Ai không nên dùng ban tròn? Nhóm đối tượng cần thận trọng

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để cải thiện tinh thần, giảm căng thẳng hoặc bồi bổ cơ thể. Trong số các loài thực vật thuộc chi Ban (chi Hypericum), cây ban tròn (Hypericum patulum) được nhắc đến nhiều trong y học dân gian ở một số vùng châu Á. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng loài cây này khi chưa hiểu rõ mức độ an toàn tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.

Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy dữ liệu về việc dùng ban tròn trên cơ thể người còn rất hạn chế. Đặc biệt, phụ nữ mang thai, người đang chuẩn bị có con và người đang sử dụng các loại thuốc điều trị cần hết sức thận trọng, tránh tự ý sử dụng thảo dược này.

Ban tròn là cây gì và thường được dùng ra sao?

Ban tròn (Hypericum patulum) là một loài thực vật thuộc chi Hypericum, cùng chi với nhiều cây thuốc khác phân bố tại các vùng ôn đới và vùng núi nhiệt đới ^[1]. Chi thực vật này rất đa dạng với khoảng 200 loài khác nhau trên thế giới ^[1]. Tại một số vùng, các bộ phận của cây thường được thu hái để phơi khô, sắc uống hoặc chiết xuất với mong muốn hỗ trợ thần kinh hay cải thiện thể trạng.

Dù được dùng trong dân gian, các hợp chất tự nhiên chứa trong chi thảo dược này có hoạt tính sinh học rất mạnh. Khi đi vào cơ thể, các hoạt chất không chỉ tác động lên hệ thần kinh mà còn có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa tại gan, chức năng tế bào và sự phát triển của thai nhi. Do đó, người dùng không thể coi đây là giải pháp hoàn toàn vô hại chỉ vì nguồn gốc tự nhiên.

Cơ chế tác động sinh học và những lo ngại từ phòng thí nghiệm

Nhiều nghiên cứu trong ống nghiệm đã chỉ ra các tác động tế bào rõ rệt từ chiết xuất ban tròn. Khi thử nghiệm trên các dòng tế bào như HEp-2, RD và Vero, chiết xuất từ thân cây ban tròn (Hypericum patulum) thể hiện độc tính tế bào rất mạnh ^[2]. Nồng độ ức chế 50% tế bào (CTC50) của chiết xuất thân cây ghi nhận ở mức 1,71 microg/mL đối với tế bào HEp-2, 1,53 microg/mL đối với tế bào RD và 2,23 microg/mL đối với tế bào Vero ^[2].

Bên cạnh đó, chiết xuất từ lá cây ban tròn cũng thể hiện mức độ độc tế bào trung bình ^[2]. Trong thử nghiệm tạo khuẩn lạc dài hạn, chiết xuất từ thân cây ở nồng độ trên 1,6 microg/mL đã ngăn chặn hoàn toàn sự hình thành khuẩn lạc của tế bào HEp-2 ^[2]. Ngoài ra, ở thử nghiệm ngắn hạn trên tế bào DLA, khả năng sống của tế bào giảm còn 50% ở nồng độ từ 100 đến 200 microg/mL đối với chiết xuất từ lá và thân cây ^[2].

Những dữ liệu này cho thấy các thành phần trong cây ban tròn có khả năng tiêu diệt hoặc ức chế sự phân chia tế bào. Dù đặc tính này mở ra hướng nghiên cứu chống khối u, nó đồng thời dấy lên cảnh báo về nguy cơ gây tổn hại các tế bào lành lặn nếu dùng không đúng liều lượng hoặc chưa được tinh chế, kiểm định cẩn thận.

Tác động lên hệ thần kinh và nguy cơ tương tác thuốc

Các thử nghiệm trên động vật ghi nhận chiết xuất ban tròn có tác động đáng kể lên hệ thần kinh trung ương. Khi thử nghiệm trên chuột ở hai mức liều 200 mg/kg và 400 mg/kg đường uống, chiết xuất Hypericum patulum làm tăng hoạt động vận động tự phát và tăng hành vi khám phá ^[1]. Đáng chú ý, chiết xuất này còn làm giảm đáng kể thời gian ngủ do thuốc an thần pentobarbitone gây ra ở chuột ^[1].

Kết quả trên chứng minh chiết xuất ban tròn làm thay đổi đáp ứng của cơ thể đối với các chất tác động lên hệ thần kinh. Đối với người đang dùng thuốc kê đơn, đặc biệt là thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc chuyển hóa qua gan, việc dùng thêm thảo dược này có thể gây nhiễu loạn hiệu quả điều trị. Sự thay đổi thời gian tác dụng của thuốc ngủ trong nghiên cứu động vật là minh chứng rõ ràng cho nguy cơ tương tác thuốc ^[1].

Bằng chứng độc tính từ các loài cùng chi Hypericum

Để đánh giá độ an toàn của ban tròn, các nhà khoa học cũng tham chiếu dữ liệu từ các loài thực vật có họ hàng gần trong chi Hypericum. Một nghiên cứu công bố năm 2012 khảo sát độc tính của loài Hypericum polyanthemum trên chuột theo chuẩn OECD ^[3]. Ở liều duy nhất 2000 mg/kg, nghiên cứu không ghi nhận dấu hiệu lâm sàng hay tử vong ^[3]. Tuy nhiên, khi dùng liều lặp lại trong 28 ngày ở mức 450 và 900 mg/kg, chiết xuất này đã làm ảnh hưởng đến mức tăng trọng lượng cơ thể, gây biến đổi sinh hóa, huyết học và làm tổn thương mô học ở gan chuột ^[3]. Ở mức liều 90 mg/kg, chuột không xuất hiện dấu hiệu nhiễm độc, qua đó các nhà nghiên cứu nhận định gan là cơ quan đích tiềm ẩn độc tính khi dùng kéo dài liều cao ^[3].

Ở một nghiên cứu khác công bố năm 2024, hỗn hợp thảo dược chứa loài cùng chi là Hypericum perforatum được xác định mức độc tính đường uống cấp tính với chỉ số LD50 là 695,2 +- 7,5 mg/kg trên chuột cống Wistar ^[4]. Việc các loài cùng chi thể hiện tác động lên tế bào gan và có ngưỡng độc tính rõ ràng nhắc nhở người dùng không nên lạm dụng các chế phẩm thảo dược tự phát.

Cảnh báo đặc biệt cho phụ nữ mang thai và người dự định có con

Phụ nữ mang thai hoặc đang chuẩn bị mang thai là đối tượng tuyệt đối phải cẩn trọng với các thảo dược chi Ban. Dù một số nghiên cứu cũ vào năm 2005 trên chuột cống Wistar mang thai dùng liều 36 mg/kg dịch chiết trong giai đoạn hình thành cơ quan (ngày 9 đến 15 của thai kỳ) không thấy độc tính rõ rệt trên chuột mẹ hay sự phát triển thai ^[5][6], các nghiên cứu sâu hơn sau đó đã phát hiện nhiều nguy cơ đáng ngại.

Một nghiên cứu công bố năm 2010 trên dòng tế bào JEG-3 cho thấy chiết xuất từ cây thuộc chi Ban gây độc tế bào ở nồng độ cao từ 150 microg/mL trở lên ^[7]. Hoạt chất hypericin và chiết xuất thảo dược làm tăng nồng độ canxi nội bào sau 24 giờ nuôi cấy ^[7]. Chiết xuất này làm giảm protein TCTP tham gia xử lý canxi, trong khi hypericin làm tăng biểu hiện kênh vận chuyển canxi TRPV6, protein gắn canxi 28-kDa và làm giảm bơm Ca(2+)-ATPase 1/4 ở màng sinh chất ^[7]. Sự xáo trộn hệ thống vận chuyển canxi tại nguyên bào nuôi bánh nhau đặt ra lo ngại lớn về độ an toàn đối với sự phát triển bình thường của thai nhi ^[7].

Đặc biệt, một nghiên cứu công bố năm 2018 trên 54 chuột cống Wistar cái cho thấy việc phơi nhiễm thảo dược chi Ban ở các mức liều 100 mg/kg và 300 mg/kg bắt đầu từ một tuần trước khi giao phối kéo dài đến khi sinh nở mang lại nhiều tác hại ^[8]. Nghiên cứu chỉ ra việc tiếp xúc trước khi thụ thai làm giảm tỷ lệ mang thai và giảm số lượng thai nhi ^[8]. Trong thai kỳ, thảo dược này có xu hướng kéo dài thời gian mang thai và làm suy giảm sự phát triển của thai nhi thể hiện qua sự suy giảm cân nặng ^[8]. Đáng lo ngại hơn, thảo dược này còn gây tổn thương mô gan và thận của thai nhi, liên quan đến hiện tượng stress oxy hóa được xác nhận qua nhuộm kháng thể iNOS ở cả hai mức liều thử nghiệm ^[8]. Do đó, các nhà nghiên cứu khuyến cáo rõ ràng không nên sử dụng thảo dược chi này cho phụ nữ có ý định mang thai hoặc đang mang thai ^[8].

Những ai cần thận trọng hoặc tránh sử dụng?

Dựa trên dữ liệu thực nghiệm và nguy cơ tương tác sinh học, các nhóm đối tượng sau cần tránh hoặc hết sức thận trọng trước khi sử dụng ban tròn hay bất kỳ thảo dược chi Ban nào:

• Phụ nữ mang thai: Nguy cơ xáo trộn vận chuyển canxi ở nhau thai và nguy cơ tổn thương gan, thận của thai nhi theo các mô hình nghiên cứu tiền lâm sàng ^[7][8].
• Phụ nữ dự định có con: Hoạt chất thảo dược có thể làm giảm khả năng thụ thai và giảm số lượng phôi thai ^[8].
• Người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc ngủ: Chiết xuất ban tròn có thể làm thay đổi thời gian ngủ do thuốc gây ra, làm giảm hiệu quả điều trị ^[1].
• Người đang dùng các thuốc kê đơn điều trị bệnh mạn tính: Nguy cơ tương tác thuốc chưa được kiểm soát và khả năng ảnh hưởng đến chức năng chuyển hóa ở gan ^[3].
• Người có tiền sử bệnh gan, thận: Độc tính liều cao kéo dài có thể gây gánh nặng và tổn thương mô gan, mô thận ^[3][8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự nhiên

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì không có độc". Thực tế, các nghiên cứu tế bào cho thấy dịch chiết từ thân ban tròn có độc tính tế bào rất rõ nét ngay từ nồng độ thấp ^[2].

Nhiều người cũng tin rằng nếu động vật ăn được hoặc không chết ngay thì con người có thể dùng vô tư. Tuy nhiên, các nghiên cứu lặp liều kéo dài 28 ngày trên động vật cho thấy dù liều đơn cấp tính không làm chết chuột, việc dùng liên tục ở liều 450 - 900 mg/kg lại gây biến đổi men gan và cấu trúc mô gan ^[3]. Ngoài ra, việc dùng thuốc thảo dược không rõ nguồn gốc, không chuẩn hóa liều lượng có thể khiến cơ thể tích tụ độc chất âm thầm.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế

Hiện nay, ban tròn chủ yếu mới dừng lại ở các nghiên cứu tiền lâm sàng trên tế bào và động vật gặm nhấm ^[2][1]. Chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đầy đủ xác nhận liều dùng an toàn và hiệu quả điều trị cụ thể của cây ban tròn trên cơ thể người.

Người dân tuyệt đối không tự ý hái cây ban tròn tươi hoặc mua các sản phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc về sắc uống thay trà hàng ngày. Nếu muốn tìm giải pháp hỗ trợ sức khỏe tinh thần hay bồi bổ thể lực, người bệnh nên ưu tiên lối sống lành mạnh, ăn uống đủ chất, tập luyện thường xuyên và nghỉ ngơi hợp lý.

Khi đang điều trị bệnh lý mạn tính hoặc đang sử dụng bất kỳ loại thuốc kê đơn nào, việc bổ sung thảo dược phải có sự đồng ý của bác sĩ điều trị. Hãy luôn thông báo cho nhân viên y tế danh sách các loại cây cỏ, thảo dược mình dự định dùng để phòng tránh nguy cơ tương tác thuốc và ngộ độc gan, thận.

Thảo dược tự nhiên là nguồn dược liệu quý nhưng cần được nhìn nhận dưới lăng kính khoa học chuẩn xác. Với cây ban tròn, sự thiếu hụt các thử nghiệm an toàn trên người cùng các bằng chứng cảnh báo độc tính tế bào và nguy cơ cho thai nhi là lý do người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo. Hãy chủ động bảo vệ sức khỏe bản thân bằng cách tham vấn ý kiến chuyên gia y tế thay vì tin vào những lời truyền miệng chưa được kiểm chứng.