Nước đậu đen rang thơm mát được nhiều gia đình Việt nấu uống hàng ngày để giải nhiệt. Nhiều người cao tuổi thậm chí dùng thức uống này thay thế hoàn toàn nước lọc với mong muốn "bổ thận, mát gan". Thế nhưng, thói quen tưởng chừng lành mạnh này có thực sự an toàn cho đôi thận đã lão hóa?
Câu trả lời ngắn gọn là không nên dùng nước đậu đen thay thế hoàn toàn nước lọc. Ở người cao tuổi, chức năng lọc của thận suy giảm tự nhiên hoặc do bệnh nền tiềm ẩn [1]. Các loại hạt như đậu vốn chứa hàm lượng kali cao [2]. Việc nạp liên tục lượng lớn nước sắc từ hạt đậu dễ dẫn đến nguy cơ quá tải kali trong máu, gây rối loạn điện giải nghiêm trọng, đặc biệt khi dùng kèm thuốc điều trị bệnh mạn tính [1].
Thận người già xử lý kali kém đi như thế nào?
Khi tuổi tác tăng lên, sinh lý và chức năng thận thay đổi đáng kể [3]. Lưu lượng máu qua thận và mức lọc cầu thận (chỉ số đánh giá khả năng lọc máu của thận) đều giảm dần theo tuổi già [3]. Trên các mẫu sinh thiết thận ở người lớn tuổi, hiện tượng xơ cứng thận cũng xuất hiện nhiều hơn [3].
Bên cạnh đó, hệ thống hormone điều hòa muối nước trong cơ thể (hệ renin-angiotensin) bị ức chế ở người già, cả ở trạng thái bình thường lẫn khi cơ thể phải tiếp nhận một lượng lớn kali [3]. Sự suy giảm chức năng thận âm thầm, bệnh lý ống thận mô kẽ và rối loạn sản xuất hormone aldosterone khiến người cao tuổi rất dễ bị tăng kali máu [1]. Tăng kali máu là một rối loạn điện giải nguy hiểm, có thể dẫn đến rối loạn nhịp tim và đôi khi gây tử vong [4].
Bằng chứng khoa học về nguy cơ tăng kali ở người lớn tuổi
Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá hàm lượng và khả năng giải phóng kali của các thực phẩm thực vật qua mô hình tiêu hóa nhân tạo mô phỏng đường ruột người [2]. Kết quả cho thấy hàm lượng kali tập trung cao hơn ở nhóm hạt và lá cây [2]. Sau quá trình tiêu hóa, tỷ lệ kali giải phóng để cơ thể hấp thu trung bình ở mức 67%, dao động từ 12% ở đậu Hà Lan đến 93% ở cà chua [2]. Điều đáng lưu ý là phương pháp đun sôi bắt đầu từ nước lạnh giúp rút bớt lượng kali ra khỏi khoai tây, đậu Hà Lan và các loại hạt đậu nhiều hơn [2]. Điều này đồng nghĩa lượng kali từ hạt đậu sẽ hòa tan vào trong nước luộc. Nếu người già bỏ xác nhưng lại uống toàn bộ phần nước nấu đậu này thay nước lọc, lượng kali nạp vào cơ thể sẽ tăng lên.
Các dữ liệu lâm sàng qua nhiều thập kỷ đã cảnh báo rủi ro khi thận người già phải gánh lượng kali vượt mức. Một nghiên cứu công bố năm 1989 khảo sát trên 332 bệnh nhân đái tháo đường cao tuổi ghi nhận tỷ lệ tăng kali máu lên tới 20,8%, cao nhất trong các loại rối loạn điện giải như hạ magie (14,6%), hạ canxi (13,7%), tăng phốt pho (8,6%), hạ natri (8,1%) và tăng clo (7,2%) [5]. Tình trạng tăng kali máu xảy ra thường xuyên hơn ở nhóm bệnh nhân có suy giảm chức năng thận (chỉ số creatinin huyết thanh từ 1,5 mg/dl trở lên) so với nhóm có chức năng thận bình thường (creatinin từ 1,4 mg/dl trở xuống) [5]. Nguyên nhân chính gây rối loạn điện giải ở nhóm này là suy giảm chức năng thận do bệnh thận đái tháo đường hoặc xơ cứng thận [5].
Một nghiên cứu khác cùng năm 1989 theo dõi dữ liệu dùng thuốc lợi tiểu giữ kali phối hợp (triamterene-hydrochlorothiazide) trên 20.809 người không mắc đái tháo đường và 922 người mắc đái tháo đường có mức kali ban đầu bình thường [6]. Tỷ lệ phát triển chứng tăng kali máu là 0,59% ở người không đái tháo đường và 1,08% ở người đái tháo đường [6]. Đáng chú ý, nguy cơ tăng kali máu cao gấp 3 đến 5 lần ở những người trên 60 tuổi, và toàn bộ số ca tăng kali máu vượt trội ở nhóm đái tháo đường đều rơi vào người cao tuổi [6].
Ở những người đã có bệnh thận mạn tính, sự mất cân bằng kali dẫn đến hậu quả nặng nề. Nghiên cứu năm 2012 theo dõi 1.227 nam giới mắc bệnh thận mạn tính chưa chạy thận (gồm 933 người da trắng và 294 người da đen) nhằm đánh giá mối liên quan giữa kali máu với tỷ lệ tử vong và tốc độ suy giảm mức lọc cầu thận [7]. Kết quả chỉ ra cả tình trạng hạ kali máu và tăng kali máu đều liên quan đến tỷ lệ tử vong cao hơn ở bệnh nhân bệnh thận mạn [7]. Ngoài ra, cứ mỗi 1 mEq/l kali máu thấp hơn lại liên quan đến việc giảm thêm 0,13 ml/phút/1,73 m2 mức lọc cầu thận mỗi năm [7].
Hiểu lầm về thức uống "mát thận" và gánh nặng chuyển hóa
Nhiều người tin rằng chỉ cần bản thân không mắc bệnh thận thì tuổi già vẫn có thể uống nước đậu đen thoải mái. Một nghiên cứu năm 2013 ghi nhận rằng bản thân sự lão hóa đơn thuần ở người khỏe mạnh chỉ làm giảm nhẹ chức năng thận, chưa đủ gây tăng kali máu hay nhiễm toan chuyển hóa [3]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm trên động vật được nêu trong nghiên cứu này, những con chuột già bị tăng kali máu cao hơn sau khi nạp một lượng lớn kali so với chuột non, đồng thời chúng không thể tăng đào thải kali khi ăn chế độ giàu kali [3]. Ở người, suy giảm chức năng thận tuổi già thường diễn ra âm thầm không triệu chứng [1]. Người cao tuổi còn có nguy cơ cao bị tổn thương thận cấp và thiếu máu [3].
Bên cạnh kali, việc lạm dụng nước sắc đậm đặc từ các loại hạt họ đậu còn đặt ra lo ngại về các hợp chất hòa tan khác như purin đối với người có cơ địa tăng axit uric hoặc bệnh gút tiềm tàng khi thận lọc kém. Dù các trích đoạn nghiên cứu hiện tại tập trung phân tích sâu về rủi ro tăng kali máu và rối loạn điện giải mà chưa có số liệu trực tiếp đo lường lượng purin trong nước đậu đen rang, nguyên tắc chung khi thận giảm khả năng bài tiết là hạn chế nạp dồn dập một loại dịch chiết thực vật đậm đặc thay cho nước lọc.
Tương tác nguy hiểm với các loại thuốc người già hay dùng
Nguy cơ quá tải kali từ chế độ ăn uống sẽ nhân lên gấp bội nếu người cao tuổi đang sử dụng các loại thuốc ảnh hưởng đến khả năng đào thải kali của thận [1]. Ngay cả thuốc kháng sinh thông dụng như trimethoprim-sulfamethoxazole dùng ở liều tiêu chuẩn cũng được ghi nhận gây tăng kali máu ở người già [1].
Báo cáo y khoa năm 2013 đã ghi nhận trường hợp một cụ bà 85 tuổi nhập viện cấp cứu vì tụt huyết áp và nhịp tim chậm nguy kịch [4]. Bệnh nhân đang dùng kết hợp các thuốc tim mạch, huyết áp và kháng sinh gồm sotalol, valsartan, spironolactone và trimethoprim-sulfamethoxazole [4]. Xét nghiệm cho thấy nồng độ kali máu của bà vọt lên mức 10,1 mmol/L, đe dọa tính mạng [4]. Bệnh nhân phải điều trị bằng thuốc khẩn cấp và lọc máu cấp cứu mới qua khỏi [4]. Việc vô tình kết hợp các thuốc giữ kali kèm theo nguồn kali dư thừa từ thói quen sinh hoạt rất dễ đẩy người bệnh vào tình trạng rối loạn nhịp tim nguy hiểm [4].
Ai cần đặc biệt thận trọng khi uống nước đậu đen?
Nhóm đầu tiên cần cảnh giác là người trên 60 tuổi, vì nguy cơ tăng kali máu ở lứa tuổi này cao gấp 3 đến 5 lần khi có yếu tố tác động lên quá trình bài tiết kali [6]. Người cao tuổi có bệnh thận mạn tính hoặc suy thận tiềm ẩn tuyệt đối không dùng nước đậu thay nước lọc, do tăng kali máu là yếu tố dự báo nhập viện và tử vong ở nhóm bệnh nhân này [2].
Người mắc bệnh đái tháo đường lâu năm, đặc biệt khi chỉ số creatinin máu từ 1,5 mg/dl trở lên, có tỷ lệ rối loạn điện giải và tăng kali máu rất cao [5]. Ngoài ra, những người đang điều trị bằng thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu giữ kali hoặc kháng sinh cần tham khảo ý kiến bác sĩ và kiểm tra nồng độ kali máu định kỳ trước và sau khi dùng thuốc vài ngày đến vài tuần [6].
Uống nước đậu đen sao cho an toàn ở tuổi xế chiều?
Nước lọc tinh khiết vẫn là lựa chọn số một để bù nước và hỗ trợ thận đào thải chất cặn bã. Người cao tuổi khỏe mạnh chỉ nên xem nước đậu đen rang là thức uống giải khát bổ sung, uống lượng vừa phải khoảng một cốc nhỏ trong ngày và pha loãng, không sắc đặc.
Đối với người có bệnh thận muốn ăn các món từ hạt đậu hoặc rau củ, nghiên cứu năm 2022 gợi ý phương pháp cho hạt đậu vào nồi ngay từ khi nước còn lạnh rồi đun sôi sẽ giúp tách bớt kali ra khỏi hạt đậu hiệu quả hơn [2]. Khi đó, người bệnh thận nên gạn bỏ phần nước luộc chứa nhiều kali và chỉ ăn phần hạt với lượng kiểm soát theo tư vấn dinh dưỡng [2]. Ngược lại, nếu tận dụng chính phần nước luộc đó để uống hàng ngày, cơ thể sẽ nhận trọn lượng kali hòa tan.
Nước đậu đen rang có hương vị thanh mát nhưng không phải là "thuốc bổ thận" dùng càng nhiều càng tốt cho mọi người già. Hiểu rõ giới hạn của đôi thận ở tuổi xế chiều và duy trì thói quen uống nước lọc đầy đủ mới là cách bảo vệ sức khỏe bền vững. Người có bệnh nền đái tháo đường, tim mạch, bệnh thận hoặc gút cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ chế độ ăn uống thực dưỡng nào.
