giúp đẩy cồn ra ngoài nhanh hơn. Một nghiên cứu tổng quan năm 2019 về sinh lý tuyến mồ hôi đã bác bỏ quan niệm này [7]. Trong hai nghiên cứu độc lập tại phòng thí nghiệm, việc ngâm nước nóng hoặc tập thể dục trong môi trường nóng sau khi uống rượu (khi nồng độ cồn trong máu đạt 0,07 - 0,11 g/dl) không tạo ra sự khác biệt nào về tốc độ tiết mồ hôi ở vùng ngực hay bắp tay so với nhóm dùng giả dược [7]. Một thử nghiệm khác cho thấy tốc độ đổ mồ hôi ngực có tăng lên trong môi trường nóng thụ động (33 độ C) từ 10 đến 30 phút sau khi uống 0,36 g/kg cồn so với uống nước lọc, nhưng phản ứng này chỉ thoáng qua, giảm xuống sau 30 phút và trở nên ngang bằng với nhóm uống nước lọc ở phút thứ 40 [7]. Mức chênh lệch tiết mồ hôi là cực kỳ thấp (chỉ từ 0,1 đến 0,2 mg/cm2/phút), tương đương tối đa không quá 100 g trên toàn cơ thể một người có diện tích da 1,8 m2 trong suốt 30 phút, nên hoàn toàn không có ý nghĩa thực tế nào về mặt giải độc [7]. Dù nồng độ ethanol trong mồ hôi có tăng tuyến tính theo nồng độ cồn trong máu, lượng thải qua da là quá nhỏ bé [7].
Hiểu lầm thứ hai là mẹo "lấy độc trị độc" — uống thêm một chút rượu vào sáng hôm sau để cắt cơn đau đầu, mệt mỏi. Khoa học giải thích hiện tượng này liên quan đến methanol, một hợp chất cồn phụ (congener) có mặt cùng ethanol trong đồ uống có cồn [4]. Cùng một hệ thống enzyme gan chuyển hóa cả ethanol và methanol, nhưng ethanol có tính ức chế cạnh tranh, nghĩa là gan sẽ ưu tiên xử lý ethanol trước [4]. Khi nồng độ ethanol giảm xuống vào sáng hôm sau, methanol mới bắt đầu được chuyển hóa thành formaldehyde và axit formic — những chất cực độc có thể gây mù lòa hoặc tử vong ở nồng độ cao [4]. Việc uống thêm rượu chỉ tạm thời đưa ethanol vào để chặn quá trình chuyển hóa methanol, làm trì hoãn sự xuất hiện của các chất độc này chứ không làm chúng biến mất, khiến cơ thể phải chịu đựng độc tính kéo dài hơn [4].
Ai nên đặc biệt thận trọng khi uống rượu bia?
Những người có cơ địa chuyển hóa cồn chậm cần hết sức lưu ý. Khi quá trình đào thải ethanol diễn ra chậm trong những giờ đầu, lượng cồn tồn đọng kéo dài sẽ kích hoạt các chất gây viêm (IL-6, TNF-alpha, CRP) và gốc tự do mạnh hơn, gây hại trực tiếp cho tế bào [3] [6].
Người nhạy cảm với chứng đau đầu cũng nên thận trọng với việc lựa chọn loại đồ uống. Các loại rượu chưng cất như brandy và whiskey chứa nồng độ methanol cao nhất, thường dẫn đến các cơn nôn nao nặng nề hơn [4]. Trong khi đó, rượu vang đỏ (chứ không phải vang trắng hay vodka) có khả năng làm tăng nồng độ serotonin và histamine trong huyết tương, từ đó kích hoạt cơn đau đầu ngay sau khi uống ở những người nhạy cảm [4]. Ngoài ra, những người có bệnh nền, đang sử dụng thuốc điều trị hoặc có tiền sử rối loạn y khoa tuyệt đối không áp dụng các mẹo giải rượu truyền miệng mà cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác bất lợi [5] [4].
Áp dụng thực tế để giảm nhẹ tác hại của cồn
Dù không thể dùng nước để ép gan làm việc nhanh hơn, bạn vẫn có thể áp dụng một số biện pháp khoa học để giảm nhẹ sự khó chịu khi buộc phải uống rượu bia:
- Uống nước lọc xen kẽ trong và sau cuộc nhậu: Giúp làm dịu cảm giác khát, bù lại lượng dịch mất đi nếu có nôn mửa và giúp bản thân uống chậm lại, giảm tổng lượng cồn nạp vào [8] [7].
- Chú trọng dinh dưỡng chứa kẽm và axit nicotinic (vitamin B3): Bổ sung các thực phẩm giàu kẽm và axit nicotinic trong khẩu phần ăn hàng ngày và trước bữa nhậu, vì hai vi chất này đóng vai trò quan trọng trong quá trình oxy hóa ethanol thành acetaldehyde, giúp giảm mức độ nghiêm trọng của cơn nôn nao và giảm nôn mửa [8].
- Lựa chọn đồ uống ít tạp chất: Hạn chế các loại rượu có hàm lượng methanol cao như rượu mạnh chưng cất (whiskey, brandy) hoặc rượu vang đỏ nếu bạn là người dễ bị đau đầu sau khi uống [4].
- Tuyệt đối không tự ý xông hơi nóng hay tập thể dục nặng ngay sau khi uống rượu: Việc này không giúp thải cồn qua mồ hôi mà còn làm cơ thể thêm mệt mỏi, mất nước và tăng nguy cơ tai biến [7].
Tóm lại, uống nhiều nước lọc là thói quen tốt giúp giảm cảm giác khát và mệt mỏi sau cuộc vui, nhưng hoàn toàn không thể làm giảm nhanh nồng độ cồn trong máu hay hơi thở. Tốc độ giải cồn phụ thuộc vào hệ thống enzyme tự nhiên của từng người, vì vậy cách duy nhất để đảm bảo an toàn và tỉnh táo là kiểm soát lượng uống và dành đủ thời gian cho cơ thể tự phục hồi.
