Nhiều người có thói quen uống thuốc với bất kỳ loại nước nào tiện tay, phổ biến nhất là sữa tươi hoặc cà phê sữa buổi sáng. Ý nghĩ cho rằng sữa giúp lót dạ, giảm cồn cào ruột khi uống thuốc kháng sinh thực chất là một sai lầm phổ biến.

Thói quen này có thể vô hiệu hóa hoàn toàn tác dụng của thuốc, khiến vi khuẩn kháng thuốc và bệnh kéo dài dai dẳng. Nguyên nhân xuất phát từ một phản ứng hóa học tự nhiên gọi là hiện tượng chelat hóa giữa thuốc và ion canxi có trong sữa.

Hiện tượng chelat hóa làm giảm hấp thu thuốc ra sao?

Chelat hóa là phản ứng hóa học trong đó một phân tử hữu cơ giữ chặt một ion kim loại đa hóa trị, tạo thành cấu trúc phức chất vòng càng. Khi uống chung kháng sinh với sữa, các ion canxi tự do trong sữa sẽ nhanh chóng liên kết với phân tử thuốc [1, 3].

Phức hợp mới tạo thành này hoàn toàn không tan trong dịch tiêu hóa [1]. Do kích thước phân tử lớn và không tan, đường ruột không thể hấp thu phức chất này vào máu [1]. Thay vì đi vào tuần hoàn để tiêu diệt vi khuẩn, phần lớn lượng thuốc sẽ bị đào thải trực tiếp ra ngoài qua đường tiêu hóa [1].

Ở cấp độ phân tử, cấu trúc của tetracycline chứa hệ thống beta-diketone ở vị trí 1 và 2, hệ thống enol ở vị trí 4 và 6, cùng nhóm carboxamide ở vị trí 5 [2]. Các nhóm chức năng đặc thù này chính là nguyên nhân trực tiếp tạo ra ái lực mạnh mẽ và dẫn đến hành vi chelat hóa vĩnh viễn với ion canxi [2].

Hai nhóm kháng sinh bị ảnh hưởng nặng nhất

Kháng sinh nhóm tetracycline là nhóm thuốc điển hình nhất chịu tác động tiêu cực từ phản ứng chelat hóa làm giảm khả năng hấp thu [3]. Các chế phẩm chứa canxi làm suy giảm sinh khả dụng của toàn bộ nhóm thuốc này ở các mức độ khác nhau [3]. Canxi trong sữa và các chế phẩm từ sữa tạo phức chelat với doxycycline, kéo tụt lượng thuốc ngấm vào cơ thể [4]. Ngoài ra, việc dùng chung các chế phẩm chứa kim loại như sắt, magie, nhôm hay các thuốc như cholestyramine, colestipol cũng làm giảm sinh khả dụng của tetracycline [3].

Bên cạnh tetracycline, nhóm fluoroquinolone cũng đối mặt với nguy cơ tương tự [5]. Phản ứng chelat hóa với các cation đa hóa trị dẫn đến việc bất hoạt fluoroquinolone cả trong ống nghiệm lẫn trên cơ thể người [5]. Tương tác chelat hóa được ghi nhận xảy ra ở khoảng 22% đến 76% bệnh nhân được kê đơn nhóm thuốc fluoroquinolone [5].

Mức độ ảnh hưởng suy giảm sinh khả dụng của fluoroquinolone được xếp theo thứ tự: lớn nhất là các thuốc kháng axit chứa magie - nhôm và sucralfate, tiếp theo sau là sắt, canxi và kẽm [5].

Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về tương tác này?

Tác động của sữa và canxi lên nồng độ kháng sinh trong máu đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người.

Một nghiên cứu công bố năm 1997 đánh giá tác động của sữa khi thêm vào cà phê hoặc trà đen đối với sinh khả dụng của tetracycline [6]. Thử nghiệm chéo thực hiện trên 12 người tình nguyện khỏe mạnh [6]. Kết quả cho thấy ngay cả một lượng sữa rất nhỏ chứa hàm lượng canxi cực thấp cũng làm suy giảm nghiêm trọng sự hấp thu của tetracycline [6]. Do đó, sự hiện diện của kim loại này cần phải được kiểm soát chặt chẽ để tránh làm giảm lượng thuốc hữu dụng trong cơ thể [6].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo mở công bố năm 2009 trên 20 nam giới khỏe mạnh đã đánh giá tương tác giữa kháng sinh và chế phẩm chứa các kim loại cation bao gồm canxi (cụ thể là bài thuốc Bạch hổ gia nhân sâm thang) [1]. Các đối tượng uống đơn liều 250 mg tetracycline hoặc 200 mg ciprofloxacin đơn độc, hoặc uống kèm 3 g gói chế phẩm chứa cation kim loại, cách nhau 1 tuần [1]. Kết quả đo lường nồng độ qua sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy việc dùng chung làm giảm đáng kể nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) và diện tích dưới đường cong nồng độ - thời gian (AUC) của cả hai loại thuốc [1]. Mức độ sụt giảm sinh khả dụng của ciprofloxacin là 15%, trong khi tetracycline bị sút giảm tới 30% [1]. Lượng đào thải qua nước tiểu của tetracycline cũng giảm đáng kể [1].

Dữ liệu tổng hợp năm 2021 về chế độ ăn cho thấy sự hiện diện của thức ăn bất kỳ trong dạ dày có thể làm giảm hấp thu doxycycline gần 20% [4]. Với tetracycline, sự giảm sinh khả dụng khi dùng chung thức ăn còn lớn hơn nếu bữa ăn đó chứa các sản phẩm từ sữa [4]. Trong một thử nghiệm so sánh, khi dùng cùng sữa và thức ăn, cả minocycline và tetracycline đều giảm hấp thu đáng kể so với khi uống với nước lọc, trong đó mức độ ảnh hưởng lên tetracycline nghiêm trọng hơn minocycline rất nhiều [4].

Nguy hiểm khôn lường khi kháng sinh bị vô hiệu hóa

Fluoroquinolone và tetracycline là những kháng sinh kiềm khuẩn hoặc diệt khuẩn phụ thuộc nồng độ, đòi hỏi phải duy trì nồng độ ức chế tối thiểu trong suốt liệu trình điều trị [2, 4]. Việc tạo phức không tan khiến nồng độ thuốc trong máu sụt giảm nghiêm trọng dưới ngưỡng điều trị [2, 6].

Khi không đạt đủ nồng độ cần thiết, thuốc không thể tiêu diệt hoặc ức chế vi khuẩn mục tiêu [2, 4]. Hệ quả trực tiếp là thất bại điều trị, nhiễm trùng lan rộng hoặc chuyển biến nặng hơn [4, 6].

Đáng lo ngại hơn, việc phơi nhiễm vi khuẩn với nồng độ kháng sinh dưới mức tiêu chuẩn là môi trường lý tưởng để vi khuẩn đột biến và phát triển khả năng đề kháng kháng sinh. Điều này biến một đợt nhiễm trùng thông thường thành tình trạng nhiễm khuẩn đa kháng thuốc khó chữa trị về sau.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kháng sinh

Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần uống một lượng sữa thật ít, như vài thìa sữa đặc trong tách cà phê sáng, thì không gây hại. Tuy nhiên, nghiên cứu đã chứng minh chỉ một lượng sữa nhỏ chứa lượng canxi cực ít vẫn đủ để làm suy giảm hấp thu thuốc nghiêm trọng [6]. Bất kỳ sản phẩm nào có nguồn gốc từ sữa như sữa chua, phô mai, kem hay bột whey protein đều chứa hàm lượng canxi có thể gây ra phản ứng tương tự [2, 7].

Một hiểu lầm khác là dùng dạng viên nang hay công nghệ phóng thích chậm thì có thể thoải mái uống với sữa. Một nghiên cứu chéo 3 chiều so sánh dạng bào chế phóng thích chậm của doxycycline với dạng tiêu chuẩn cho thấy: dù ở dạng nào thì tốc độ hấp thu khi đói vẫn cao hơn so với khi no [4].

Dù vậy, khoa học cũng ghi nhận ngoại lệ ở một số dẫn xuất hoặc dạng bào chế đặc biệt. Minocycline dạng giải phóng kéo dài trong một nghiên cứu so sánh giữa trạng thái no (nhiều sữa, giàu béo) và trạng thái nhịn ăn đã cho thấy thuốc không bị ảnh hưởng bởi thức ăn trong dạ dày qua các chỉ số AUC, Cmax và Tmax [4]. Kháng sinh thế hệ mới tigecycline đã được xác nhận qua các thử nghiệm vi thể gan là rất ít có nguy cơ tương tác thuốc dược động học [3]. Tuy nhiên, với đa số kháng sinh tetracycline và ciprofloxacin thông thường, quy tắc tránh sữa vẫn là bắt buộc [1, 6].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả bệnh nhân đang được điều trị bằng tetracycline, doxycycline hoặc các kháng sinh nhóm fluoroquinolone như ciprofloxacin bắt buộc phải lưu tâm đến tương tác này [2, 6].

Trẻ em là đối tượng cần đặc biệt lưu ý. Tetracycline có ái lực rất cao với canxi, dẫn đến tác dụng phụ ngoài ý muốn trên hệ xương: làm đổi màu xương, biến màu răng vĩnh viễn và cản trở sự phát triển bình thường của răng ở trẻ nhỏ [2]. Do tính chất chelat hóa này là vĩnh viễn, các tổn hại trên răng và xương trẻ em cũng không thể đảo ngược [2]. Tetracycline cũng làm giảm nồng độ collagenase và hoạt tính của nguyên bào xương [2]. Vì vậy, tetracycline tuyệt đối không được dùng chung với sữa và phải thận trọng tối đa trên cơ thể đang phát triển [2].

Bệnh nhân điều trị nhiễm trùng nặng bằng fluoroquinolone đường uống cũng phải cẩn trọng [5]. Nhóm thuốc này thường dùng cho các ca nhiễm trùng toàn thân nặng hoặc chuyển tiếp từ đường tiêm tĩnh mạch, vốn có biên độ an toàn hẹp đối với việc giảm sinh khả dụng [5].

Người cao tuổi đang uống kèm thực phẩm chức năng bổ sung canxi, sắt hoặc thuốc kháng axit trị viêm loét dạ dày chứa nhôm, magie cũng thuộc nhóm nguy cơ cao bị tương tác chelat hóa làm mất tác dụng của kháng sinh [1, 4].

Hướng dẫn áp dụng đúng để thuốc phát huy tối đa hiệu quả

Để đảm bảo hiệu quả điều trị nhiễm khuẩn và tránh hiện tượng chelat hóa do ion canxi, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Chỉ uống thuốc kháng sinh với nước lọc đun sôi để nguội. Không dùng chung với sữa, sữa hạt bổ sung canxi, nước ép trái cây hay trà và cà phê có pha sữa [6].
  • Đảm bảo khoảng cách thời gian an toàn: Uống thuốc kháng sinh cách thời điểm uống sữa, ăn các chế phẩm từ sữa (sữa chua, phô mai) hoặc uống viên canxi tối thiểu 2 giờ trước hoặc 4 đến 6 giờ sau đó [5].
  • Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng hoặc hỏi trực tiếp dược sĩ xem kháng sinh bạn đang dùng có thuộc nhóm tetracycline hay fluoroquinolone hay không [1, 4].
  • Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị danh sách tất cả các loại thuốc bổ, khoáng chất, vitamin hay thực phẩm chức năng bạn đang sử dụng hàng ngày để được hướng dẫn thời điểm uống thuốc an toàn [1, 4].

Thói quen dùng thuốc đúng cách là yếu tố quyết định tốc độ hồi phục bệnh và ngăn ngừa nguy cơ kháng thuốc nguy hiểm. Nếu bạn đang có bệnh nền hoặc đang dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi thay đổi giờ giấc dùng thuốc.