Nhiều người tìm thảo dược giải tỏa căng thẳng thần kinh sau ngày dài áp lực. Cây thuộc chi Ban (Hypericum), đặc biệt ban tròn (Hypericum patulum), được truyền miệng giúp dịu thần kinh, ngủ ngon, trị lo âu.

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy các lời đồn thổi về việc ban tròn giúp an thần hay chữa lo âu ở người là chưa có cơ sở lâm sàng vững chắc. Hầu hết dữ liệu dược lý hiện nay mới dừng ở thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm hoặc khảo sát trên các loài cùng chi khác họ.

Thực hư chuyện thảo dược chi Ban giúp an thần

Chi Ban (Hypericum) gồm hàng trăm loài phân bố khắp thế giới, trong đó thảo dược nổi tiếng nhất là Ban âu (Hypericum perforatum hay St. John's wort) [1]. Loài cây này từ xưa được ứng dụng trong y học cổ truyền để cải thiện đau đầu, đau thần kinh, chứng quá mẫn, co giật cột sống, cứng cổ và rối loạn tâm thần [1].

Chính vì danh tiếng lâu đời của cây Ban âu, nhiều loài khác cùng chi như ban tròn (Hypericum patulum) thường bị gán ghép công dụng điều hòa thần kinh, giảm stress tương đương. Thực tế hóa thực vật và dược lý giữa từng loài khác nhau rất xa, không thể đánh đồng mọi loại cây chi Ban đều an thần [2].

Người dùng nếu tự ý mua cành, hoa ban tròn phơi khô về sắc uống với mong muốn trị trầm cảm, hết mất ngủ có thể đối mặt nguy cơ ngộ độc hoặc lỡ mất thời điểm can thiệp y tế thích hợp.

Cơ chế tác động hệ thần kinh được giải thích thế nào?

Các hoạt chất thực vật nhóm polyphenol và dẫn xuất phloroglucinol đặc trưng của chi Ban là tâm điểm nghiên cứu [3]. Ở loài Ban âu (Hypericum perforatum), hoạt chất hyperforin tạo ức chế tái hấp thu không chọn lọc các chất dẫn truyền thần kinh tiền synap ở nồng độ in vitro từ 0,1 đến 1 microM [4]. Hoạt chất này cũng tương tác với thụ thể dopamine D1 và thụ thể opioid [4].

Dữ liệu tiền lâm sàng chỉ ra chiết xuất Ban âu tác động ức chế tái hấp thu synap đồng thời trên cả 3 hệ dẫn truyền: serotonin (5-HT), noradrenaline (NA) và dopamine (DA) [5]. Đây là dược liệu duy nhất ghi nhận khả năng ức chế tái hấp thu 3 monoamine với hoạt lực tương đương nhau [5].

Tại mô hình chuột cống, chiết xuất Hypericum còn gián tiếp kích hoạt thụ thể sigma in vivo qua chất chuyển hóa trung gian [4]. Một cơ chế miễn dịch - thần kinh khác cho thấy cytokine interleukin-6 (IL-6) cần thiết cho tác dụng giống chống trầm cảm thông qua kích hoạt hệ thống serotonin não bộ [6].

Bên cạnh đó, flavonoid hyperoside phổ biến trong chi Ban cũng thể hiện cơ chế làm dịu thần kinh trung ương [3]. Tác động này được chứng minh là qua trung gian kích hoạt các thụ thể dạng D2 của hệ dopamine [3].

Khoa học thực nghiệm nói gì về các loài Hypericum?

Các công bố khoa học quốc tế cung cấp góc nhìn thực nghiệm chi tiết về tiềm năng cũng như sự phân hóa tác dụng giữa các loài cây thuộc chi này.

Năm 1996, nghiên cứu đánh giá tác dụng chiết xuất Hypericum perforatum và Hypericum calycinum trên chuột nhắt trắng qua các mô hình hành vi: thời gian bơi, hoạt động vận động, phản xạ vẫy đuôi (tail-flick) và thử nghiệm đục lỗ (hole-board) [1]. Kết quả chỉ ra chiết xuất cồn của hai loài cây này cho hiệu lực ngang ngửa thuốc chống trầm cảm desipramine và trimipramine [1].

Năm 1997, thử nghiệm so sánh trên mô hình động vật tiếp tục ghi nhận chiết xuất cồn của H. calycinum có hoạt tính chống trầm cảm trên hệ thần kinh chuột gần tương đương H. perforatum [2]. Ngược lại, loài H. hyssopifolium ssp. elongatum var. elongatum hoàn toàn không biểu hiện hoạt tính chống trầm cảm nào [2].

Năm 2002, nghiên cứu trên loài Hypericum brasiliense (HB) và Hypericum cordatum (HC) phát hiện độc tính rõ rệt khi dùng liều cao tới 100 mg/kg tiêm màng bụng hoặc 1000 mg/kg đường uống [7]. Chỉ số LD50 xác định mức độ độc của HC là 269 mg/kg và HB là 537 mg/kg [7]. Cả hai loài này đều làm giảm vận động chung nhưng không thay đổi thời gian ngủ hay khả năng phối hợp vận động [7]. Đặc biệt, cả HB và HC đều thất bại trong việc giảm thời gian bất động ở thử nghiệm bơi cưỡng bức và không ức chế được hạ thân nhiệt do apomorphine [7].

Năm 2011, nghiên cứu tách chiết hyperoside từ Hypericum caprifoliatum thử nghiệm trên gặm nhấm [3]. Chuột dùng liều đơn 10, 20 và 40 mg/kg tiêm màng bụng không có dấu hiệu nhiễm độc hay sụt cân [3]. Tại liều 20 và 40 mg/kg, hoạt động khám phá không gian mở của chuột suy giảm [3]. Ở liều 20 mg/kg tiêm màng bụng, thuốc làm tăng thời gian ngủ do pentobarbital nhưng không rút ngắn thời gian khởi phát giấc ngủ [3]. Chuột cống uống liều 1,8 mg/kg/ngày cho hiệu quả chống bất động trong thử nghiệm bơi cưỡng bức, nhưng tác dụng này bị triệt tiêu khi dùng kèm chất đối kháng D2 sulpiride (50 mg/kg) [3].

Năm 2001, thử nghiệm dùng chiết xuất Ban âu chuẩn hóa Ph-50 (chứa 50% flavonoid, 0,3% hypericin, 4,5% hyperforin) cho chuột nhắt uống liều đơn 500 mg/kg [6]. Thử nghiệm bơi cưỡng bức ghi nhận thời gian bất động giảm ở chuột bình thường nhưng không có tác dụng trên chuột bị loại bỏ gen IL-6 [6]. Hàm lượng serotonin và chất chuyển hóa 5-HIAA ở gian não tăng ở cả hai nhóm chuột, nhưng mức tăng ở nhóm bình thường cao hơn hẳn [6].

Bằng chứng lâm sàng: Giới hạn lớn giữa phòng thí nghiệm và đời thực

Ở người, các thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn chỉ mới khẳng định chiết xuất Ban âu (H. perforatum) có hiệu quả vượt trội giả dược và tương đương thuốc chống trầm cảm tiêu chuẩn đối với thể trầm cảm nhẹ đến trung bình [5]. Hiệu quả này đi kèm lợi thế ít tác dụng phụ hơn thuốc tổng hợp thông thường [6, 7].

Bên cạnh đó, cơ chế cảm ứng ánh sáng của Hypericum còn được ứng dụng hỗ trợ rối loạn cảm xúc theo mùa (SAD), hoạt động tương tự như một liệu pháp quang trị liệu sinh học kích thích trục điều hòa nhịp sinh học và chuyển hóa [8].

Tuy vậy, dữ liệu an toàn dài hạn vẫn còn thiếu hụt [5]. Sự không đồng nhất giữa các chế phẩm chiết xuất, liều lượng và đối tượng bệnh nhân khiến giới khoa học yêu cầu phải có thêm nghiên cứu kiểm chứng chặt chẽ [5]. Nồng độ hoạt chất hyperforin đo được trong não động vật sau uống thực tế thấp hơn rất nhiều mức nồng độ có tác dụng trong ống nghiệm [4].

Quan trọng nhất, các bằng chứng lâm sàng hiện tại hầu như chỉ tập trung trên Hypericum perforatum, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực nào xác nhận ban tròn (Hypericum patulum) có tác dụng an thần hay điều trị rối loạn lo âu ở người.

Những hiểu lầm tai hại khi dùng cây họ Ban

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loài cây thuộc chi Ban đều có tác dụng an thần như nhau. Dữ liệu khoa học đã chứng minh các loài khác nhau cho ra kết quả hoàn toàn trái ngược: trong khi H. calycinum có hoạt tính thì loài H. hyssopifolium, H. brasiliense và H. cordatum lại không có hoạt tính chống trầm cảm [1, 4].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính. Thử nghiệm trên loài H. cordatum và H. brasiliense cho thấy độc tính cấp tính rõ rệt trên chuột với chỉ số LD50 tương ứng 269 mg/kg và 537 mg/kg [7]. Hoạt tính làm tăng độ nhạy cảm ánh sáng của chi Ban nếu lạm dụng có thể trở thành tác dụng ngoại ý có hại cho da và võng mạc [8].

Nhiều người còn lầm tưởng chiết xuất thảo dược có thể giúp ngủ ngay tức khắc. Thực nghiệm với hyperoside tinh khiết cho thấy hoạt chất chỉ kéo dài thời gian ngủ của thuốc ngủ pentobarbital chứ không hề rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ [3].

Ai cần thận trọng tuyệt đối?

Người đang mắc các bệnh lý tâm thần từ trung bình đến nặng không được tự ý bỏ thuốc điều trị để dùng thảo dược truyền miệng. Việc dùng cây cỏ chưa rõ hoạt chất có thể khiến bệnh trầm trọng hơn.

Người có cơ địa nhạy cảm ánh sáng hoặc mắc bệnh lý về mắt cần lưu ý đặc tính làm tăng cảm ứng quang học của nhóm thực vật này [8].

Động vật thực nghiệm đã ghi nhận độc tính của một số loài Hypericum ở liều cao dạng uống và tiêm [7]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý sử dụng các chế phẩm trôi nổi từ ban tròn khi chưa có chỉ định y khoa.

Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc tác động hệ thần kinh trung ương như thuốc chống trầm cảm, thuốc an thần nhóm barbiturate hoặc các thuốc chuyển hóa qua gan cần hỏi ý kiến bác sĩ để tránh tương tác nguy hiểm.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn gặp tình trạng căng thẳng, mất ngủ nhẹ, hãy bắt đầu bằng các biện pháp không dùng thuốc đã được chứng minh an toàn:

  • Duy trì nhịp thức - ngủ cố định mỗi ngày, hạn chế ánh sáng xanh từ điện thoại trước khi ngủ.
  • Tăng cường tiếp xúc với ánh sáng mặt trời tự nhiên vào ban ngày để hỗ trợ đồng hồ sinh học [8].
  • Bổ sung dinh dưỡng cân bằng, tập thể dục vừa sức và uống đủ nước.

Không tự ý hái lá, hoa cây ban tròn (Hypericum patulum) mọc hoang hoặc mua cây cảnh về sắc uống làm trà an thần. Cây trồng làm cảnh có thể chứa dư lượng thuốc trừ sâu hoặc tạp chất kim loại nặng.

Nếu muốn tìm hiểu các chế phẩm thảo dược hỗ trợ thần kinh có nguồn gốc từ chi Ban, hãy tìm sản phẩm chiết xuất từ Ban âu (Hypericum perforatum) đã được chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất, có giấy phép lưu hành rõ ràng và tham vấn chuyên gia y tế trước khi dùng.

Lời đồn ban tròn giúp an thần hiện chỉ là sự suy diễn từ những loài cùng chi. Hãy luôn giữ cái nhìn tỉnh táo, ưu tiên lối sống lành mạnh và tuân thủ phác đồ y khoa chính thống khi gặp các vấn đề sức khỏe tâm thần.