Nhiều người Việt có thói quen hái hoặc mua các loại thảo dược mọc hoang về sắc nước uống hằng ngày thay trà để thanh nhiệt, giải độc. Trong số đó, cây ban tròn (tên khoa học là Hypericum patulum, thuộc chi Ban - Hypericum) thường được truyền tai như bài thuốc dân gian trị viêm gan, cảm mạo [1]. Tuy nhiên, việc tự ý đun sắc và uống dài ngày mà không kiểm soát liều lượng liệu có thực sự an toàn?

Câu trả lời từ các bằng chứng độc chất học hiện nay là: Cực kỳ rủi ro. Các nghiên cứu trên chi thực vật này cho thấy việc nạp chiết xuất thảo dược tích lũy qua nhiều ngày với liều cao có thể gây tổn thương nghiêm trọng đến cấu trúc tế bào gan và suy giảm chức năng cầu thận [1, 2]. Thói quen dùng thảo dược tự sắc không định lượng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cơ quan chuyển hóa.

Cây ban tròn trong dân gian và thành phần hóa thực vật

Toàn cây ban tròn (Hypericum patulum Thunb.) được ứng dụng trong y học cổ truyền nhờ các đặc tính thanh nhiệt, giải độc, thư can và cầm máu [1]. Trong kinh nghiệm dân gian, loài cây này thường xuyên được sử dụng để hỗ trợ điều trị viêm gan, cảm lạnh, viêm amidan và các vết bầm tím [1].

Về mặt hóa học thực vật, các nghiên cứu hiện đại đã phát hiện nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học trong cây. Nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng chiết xuất ethanol 30% từ quả chín tươi của cây ban tròn chứa các glycoside monoterpenoid mới (patulumside E-F và patulumside G-H, J) có hoạt tính kháng viêm [1]. Tuy nhiên, các hoạt chất sinh học mạnh mẽ này cũng có thể mang độc tính tế bào nếu tiếp xúc ở nồng độ không thích hợp [2].

Nguy cơ độc tính tế bào từ các bộ phận cây ban tròn

Khi nghiên cứu độc tính tế bào trong ống nghiệm (in vitro) công bố năm 2003, các nhà khoa học đã ghi nhận những kết quả đáng lo ngại về chiết xuất ngọn cành của ban tròn (Hypericum patulum) [2]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá trên các dòng tế bào HEp-2, RD và tế bào Vero [2].

Kết quả cho thấy chiết xuất methanol từ thân cây ban tròn thể hiện độc tính tế bào rất mạnh đối với tất cả các dòng tế bào thử nghiệm [2]. Nồng độ gây độc 50% tế bào (CTC50) của chiết xuất thân cây ban tròn chỉ ở mức 1,71 microg/mL đối với HEp-2; 1,53 microg/mL đối với RD và 2,23 microg/mL đối với tế bào Vero [2].

Trong khi đó, chiết xuất từ lá ban tròn thể hiện độc tính tế bào ở mức độ vừa phải, còn chiết xuất toàn bộ phần trên mặt đất không ghi nhận độc tính tế bào lên tới nồng độ 1.000 microg/mL [2]. Ở thử nghiệm tạo cụm tế bào, chiết xuất lá ban tròn từ 400 microg/mL trở lên và chiết xuất thân từ 500 microg/mL trở lên đã ức chế hoàn toàn việc hình thành khuẩn lạc [2]. Trong thử nghiệm ngắn hạn trên tế bào DLA, tỷ lệ sống sót 50% của tế bào ghi nhận ở dải nồng độ 100-200 microg/mL đối với cả chiết xuất lá và thân ban tròn [2]. Độc tính tế bào HEp-2 dài ngày thậm chí ngăn tạo cụm tế bào ở nồng độ trên 1,6 microg/mL của chiết xuất thân [2]. Điều này phản ánh rõ: các bộ phận khác nhau của cây có mức độ độc tính rất chênh lệch, việc bốc nguyên cây đem nấu tiềm ẩn nguy cơ lớn.

Độc tính tích lũy trên gan từ các loài cùng chi Ban

Khi sử dụng thảo dược tự đun sắc dài ngày, cơ thể phải tiếp nhận hoạt chất liên tục. Do ban tròn thuộc chi Hypericum, các dữ liệu an toàn tiền lâm sàng từ các loài cùng chi phản ánh nguy cơ chuyển hóa chung của nhóm thực vật này [1, 2].

Nghiên cứu độc tính lặp lại 28 ngày trên chuột công bố năm 2012 theo hướng dẫn OECD 407 kiểm tra chiết xuất cyclohexane của Hypericum polyanthemum [3]. Chuột được cho uống các mức liều hàng ngày gồm 90, 450 và 900 mg/kg [3]. Trong thử nghiệm ngộ độc cấp tính đơn liều 2000 mg/kg, không có dấu hiệu lâm sàng hay tử vong nào xuất hiện, cho phép xếp loài này vào nhóm an toàn cấp 5 theo tiêu chuẩn OECD về độc tính cấp [3].

Tuy nhiên, câu chuyện hoàn toàn đảo ngược khi dùng kéo dài. Ở liều lặp lại 450 và 900 mg/kg mỗi ngày suốt 28 ngày, chiết xuất đã làm biến đổi quá trình tăng trọng lượng cơ thể, gây biến đổi các chỉ số sinh hóa, huyết học và làm biến đổi mô học gan nghiêm trọng [3]. Động vật chỉ an toàn không có dấu hiệu độc tính ở mức liều thấp 90 mg/kg [3]. Các nhà nghiên cứu kết luận gan chính là cơ quan đích chịu thương tổn do độc tính tích lũy từ chiết xuất chi Ban khi dùng liều cao lặp lại nhiều ngày [3].

Đe dọa chức năng thận và độc tính chuyển hóa qua thế hệ

Không chỉ dừng lại ở gan, thận - cơ quan bài tiết chính - cũng gánh chịu tổn thương nặng nề khi cơ thể phơi nhiễm chiết xuất chi Hypericum [4]. Một nghiên cứu năm 2004 trên chuột cống Wistar mang thai và cho con bú đã phân tích tác động vi thể trên nhiều cơ quan khi dùng chiết xuất từ 2 tuần trước khi phối giống đến 21 ngày sau sinh [4]. Hai mức liều được thử nghiệm là 100 mg/kg/ngày (tương đương liều dùng ở người dựa trên diện tích bề mặt cơ thể) và 1000 mg/kg/ngày [4].

Kết quả giải phẫu bệnh cho thấy tổn thương nghiêm trọng tại cả gan và thận của chuột non được đánh giá vào ngày thứ 0 và ngày thứ 21 sau sinh [4]. Đáng chú ý, mức liều 100 mg/kg/ngày tương đương liều người dùng cũng đã gây tổn thương gan và thận rõ rệt [4]. Động vật chỉ phơi nhiễm qua sữa mẹ trong 21 ngày cũng chịu các tổn thương tương tự [4].

Về mặt cấu trúc mô học, các tổn thương khu trú tại gan bao gồm hiện tượng không bào hóa, xơ hóa tiểu thùy và rối loạn cấu trúc bè gan [4]. Tại thận, các tổn thương mô bệnh học được ghi nhận gồm giảm kích thước cầu thận, biến mất khoang Bowman và thoái hóa hyalin ống thận [4]. Những dữ liệu vi thể này cho thấy việc đào thải hoạt chất qua đường tiết niệu có thể trực tiếp phá hủy màng lọc và ống thận [4].

Báo cáo lâm sàng: Nguy cơ suy gan cấp trên người

Những tổn thương quan sát thấy trên mô hình động vật hoàn toàn tương thích với các ca bệnh thực tế. Một báo cáo lâm sàng năm 2014 đã ghi nhận tổn thương gan ở bệnh nhân cao tuổi sau khi sử dụng thảo dược chứa chiết xuất loài Hypericum kết hợp cùng dầu copaiba (Copaifera langsdorffii) [5]. Bệnh nhân chỉ hồi phục trên lâm sàng sau khi ngừng hoàn toàn các sản phẩm thảo dược này [5].

Gan là cơ quan chuyển hóa phần lớn dược chất nên rất dễ tổn thương do độc chất gây ra [5]. Hiện tượng nhiễm độc gan có thể xảy ra qua cơ chế trực tiếp hoặc cơ chế dị ứng đặc ứng bất thường; đây là vấn đề lâm sàng nghiêm trọng có thể khởi phát suy gan dẫn đến tử vong hoặc phải ghép gan khẩn cấp [5]. Độc tính gan do thảo dược thường bị chẩn đoán sót do người bệnh thường giấu hoặc quên khai báo việc uống nước lá sắc [5]. Tổn thương gan do chất ngoại sinh chiếm tới 30% các trường hợp viêm gan cấp không do virus, biểu hiện dưới dạng ứ mật, thoái hóa mỡ hoặc xơ hóa [5]. Đến nay hơn 900 chất ngoại lai gây độc gan đã được xác định, bao gồm nhiều loại cây cỏ tự nhiên vốn bị lầm tưởng là vô hại [5].

Những hiểu lầm nguy hại khi uống nước thảo dược tự sắc

Quan niệm "cây cỏ tự nhiên lành tính, không bổ dọc cũng bổ ngang" là sai lầm phổ biến nhất trong cộng đồng. Nhiều người tin rằng nước sắc từ thân lá ban tròn chỉ có tác dụng giải độc gan nên uống càng đậm, uống thay nước lọc cả năm càng tốt [1].

Thực tế, nước sắc thủ công tại nhà hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng hoạt chất. Nồng độ dược chất phụ thuộc vào mùa thu hái, thổ nhưỡng, tuổi của cây và tỷ lệ các bộ phận. Như nghiên cứu đã chỉ ra, phần thân của ban tròn có độc tính tế bào cao gấp nhiều lần so với các phần khác [2]. Khi đun sắc nguyên cành khô kéo dài, người dùng vô tình dung nạp các chất gây độc tế bào vào cơ thể mỗi ngày mà không hề hay biết [2]. Khi nồng độ tích lũy vượt ngưỡng dung nạp của tế bào gan, men gan sẽ tăng vọt, tế bào gan bị thoái hóa mỡ, xơ hóa và suy giảm chức năng lọc [1, 2, 7].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Dựa trên các cảnh báo khoa học, những đối tượng sau không được tự ý uống nước sắc cây ban tròn:

  • Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Hoạt chất chiết xuất có thể qua hàng rào nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ gây teo cầu thận, thoái hóa ống thận và xơ hóa gan ở thai nhi hoặc trẻ bú mẹ [4].
  • Người có tiền sử bệnh gan, thận: Những người bị viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc suy giảm chức năng thận mạn tính sẽ đối diện nguy cơ suy gan, suy thận tiến triển nhanh chóng nếu tiếp xúc với các chất chuyển hóa độc hại [1, 2, 7].
  • Người cao tuổi: Hệ thống enzym chuyển hóa qua gan và tốc độ lọc cầu thận ở người già đã suy giảm tự nhiên, khiến độc tính tích lũy dễ bùng phát thành đợt suy gan cấp [5].
  • Người đang dùng thuốc tây: Hoạt chất thảo dược chuyển hóa qua gan có thể cạnh tranh hoặc làm biến đổi chuyển hóa của các thuốc điều trị khác, làm tăng độc tính chung trên gan [5].

Khuyến cáo sử dụng an toàn trong đời sống

Để bảo vệ chức năng gan thận, người dân cần thay đổi tư duy dùng thảo dược tự phát:

  • Không tự ý thu hái, phơi khô sắc uống: Chiết xuất thân cây ban tròn chứa hoạt tính gây độc tế bào mạnh [2]. Không tự ý phối trộn ban tròn với các loại thảo dược hay tinh dầu khác khi chưa có chỉ định [5].
  • Không dùng thay nước lọc hằng ngày: Thảo dược có dược tính chỉ nên dùng theo liệu trình ngắn ngày có sự theo dõi của thầy thuốc y học cổ truyền. Việc dùng liên tục nhiều tuần tạo áp lực tích lũy độc tính cho gan [3].
  • Lắng nghe cơ thể: Khi sử dụng bất kỳ loại nước lá nào, nếu xuất hiện các biểu hiện như mệt mỏi bất thường, chán ăn, vàng mắt, vàng da, nước tiểu sẫm màu, phù chân, cần ngừng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan thận [5].
  • Tham vấn chuyên môn: Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị biết về các loại thảo dược bạn đang dùng để phòng ngừa nguy cơ viêm gan do thảo dược [5].

Cây ban tròn chứa nhiều hoạt chất sinh học có giá trị tiềm năng cho y học [1]. Dẫu vậy, ranh giới giữa tác dụng điều trị và độc tính hủy hoại tế bào rất mong manh [2]. Người dân cần chấm dứt thói quen uống nước sắc ban tròn tự do, dài ngày để tránh gây tổn thương không thể phục hồi cho gan và thận.