Sau những bữa ăn nhiều dầu mỡ hoặc khi bụng có cảm giác ậm ạch, đầy hơi, nhiều người thường tìm đến các loại trà thảo mộc để làm dịu đường tiêu hóa. Trong số đó, bạc hà đắng (tên khoa học là Marrubium vulgare) là loại thảo dược quen thuộc trong y học cổ truyền phương Tây, thường được dùng để trị chứng khó tiêu và chán ăn.

Theo y học hiện đại, kinh nghiệm dùng trà bạc hà đắng để trợ tiêu hóa là hoàn toàn có cơ sở khoa học [1]. Tuy nhiên, tác dụng này hoạt động theo cơ chế kích thích dịch tiêu hóa tự nhiên, nếu dùng sai liều lượng hoặc lạm dụng có thể gây ra tác dụng ngược, đặc biệt là nguy cơ trào ngược dịch vị và dịch mật.

Cơ chế kích thích tiêu hóa từ vị đắng

Nhiều người lầm tưởng bạc hà đắng có tính chất làm dịu và the mát tương tự như bạc hà cay (peppermint). Thực tế, bạc hà đắng thuộc chi Marrubium, mang vị đắng đặc trưng từ các hợp chất chuyển hóa thứ cấp phức tạp [2]. Cây chứa chỉ số giá trị vị đắng đạt mức 3,0 [1].

Khi tiếp xúc với niêm mạc miệng, các phân tử vị đắng này sẽ kích hoạt trực tiếp các thụ thể cảm nhận vị đắng nằm ở phần cuống lưỡi [1]. Quá trình kích thích này phát tín hiệu phản xạ thần kinh đến hệ thống tiêu hóa, thúc đẩy quá trình tăng tiết dịch vị dạ dày và kích thích túi mật tiết dịch mật [1]. Sự gia tăng của các chất dịch tiêu hóa tự nhiên này giúp đường ruột xử lý thức ăn nhanh chóng hơn, đồng thời giải phóng cảm giác chướng bụng, ậm ạch và kích thích cảm giác thèm ăn trở lại [1].

Bằng chứng khoa học về bạc hà đắng và dịch tiêu hóa

Bạc hà đắng có lịch sử sử dụng lâu đời tại châu Âu cũng như các nước ven bờ Địa Trung Hải, sau đó lan rộng sang châu Mỹ [3]. Trong y học thảo dược hiện đại, các chế phẩm từ bạc hà đắng được ứng dụng chính thức để điều trị triệu chứng các rối loạn tiêu hóa nhẹ như chứng khó tiêu, đầy hơi, chướng bụng và mất cảm giác thèm ăn tạm thời [1]. Ngoài công dụng này, bạc hà đắng còn được ghi nhận dùng làm thuốc long đờm trị ho, viêm phế quản và được xem là an toàn tại Mỹ khi dùng làm hương liệu thực phẩm [1].

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thiếu hụt dịch mật có mối liên hệ rõ rệt với chứng khó tiêu. Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2018 đã so sánh nồng độ muối mật ở 25 người tình nguyện khỏe mạnh và 25 bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng [4]. Các mẫu sinh thiết và dịch hút tá tràng được phân tích trong trạng thái nhịn ăn và sau khi ăn [4]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng (17 người hoàn thành lấy mẫu dịch) có nồng độ muối mật ở trạng thái nhịn ăn thấp hơn đáng kể so với nhóm khỏe mạnh (20 người), cụ thể là 1,8 ± 0,3 mM so với 3,6 ± 0,5 mM [4]. Đồng thời, các thụ thể vitamin D (cảm nhận muối mật) ở tá tràng của bệnh nhân tăng biểu hiện gấp 3,7 ± 1,0 lần [4]. Điều này chứng minh rằng việc kích thích cơ thể bài tiết dịch mật đóng vai trò hỗ trợ quan trọng trong việc cải thiện các triệu chứng khó tiêu chức năng.

Dù vậy, các nghiên cứu tổng quan nhấn mạnh rằng nhiều tác dụng dân gian của bạc hà đắng vẫn cần được hệ thống hóa và đánh giá chất lượng khắt khe hơn bằng các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hiện đại [3].

Nguy cơ tổn thương khi lạm dụng gây trào ngược

Mặc dù việc kích thích tiết dịch vị và dịch mật đem lại lợi ích trong trường hợp tiêu hóa kém, việc lạm dụng quá mức trà bạc hà đắng lại tiềm ẩn nhiều rủi ro. Khi lượng dịch mật và axit dạ dày bị kích thích bài tiết quá mức, nguy cơ dịch tiêu hóa từ tá tràng trào ngược lên dạ dày sẽ tăng cao.

Nghiên cứu công bố năm 2005 theo dõi 49 bệnh nhân khó tiêu và viêm dạ dày mạn tính thông qua hệ thống đo độ hấp thụ bilirubin và độ pH trong dạ dày suốt 24 giờ [5]. Trong đó, 38 bệnh nhân có hiện tượng trào ngược dịch mật và 11 bệnh nhân không có [5]. Kết quả phân tích niêm mạc dạ dày cho thấy, ở những bệnh nhân khó tiêu có trào ngược dịch mật, các tổn thương mô học như viêm hoạt động, viêm mạn tính, dị sản ruột, teo niêm mạc và tỷ lệ nhiễm khuẩn Helicobacter pylori trên toàn bộ dạ dày nghiêm trọng hơn rõ rệt so với nhóm không bị trào ngược [5]. Thời gian tiếp xúc với dịch mật trào ngược tương quan thuận trực tiếp với mức độ tổn thương của niêm mạc dạ dày, đặc biệt là vùng thân vị và góc bờ cong nhỏ [5].

Chính vì vậy, nếu uống trà bạc hà đắng quá đậm đặc hoặc dùng liên tục trong thời gian dài, phản xạ tăng tiết dịch tiêu hóa quá mức có thể phản tác dụng, dẫn đến cảm giác cồn cào, ợ chua và làm nặng thêm tình trạng viêm loét dạ dày sẵn có.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh viêm loét dạ dày hoặc tá tràng tiến triển: Do bạc hà đắng trực tiếp kích thích bài tiết axit dạ dày [1], những người đang có vết loét hoặc tổn thương niêm mạc nên tránh sử dụng để không làm tăng nặng cơn đau.

Người có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản hoặc trào ngược dịch mật: Việc kích thích tăng tiết dịch mật và dịch vị có thể khiến lượng dịch trào ngược lên dạ dày và thực quản nhiều hơn, gây bỏng rát và tăng nguy cơ viêm teo niêm mạc [5].

Người huyết áp thấp: Các thử nghiệm dược lý cho thấy chiết xuất bạc hà đắng có tác dụng làm giãn mạch và hạ huyết áp [1, 7]. Người có huyết áp không ổn định hoặc đang uống thuốc điều trị huyết áp nên tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên [6].

Phụ nữ mang thai và cho con bú: Y học dân gian từng ghi nhận việc sử dụng bạc hà đắng liều cao có thể gây tác động lên chu kỳ kinh nguyệt [1]. Do đó, phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng thức uống này.

Cách dùng trà bạc hà đắng an toàn và hiệu quả

Để phát huy tối đa công dụng kích thích tiêu hóa của bạc hà đắng mà không gây hại cho đường tiêu hóa, người dùng cần tuân thủ các hướng dẫn pha chế và liều lượng đã được ghi nhận:

  • Liều lượng chuẩn: Mỗi lần pha chỉ nên sử dụng từ 1 đến 2 gam dược liệu bạc hà đắng khô [1].
  • Cách pha chế: Hãm thảo mộc cùng 250 ml nước sôi, đậy kín trong khoảng 5 đến 10 phút để các hoạt chất hòa tan đều [1]. Dân gian cũng có thể kết hợp với một chút mật ong để làm dịu bớt vị đắng gắt [1].
  • Tần suất: Chỉ nên uống khi có triệu chứng đầy hơi, khó tiêu hoặc trước bữa ăn để kích thích vị giác; không vượt quá 3 lần mỗi ngày [1]. Ở liều quá cao, bạc hà đắng có thể gây tác dụng phụ nhuận tràng hoặc tẩy xổ đường ruột không mong muốn [1].

Lời kết

Trà bạc hà đắng là một phương pháp hỗ trợ tự nhiên hữu ích giúp giảm nhanh tình trạng đầy trướng bụng, kích thích cảm giác ăn ngon nhờ cơ chế kích hoạt thụ thể vị đắng và tăng tiết dịch mật tự nhiên [1]. Tuy nhiên, thảo dược này chỉ đóng vai trò hỗ trợ triệu chứng nhẹ tạm thời. Người tiêu dùng cần dùng đúng liều lượng chỉ định, không lạm dụng để tránh kích ứng dạ dày và trào ngược dịch mật [1, 6]. Nếu các triệu chứng khó tiêu kéo dài hoặc có bệnh nền đường tiêu hóa, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị chính xác.