Nhiều người có thói quen hái vỏ cây găng trắng sắc lấy nước uống mỗi khi bị sốt vì tin vào các bài thuốc dân gian truyền miệng. Phương pháp này thường được xem là lành tính, tự nhiên và không gây hại cho cơ thể như các loại thuốc tây y. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế cũng như mức độ an toàn của mẹo hạ sốt này đối với chức năng gan, thận vẫn là dấu hỏi lớn chưa được kiểm chứng đầy đủ.
Hiện tại, chưa có dữ liệu khoa học chính xác nào chứng minh việc uống nước sắc vỏ cây găng trắng giúp hạ sốt an toàn hay khẳng định tác động cụ thể của nó lên gan và thận của người bệnh. Việc tự ý sử dụng các loại cây cỏ dân gian chưa qua phân tích độc tính bán trường diễn tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với cơ thể. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý dùng vỏ cây găng trắng để điều trị sốt thay thế các chỉ định y khoa.
Cơ chế chuyển hóa thảo mộc và gánh nặng đào thải
Khi đưa bất kỳ hoạt chất thảo mộc nào vào cơ thể bằng đường uống, hợp chất sẽ được hấp thu qua đường tiêu hóa rồi chuyển hóa chủ yếu tại gan. Gan đóng vai trò xử lý, bất hoạt các độc tố thông qua các enzyme chuyển hóa chuyên biệt trước khi các sản phẩm phụ được thận lọc và bài tiết ra ngoài theo nước tiểu. Nếu một dược liệu chứa độc chất tự nhiên hoặc dùng quá liều, các tế bào gan và cầu thận là những cơ quan đầu tiên chịu tổn thương trực tiếp.
Sốt vốn chỉ là một phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể để chống lại tác nhân gây bệnh như vi khuẩn hay virus. Việc tự ý đưa các chiết xuất vỏ cây chưa rõ hoạt chất vào cơ thể trong giai đoạn đang sốt có thể làm rối loạn chức năng chuyển hóa. Khi gan hoặc thận đang phải gánh chịu phản ứng viêm toàn thân, việc nạp thêm các chất lạ chưa rõ liều an toàn có thể thúc đẩy nguy cơ suy giảm chức năng gan thận nhanh chóng.
Bài học từ các nghiên cứu độc tính bán trường diễn trên thảo mộc
Để hiểu rõ rủi ro khi dùng thảo dược hạ sốt chưa được chuẩn hóa, giới khoa học thường thực hiện các thử nghiệm độc tính bán trường diễn trên động vật nhằm đánh giá ảnh hưởng của việc dùng lặp lại trong nhiều tuần. Rất nhiều loại cây trong tự nhiên từng được dùng làm thuốc hạ sốt dân gian nhưng khi đưa vào phòng thí nghiệm lại bộc lộ độc tính đáng kể trên gan và thận.
Điển hình, loài cây Cimicifuga heracleifolia vốn được dùng phổ biến trong y học phương Đông để hạ sốt, giảm đau và chống viêm [1]. Tuy nhiên, trong một nghiên cứu độc tính liều lặp lại đường uống kéo dài 13 tuần trên chuột cống theo hướng dẫn của OECD, chiết xuất từ cây này đã làm tăng trọng lượng gan kèm theo sự gia tăng hoạt độ men gan alanine aminotransferase (ALT) ở chuột cái tại các mức liều 667 và 2000 mg/kg [1]. Mức liều không ghi nhận tác dụng phụ (NOAEL) được xác định là 2000 mg/kg/ngày ở chuột đực nhưng chỉ đạt 222 mg/kg/ngày ở chuột cái [1]. Nghiên cứu chỉ ra chiết xuất này có tiềm năng gây độc cho gan ở chuột cống cái [1].
Một dược liệu khác là Senecio scandens, thảo dược truyền thống được dùng với tác dụng kháng viêm, kháng khuẩn và hạ sốt [2]. Khi thực hiện nghiên cứu độc tính bán trường diễn đường uống trong 90 ngày trên chuột cống Wistar với các mức liều 225, 450 và 900 mg/kg/ngày, các nhà khoa học phát hiện nồng độ creatinin, kali và clorid trong máu tăng lên ở một số cá thể chuột được dùng chất này [2]. Thảo dược này tác động nhẹ đến hệ chuyển hóa và hệ đông máu, đồng thời các nhà nghiên cứu đưa ra cảnh báo cần thận trọng khi sử dụng liều cao [2].
Nghiên cứu trên cây cỏ Fimbristylis miliacea, một loài cỏ dại mọc ở ruộng lúa thường dùng đắp hạ sốt theo dân gian, cũng cho thấy các cảnh báo chuyển hóa [3]. Thử nghiệm dùng đường uống bán trường diễn kéo dài 28 ngày trên chuột nhắt trắng Swiss albino với các liều 100, 500, 1000 và 2000 mg/kg mỗi ngày ghi nhận sự biến đổi rõ rệt nồng độ men gan aspartate transaminase (AST) và glucose ở cả con đực và con cái [3]. Dù không gây tử vong hay thay đổi hành vi, sự thay đổi men gan cho thấy các chất thảo dược hạ sốt có thể âm thầm tác động lên tế bào gan [3].
Bên cạnh đó, các tổn thương gan bán trường diễn đã được khoa học ghi nhận có thể dẫn tới thoái hóa mô gan, thâm nhiễm mỡ và xơ hóa quanh tĩnh mạch cửa như trường hợp nhiễm vi bách tố microcystin trong nghiên cứu trên thỏ New Zealand [4]. Thậm chí, việc tổn thương tế bào gan trong các mô hình bán trường diễn 12 tuần còn kéo theo sự gia tăng men gan ALT, AST, phosphatase kiềm (ALP), bilirubin cùng với việc giảm sút lượng glutathione chống oxy hóa [5]. Điều này nhấn mạnh rằng bất kỳ loại thảo mộc nào có chứa hoạt chất lạ tác động lên gan thận đều đòi hỏi các kiểm tra độc tính vô cùng nghiêm ngặt.
Giá trị thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học
Đối với riêng vỏ cây găng trắng, hiện nay chưa có nghiên cứu khoa học chuẩn mực nào công bố dữ liệu độc tính bán trường diễn hoặc chứng minh hiệu quả lâm sàng trong việc hạ sốt ở người. Mọi kinh nghiệm hiện có chỉ dừng lại ở các mẹo vặt lưu truyền miệng trong dân gian, không có số liệu kiểm chứng về hoạt chất, cơ chế sinh học, hay mức độ dung nạp của các cơ quan nội tạng.
Các dữ liệu nghiên cứu sẵn có về độc tính bán trường diễn nêu trên chỉ được thực hiện trên động vật gặm nhấm như chuột cống, chuột nhắt hoặc thỏ, và áp dụng cho các loài thực vật hoặc hợp chất khác như Cimicifuga heracleifolia, Senecio scandens, hay Fimbristylis miliacea [1, 6, 7]. Các kết quả này không thể dùng để ngoại suy hoặc suy diễn trực tiếp cho cây găng trắng hay người bệnh sốt. Đây là khoảng trống lớn về mặt y học thực chứng đòi hỏi người dân phải hết sức thận trọng.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng cây găng hạ sốt
Nhiều người thường mặc định rằng các bài thuốc từ thân cây, rễ cây trong tự nhiên là thảo dược nên "vô thưởng vô phạt", không gây tác dụng phụ như thuốc tổng hợp. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học phức tạp, trong đó có thể chứa các độc tố tự nhiên chống lại sâu bọ mà cơ thể người không thể chuyển hóa an toàn.
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng việc hạ sốt bằng thảo mộc có tác dụng làm mát, giải độc gan. Thực tế, khi gan đang làm việc quá tải do sốt hoặc nhiễm trùng, việc dung nạp nước sắc từ các loại vỏ cây chưa rõ danh tính chỉ làm tăng thêm áp lực lọc và thải độc. Điều này có thể dẫn tới tổn thương gan cấp tính, suy giảm chức năng thận hoặc làm chậm trễ thời gian cấp cứu các bệnh lý nhiễm trùng nguy hiểm.
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Những người đang gặp các vấn đề về gan hoặc thận như viêm gan vi rút, men gan cao, gan nhiễm mỡ, hoặc suy thận mạn tuyệt đối không được tự ý uống nước sắc từ các loại cây cỏ dân gian. Chức năng đào thải của các cơ quan này vốn đã suy yếu, việc tiếp xúc với hoạt chất lạ có thể thúc đẩy tiến trình suy tế bào gan hoặc suy thận cấp.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ là những đối tượng có cơ địa rất nhạy cảm, hệ thống enzyme chuyển hóa thuốc ở gan chưa hoàn thiện hoặc dễ bị ảnh hưởng. Người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền, người đang sử dụng các loại thuốc điều trị mãn tính cũng có nguy cơ cao gặp tương tác thuốc có hại nếu tùy tiện kết hợp các loại nước sắc thảo mộc không rõ nguồn gốc.
Hướng xử trí an toàn khi bị sốt
Khi xuất hiện cơn sốt, việc đầu tiên cần làm là theo dõi thân nhiệt thường xuyên bằng nhiệt kế, nghỉ ngơi ở nơi thoáng mát và mặc quần áo mỏng nhẹ. Cần duy trì uống đủ nước như nước lọc, dung dịch bù điện giải, hoặc nước hoa quả tươi để bù lại lượng chất lỏng đã mất qua mồ hôi và hơi thở, giúp hỗ trợ quá trình lọc thải tự nhiên của thận.
Người bệnh không nên tự ý thu hái hay sắc các loại rễ cây, vỏ cây găng trắng để uống khi chưa có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia y tế. Khi cần hạ sốt, hãy ưu tiên các phương pháp đã được khoa học kiểm chứng hoặc sử dụng các loại thuốc thông dụng theo đúng chỉ định y khoa. Nếu cơn sốt kéo dài trên 48 giờ, sốt cao không hạ hoặc kèm theo các dấu hiệu bất thường như li bì, nôn ói, vàng da, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám.
Tóm lại, việc dùng nước sắc vỏ cây găng trắng hạ sốt là phương pháp dân gian chưa có bằng chứng khoa học xác nhận về hiệu quả cũng như độ an toàn trên gan thận. Để bảo vệ sức khỏe, người dân cần cẩn trọng trước các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm định. Duy trì chế độ bù nước đầy đủ, theo dõi sát tiến triển bệnh và tìm kiếm sự trợ giúp từ nhân viên y tế luôn là giải pháp an toàn và khoa học nhất khi bị sốt.
